تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
فَأَعْقَبَهُمْ نِفاقاً فِي قُلُوبِهِمْ إِلى يَوْمِ يَلْقَوْنَهُ بِما أَخْلَفُوا اللَّهَ ما وَعَدُوهُ وَ بِما کانُوا يَکْذِبُونَ (77)
فَأَعْقَبَهُمْ نِفاقاً فِي قُلُوبِهِمْ: پس متعاقب شد و از عقب در آورد ايشان را آن بخل و منع زکات، نفاقى در قلوب ايشان که متمکن و ثابت باشد و زايل نگردد. إِلى يَوْمِ يَلْقَوْنَهُ: تا روزى که ملاقات کنند آن را، يعنى جزاى عمل
ج5، ص 154
خود را در روز قيامت. يا حق تعالى در عقب بخل و منع زکات، نفاق ايشان را که در قلوبشان متمکن بود ظاهر گردانيد، و پيغمبر را اعلام نمود که ايشان بر کفر بميرند و ايمان نياورند.
نکته- اکثر مفسران برآنند که ضمير «يلقونه» راجع به خدا است، و مراد لقاء رؤيت نيست، زيرا ذات احديت مرئى نخواهد بود به برهان عقلى و نقلى.
بنابراين هر جا اين لفظ واقع شود، بر حسب اعمال به ثواب يا عقاب حمل بايد کرد. پس معنى آيه آنکه: در محضر حکم و فرمان الهى حاضر شوند. و همچنين حديث شريف: من احبّ لقاء اللّه احبّ اللّه لقائه و من کره لقاء اللّه کره اللّه لقائه نيز بر معنى قرب منزلت و عظم مثوبت است. يا مراد از لقاء به معنى رجوع به حکم و فرمان سبحانى است. اين ثبوت نفاق و ترتيب عقاب بر آنان.
بِما أَخْلَفُوا اللَّهَ: به سبب آنکه خلف نمودند با خداى تعالى. ما وَعَدُوهُ:
آنچه را که وعده داده و عهد نموده بودند ذات احديت را از تصدق و صلاح.
وَ بِما کانُوا يَکْذِبُونَ: و به سبب آنکه بودند که دروغ مى‌گفتند، زيرا خلف وعده متضمن کذب است که مستقبح باشد از دو وجه، يا در جميع مقالات کاذب بودند.
تنبيه- آيه شريفه متضمن اعجاز است براى حضرت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله زيرا مخبر آن سرور بر وفق خبر واقع، و تمام آن گروه بر نفاق مردند، و هيچيک ايمان نياوردند. و ايضا آيه دليل است بر آنکه خلف وعده و خيانت و کذب، از اخلاق منافقين است.
و خاصه و عامه روايت نموده: قال رسول اللّه صلّى اللّه عليه و آله ثلث من کنّ فيه کان منافقا و ان صام و صلّى و زعم انّه مسلم من اذا ائتمن خان و اذا حدّث کذب و اذا وعد اخلف.
فرمود رسول اکرم صلّى اللّه عليه و آله سه صفت در هر که باشد منافق است اگرچه نماز و روزه بجاآورد و گمان کند که مسلمان است: اول: در امانت خيانت کند. دوم: سخن دروغ گويد. سيم: وعده را تخلف نمايد.
ج5، ص 155
بيان- تأويل حديث شريف- چنانچه مقاتل بن حبان گويد: من در سمرقند و ابو سعيد اين حديث را روايت نمود. من ترسيدم، زيرا اکثر مردم داراى اين صفات باشند. به بخارا از آنجا به جرجان نزد شهر بن حوشب، او مرا نزد حسن بصرى فرستاد، او گفت: پس از شنيدن صحابه اين حديث را، بسيار ملول و از حضرت فاطمه زهرا عليها سلام درخواست که از پدر بزرگوارش پرسد که اين حديث عام است يا خاص. حضرت بعد از احضار مردم فرمود: اما منافقان دروغ گويند، کسانيند که اظهار ايمان، و من قول آنها را قبول، لکن حق تعالى فرمود:
«إِذا جاءَکَ الْمُنافِقُونَ قالُوا نَشْهَدُ إِنَّکَ لَرَسُولُ اللَّهِ ...» و اما در امانت خيانت کنند، مراد نماز است که خداى تعالى فرمود «وَ إِذا قامُوا إِلَى الصَّلاةِ قامُوا کُسالى ...» و اما تخلف عهد کنند، مراد ثعلبه باشد. يا ممکن است مراد حضرت از اين حديث آن باشد که هر که مرتکب اين سه خصلت شود، بر وجه استحلال منافق باشد.