تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
قُلْ أَنْفِقُوا طَوْعاً أَوْ کَرْهاً لَنْ يُتَقَبَّلَ مِنْکُمْ إِنَّکُمْ کُنْتُمْ قَوْماً فاسِقِينَ (53) وَ ما مَنَعَهُمْ أَنْ تُقْبَلَ مِنْهُمْ نَفَقاتُهُمْ إِلاَّ أَنَّهُمْ کَفَرُوا بِاللَّهِ وَ بِرَسُولِهِ وَ لا يَأْتُونَ الصَّلاةَ إِلاَّ وَ هُمْ کُسالى وَ لا يُنْفِقُونَ إِلاَّ وَ هُمْ کارِهُونَ (54) فَلا تُعْجِبْکَ أَمْوالُهُمْ وَ لا أَوْلادُهُمْ إِنَّما يُرِيدُ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ بِها فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَ تَزْهَقَ أَنْفُسُهُمْ وَ هُمْ کافِرُونَ (55)
ترجمه
بگو انفاق کنيد برغبت يا کراهت هرگز قبول نمى‌شود از شما همانا شما بوديد گروه متمرّدان
و باز نداشت ايشانرا که قبول شود از آنها انفاق‌هاشان مگر آنکه آنان کافر شدند بخدا و به پيغمبرش و نمى‌آيند بنماز مگر آنکه آنها کسلانند و انفاق نميکنند مگر آنکه آنها کراهت دارندگانند
پس بشگفت نياورد ترا مالهاى آنها و نه فرزندان آنها جز اين نيست که ميخواهد خدا آنکه عذاب کند ايشانرا بآن در زندگانى دنيا و بيرون رود جانهاشان با آنکه آنها کافرانند.
تفسير
در منهج روايت نموده که بعضى از متخلّفين از جهاد خواستند بکمک مالى جبران نمايند از تخلّف و باين وسيله تحصيل اذن نمايند اين آيه نازل شد و بنابر اين محتمل است مراد از عدم قبول نفقات آنها عدم حصول غرض آنها از انفاق باشد ولى در مجمع عدم قبول را بعدم ثواب تفسير فرموده بمناسبت آنکه در آيه دوم تصريح شده که مانع از قبول نفقات آنها کفرشان است که موجب حبط کليّه اعمال است و در کافى از امام صادق (ع) نقل نموده که ضرر ندارد با ايمان عملى و نفع ندارد با کفر عملى يعنى از اعمال و آنکه حضرت براى اينمعنى استشهاد بآيه دوم فرموده و عياشى هم به اين مضمون نقل نموده است و بنظر حقير در آيه اوّل ميفرمايد نفقات شما قبول نمى‌شود خواه از روى رضا و رغبت باشد خواه از روى اکراه و براى فرار از جنگ باين معنى که منتج مقصود شما نيست و ثواب هم ندارد زيرا که شما متمرّد از حکم خدا و پيغمبريد و براى غرض دنيوى انفاق ميکنيد و شرط قبول اعمال آنستکه براى رضاى خدا باشد و عامل متّقى و پرهيزکار باشد و شما فاقد هر دو شرطيد و در آيه دوم ميفرمايد علاوه بر اين علّت اصلى عدم قبول نفقات آنها آنستکه کافرند و عمل آنها صحيح نيست چون اسلام شرط صحّت اعمال است و اسناد عدم قبول بعلّت سابقه اولى از اسناد آن بعلّت لاحقه است و علامت کفر آنها آنستکه در نماز جماعت با ميل و رغبت حاضر نمى‌شوند بلکه با کراهت و کسالت حاضر ميشوند بطورى که معلوم ميشود
جلد 2 صفحه 591
اجبارى است و براى حفظ جان و مالشان است نه براى اميد ثواب و خوف عقاب نفقاتشان هم از روى کراهت و بهمين ملاحظات است لذا فرضا اگر از روى رضايت هم بدهند قبول نميشود و نبايد کسى بشگفت بيايد و غبطه ببرد از زيادى اموال و اولاد آنها چون جز وبال و خسارت و زحمت براى آنها ثمرى ندارد و خداوند ميخواهد چند روزى آنها را سرگرم باين موهومات بنمايد که هر گونه آزار و اذيت را براى جمع‌آورى و حفظ آنها تحمّل نمايند و نتوانند صرف در تهيّه توشه آخرت کنند و عاقبت بگذارند و با حسرت و ندامت از دنيا بروند با حال کفر که موجب عذاب دائمى است چون زهوق بمعنى خروج با مشقّت است و خطاب در فلا تعجبک اگر چه ظاهرا متوجه به پيغمبر (ص) است ولى واقعا مراد اهل ايمانند و محتمل است خطاب بهر شنونده باشد و لام در ليعذّبهم يا بمعنى ان ناصبه است يا براى بيان عاقبت چنانچه در مجمع ذکر شده است ولى بنظر حقير لام زائده است براى تاکيد و ان ناصبه بعد از آن مقدر است و اراده الهى بعذاب آنها تعلق گرفته است در دنيا بسبب اموال و اولاد و بموت آنها با حسرت و ندامت در حال کفر آنها بسوء اختيارشان نه بکفر آنها در حال موت تأمل لازم است.