تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ ما مَنَعَهُمْ أَنْ تُقْبَلَ مِنْهُمْ نَفَقاتُهُمْ إِلاَّ أَنَّهُمْ کَفَرُوا بِاللَّهِ وَ بِرَسُولِهِ وَ لا يَأْتُونَ الصَّلاةَ إِلاَّ وَ هُمْ کُسالى وَ لا يُنْفِقُونَ إِلاَّ وَ هُمْ کارِهُونَ (54)
بعد از آن در تقرير اين معنى بيان فرمايد:
وَ ما مَنَعَهُمْ أَنْ تُقْبَلَ مِنْهُمْ نَفَقاتُهُمْ: و باز نداشت و منع ننمود منافقين را اينکه قبول کرده شود از ايشان انفاقات ايشان و مثاب شوند بر اداى آن. إِلَّا أَنَّهُمْ کَفَرُوا بِاللَّهِ: مگر اينکه ايشان کافر شدند به وحدانيت الهى. وَ بِرَسُولِهِ: و کفر به رسالت پيغمبر سبحانى، يعنى حضرت رسالت‌پناهى صلّى اللّه عليه و آله.
وَ لا يَأْتُونَ الصَّلاةَ: و اتيان نکنند نماز را يا نماز بجا نياورند به جماعت با
ج5، ص 120
پيغمبر. إِلَّا وَ هُمْ کُسالى: مگر در حالتى که ايشان کسلان باشند، يعنى نماز را ادا ننمايند بر وجهى که مأمورند به آن وجه بجاى آرند، بلکه با حالت کسالت و ثقالت و کراهت اتيان کنند نه به رغبت و صدق و ارادت و خلوص نيت.
وصف کراهت و ثقالت در نماز، علامت نفاق باشد. در تفسير أبو الفتوح رازى (قدس اللّه سره) مروى است که شخصى خدمت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله عرضه داشت: يا رسول اللّه، مى‌ترسم من منافق باشم. فرمود: اگر تنها باشى هيچ نماز کنى. گفت: بلى، فرمود: برو که منافق نيستى. در تواريخ نقل شده که بعضى از زنادقه را ديدند نماز نيکو بجاى آرد، گفتند: اين فعل مباين طريقه تو و اعتقاد ندارى براى چه مى‌کنى؟ گفت (عادة البلد و رياضة الجسد و حماية الاهل و الولد) يعنى عادت بلد و رياضت جسد و حفظ اهل و ولد در آنست.
وَ لا يُنْفِقُونَ: و انفاق نکنند در راه خدا به زکات واجبه و يا ساير نفقات. إِلَّا وَ هُمْ کارِهُونَ: مگر آنکه آنها کراهت دارند زيرا به اداى نماز و زکات اميد ثواب ندارند و به ترک آن از عقاب الهى نترسند، بلکه براى ريا و تستّر به اسلام ادا نمايند نه به جهت رضاى سبحانى.
تنبيه- آيه شريفه تنبيه است بر آنکه مانع قبولى انفاقات آنها سه چيز است:
1- کفر به خدا و رسول. 2- اتيان نماز به کسالت. 3- اداى زکات به کراهت؛ و ايضا دلالت دارد بر آنکه کفار مخاطب هستند به فروع، چنانچه مکلفند به اصول، زيرا حق تعالى مذمت فرموده آنها را به ترک نماز و زکات، و اگر بر ايشان واجب نبود هر آينه مذمت نمى‌فرمود، بنابراين کفار معاقب شوند به فروع دين مانند عقابشان به اصول دين.