تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
فَلا تُعْجِبْکَ أَمْوالُهُمْ وَ لا أَوْلادُهُمْ إِنَّما يُرِيدُ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ بِها فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَ تَزْهَقَ أَنْفُسُهُمْ وَ هُمْ کافِرُونَ (55)
ج5، ص 121
فَلا تُعْجِبْکَ أَمْوالُهُمْ وَ لا أَوْلادُهُمْ: پس بايد به تعجب نياورد تو را اى شنونده آيات الهى، اموال منافقان و نه اولادشان، چه کثرت اموال و اولاد استدراج است، يا خطاب به پيغمبر اکرم صلّى اللّه عليه و آله و مراد امتند، يعنى اى مؤمنان بايد تعجب ننمائيد از بسيارى اموال و اولاد منافقين دين مبين. إِنَّما يُرِيدُ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ بِها: اينست و جز اين نيست که خداى تعالى مى‌خواهد عذاب فرمايد کفار را به اين مال و اولاد. فِي الْحَياةِ الدُّنْيا: در زندگانى دنيا.
در مجمع فرمايد: در معنى آيه، پنج وجه است:
اول- قول ابن عباس و قتاده در آيه تقديم و تأخير است «اى- لا تسرّک اموالهم و اولادهم فى الحياة الدّنيا انّما يريد اللّه ليعذّبهم بها فى الآخرة» يعنى تعجب نياورد تو را اموال و اولاد کفار در دنيا بتحقيق خداى تعالى مى‌خواهد عذاب فرمايد آنها را به اين مال و اولاد در آخرت.
دوم- قول حسن و بلخى- حق تعالى مى‌خواهد عذاب فرمايد آنها را به مال و اولاد در دنيا بسبب تشديد بر آنها در تکليف و امر به انفاق و جهاد و تأديه ايشان بر وجه کراهت و مشقت به جهت اميد نداشتن به مثوبات اخروى و کشته شدن اولاد در محاربه.
سوم قول ابن زيد- اراده فرموده تعذيب آنها را به حفظ اينها و تحمل مصائب با حرمان منفعت از آنها.
چهارم- قول جبائى- معذب فرمايد آنها را به سبب اسيرى اولاد و غنيمت اموال نزد تمکن مؤمنين به اخذ آنها، پس حسرت خورند و اين جزاى کفر ايشان است در دنيا.
پنجم- معذب فرمايد به جمع مال و حب اولاد و حزن آنها بر فوت و موت هر يک و مفارقت آنها به موت از هر دو با هزاران حسرت.
حاصل آيه آنکه: به کثرت اموال و اولاد کفار تعجب نکنيد، چه اين نعمت استدراج است که به سبب ازدياد آن درجه به درجه کفر و طغيان آنها زيادتر، به حدى که سلب قابليت رحمت واسعه الهى را به سوء اختيار خود نموده مستوجب عذاب دائم گردد، بلکه مؤمن قلبش دلبستگى با دنيا ندارد و همه
ج5، ص 122
توجهات او به آخرت باشد.
بيان- موجودات به حسب تقسيم و فرض عقلى بر چهار قسمند:
1- هم ازلى و هم ابدى باشد، و منحصر است فقط در ذات احديت الهى جل جلاله.
2- نه ازلى و نه ابدى، و آن دنيا است.
3- ازلى باشد و لکن ابدى نباشد و آن محال الوجود است، زيرا به دليل ثابت شده و از قواعد مسلمه اهل تحقيق است (ما ثبت قدمه امتنع عدمه و ما ثبت عدمه امتنع و جوده) وجودى که ثابت شود قدم او، ممتنع است عدم او، و آنچه ثابت شد عدم او بالذات، ممتنع است وجود او در خارج مانند شريک البارى.
4- ازلى نباشد لکن ابدى باشد و آن آخرت و جميع مکلفينند، زيرا آخرت اول دارد که نبود و خلق شده، لکن ابدى باشد و فنا ندارد و هميشه باقى است، همچنين مکلفين از مطيع و عاصى تمام، حياتشان اول دارد اما آخرى نخواهد داشت.
پس از ثبوت اين مطلب، مبين شود که مناسبت حاصله بين مکلف و بين آخرت اشد است از مناسبت بين او و دنيا، و بنابراين ظاهر گردد که انسان براى آخرت خلق شده نه دنيا، پس سزاوار آنکه قلبش مايل به دنيا نشود، چه مسکن اصلى او آخرت و عن قريب به آنجا تحول يابد.
وَ تَزْهَقَ أَنْفُسُهُمْ: و بيرون رود جانهاى ايشان از ابدانشان به صعوبت و سختى. وَ هُمْ کافِرُونَ: و حالتى که کافر باشند، مراد آن است که ايشان مشغول تمتع مال و اولاد باشند و نظر در عاقبت کار خود و تدارک ما فات نکنند که ناگهان مرگ آنها را دريابد به حالت کفر، و مال و فرزند براى آنها ثمر و نتيجه‌اى نخواهد داشت.
فى الکافى- باسناده عن زيد الشّحّام قال: قال ابو عبد اللّه عليه السّلام:
خذ من نفسک لنفسک خذ منها فى الصّحة قبل السّقم و فى القوّة قبل الضّعف و فى الحياة قبل الممات.
ج5، ص 123
در کافى شريف حضرت صادق عليه السّلام فرمايد: اخذ کن از نفس خود حظى و بهره و منفعتى براى خود، اخذ کن از آن در حالت صحت قبل از مرض و در حالت قوت قبل از ضعف و در حالت حيات قبل از مردن.
تتمه- قوله «وَ تَزْهَقَ أَنْفُسُهُمْ» اراده تعلق دارد به زهوق انفس آنها نه به کفر، مثل آنکه گوئى (اريد ان اضربه و هو عاص) پس اراده تعلق گرفته به ضرب نه به عصيان، و همچنين مريض به طبيب گويد مى‌خواهم وقت مرض پيش من آئى، مسلما اين خواستن موجب نشود که مرض را براى خود خواسته باشد؛ بنابراين حق تعالى اراده فرموده ازهاق روح منافقين را در حالى که کافر بودند، و اين اراده مستلزم نيست که خداى تعالى مريد کفر باشد؛ تعالى اللّه علوا کبيرا.
تنظيم- شخص بصير که تأمل نمايد در اين آيات، هر آينه دريابد ترتيب انتظام آنها را به احسن وجوه، زيرا ابتداء بيان فرمود انواع فضايح اعمال و قبايح افعال آنها را، بعد بيان مآل آنها در آخرت از عقاب و عذاب و مآل آنها را در دنيا از اقسام محنت و بليت. بعد بيان عدم انتفاع آنها را در آخرت به اعمال خيريه.
بعد بيان فرمود در اين آيه که آنچه گمان کنند منافع دنيا است از کثرت مال و اولاد، هر آينه در حقيقت نقمت و سبب بلا و محنت ايشان است.