اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
فَرِح‌َ المُخَلَّفُون‌َ بِمَقعَدِهِم خِلاف‌َ رَسُول‌ِ اللّه‌ِ وَ کَرِهُوا أَن يُجاهِدُوا بِأَموالِهِم وَ أَنفُسِهِم فِي سَبِيل‌ِ اللّه‌ِ وَ قالُوا لا تَنفِرُوا فِي الحَرِّ قُل نارُ جَهَنَّم‌َ أَشَدُّ حَرًّا لَو کانُوا يَفقَهُون‌َ (81)
خوشحال شدند کساني که تخلف کردند و قعود نمودند و تخلف کردند فرمايش رسول اکرم صلّي اللّه عليه و آله و سلّم را و خارج نشدند براي جهاد و مايل نبودند اينکه جهاد کنند بمال و جان خود در راه الهي و گفتند کوچ نکنيد و نفر نکنيد در هواي گرم بفرما بآنها که آتش جهنم اشدّ است حرارت او اگر بودند ميفهميدند فَرِح‌َ المُخَلَّفُون‌َ همان منافقين که مأمور شده بودند براي جهاد و خروج از مدينه و تخلف کردند و خارج نشدند و خشنود بودند از اينکه عدم خروج بِمَقعَدِهِم يعني بقعود در مدينه زير سايه در خانه‌هاي خود خِلاف‌َ رَسُول‌ِ اللّه‌ِ خلاف دستور حضرت رسالت صلّي اللّه عليه و آله و سلّم با آن تأکيدات شديده مع ذلک اعتناء نکردند و اطاعت
جلد 8 - صفحه 280
ننمودند وَ کَرِهُوا اينکه معني کراهت مقابل حرمت نيست بلکه کراهت مقابل اراده است چون انسان در فعل بسا اراده ميکند که آخرين مقدمات فعل است اول تصور، بعد تصديق بفائده، بعد عزم، بعد اراده که محرک عضلات است و منفک از فعل نيست و بسا بعد از تصور تصديق بضرر و عزم و جزم بر ترک و جلوگيري نفس ميشود و اينکه را کراهت ميگويند و بسا ضرر و نفعي در آن نمي‌بيند نه اراده دارد و نه کراهت.
أَن يُجاهِدُوا بِأَموالِهِم وَ أَنفُسِهِم فِي سَبِيل‌ِ اللّه‌ِ بذل مال و جان را در راه خدا ضرر پنداشتند لذا عازم بر ترک شدند حتي ديگران را هم منع از خروج کردند وَ قالُوا لا تَنفِرُوا فِي الحَرِّ هوا گرم است و علاوه از اينکه مال شما تلف ميشود و جان شما در معرض خطر قتل است از گرمي هوا هم اذيت ميکشيد.
قُل نارُ جَهَنَّم‌َ أَشَدُّ حَرًّا که حرارتش تا پانصد سال راه تأثير ميکند زيرا افروخته شده از غضب و انتقام و سخط الهي است لَو کانُوا يَفقَهُون‌َ تعبير بلو امتناعيه اشاره باينست که اينها هرگز تفقه نميکنند و باور ندارند و معتقد نيستند زيرا کافر و منافق هستند.