اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
لَو يَجِدُون‌َ مَلجَأً أَو مَغارات‌ٍ أَو مُدَّخَلاً لَوَلَّوا إِلَيه‌ِ وَ هُم يَجمَحُون‌َ (57)
اگر پيدا کنند پناهگاهي يا مغازه‌هاي کوه‌ها يا طريقي که از مؤمنين محفوظ شوند هر آينه بآنجا توجه ميکنند و با کمال سرعت ميروند که دسترس مسلمين نباشد لَو يَجِدُون‌َ مَلجَأً ملجأ آنها ملحق شدن بمشرکين و کفار است که ديگر مسلمين دست بآنها نيابند. و تعبير بلو امتناعيه اشاره باينست که همچه قدرتي ندارند و بالاخره از تحت قدرت مسلمين نميتوانند خارج شوند و همين که کفر و نفاق و شرک آنها ظاهر شد محکوم بقتل هستند بمقتضاي قوله تعالي فَاقتُلُوا المُشرِکِين‌َ حَيث‌ُ وَجَدتُمُوهُم توبه آيه 5، و براي حفظ جان و مال خود طريقي بهتر از دخول در مسلمين و اظهار اسلام نيست که چهار صباح مدت حيات و زندگاني محفوظ
جلد 8 - صفحه 244
بمانند و پس از مردن بدرک اسفل نار منتقل شوند او مغارات جمع مغاره است که اطلاق بر غار ميشود که در دل کوه‌ها ظاهر ميشود و منزلگاه جانوران است اينهم براي آنها نتيجه بخش نيست زيرا آن خدايي که خبر از نفاق آنها ميدهد جايگاه آنها را هم مطلع است و بمسلمين خبر ميدهد ميروند و آنها را بقتل ميرسانند او مدّخلا براي اينکه کلمه تفاسيري کردند و مراد محل دخول است، و در خبر منسوب بحضرت باقر عليه السّلام تفسير بسرب فرموده و بزبان ساده فرارگاه يعني از هر طريقي که بتوانند فرار کنند از دست مسلمين لَوَلَّوا إِلَيه‌ِ رو بآن طريق ميکنند و خود را نجات ميدهند اينکه هم خيال فاسدي است و مدخول کلمه لو است وَ هُم يَجمَحُون‌َ و آنها با کمال سرعت شتاب ميکنند لکن هيهات هيهات و علي الفرض که نجات يافتند کجا از عذاب الهي فرداي قيامت فرار ميکنند يَقُول‌ُ الإِنسان‌ُ يَومَئِذٍ أَين‌َ المَفَرُّ قيمه آيه 10.
تنبيه- اينکه آيات در مورد منافقين است که از ترس جان و مال اظهار اسلام و ايمان کردند، و اما منافقين که بطمع مال و رياست اظهار اسلام و ايمان کردند اينها فرار نميکنند و دشمن داخلي هستند مثل فلان و فلان و فلان و اتباعهم که در آيه بعد اشاره دارد.