تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ آخَرُونَ مُرْجَوْنَ لِأَمْرِ اللَّهِ إِمَّا يُعَذِّبُهُمْ وَ إِمَّا يَتُوبُ عَلَيْهِمْ وَ اللَّهُ عَلِيمٌ حَکِيمٌ (106)
ج5، ص 200
شأن نزول «1»- متخلفان از جهاد، غير منافقين ده نفر بودند: هفت نفر آنها مذکور شد، و سه نفر ديگر کعب بن مالک و هلال بن اميه و مرارة بن ربيع خود را به ستون نبسته، لکن خدمت حضرت به گناه معترف شدند. حضرت فرمود: از نزد من برويد تا ببينم حق تعالى در باره شما چه حکم فرمايد. پس مؤمنين را منع نمود از مکالمه و مجالست ايشان؛ حق تعالى در باره آنها نازل فرمود.
وَ آخَرُونَ مُرْجَوْنَ لِأَمْرِ اللَّهِ: و جماعت ديگر از متخلفان تأخيرشدگان و بازداشتگانند که موقوف است کار آنها به فرمان الهى که در باره ايشان نازل شود. إِمَّا يُعَذِّبُهُمْ: يا عذاب فرمايد آنها را اگر اصرار کنند بر آن. وَ إِمَّا يَتُوبُ عَلَيْهِمْ: و يا قبول توبه فرمايد بر ايشان اگر ندامت و پشيمانى ورزند.
تبصره- اين مطلب مبرهن گرديده که ذات الهى عالم باشد به آنچه بازگشت امر بندگان است به آن، لکن در اين آيه مخاطبه فرموده بندگان را به آنچه در نزد آنها است. به عبارت اخرى ترديد از جانب عباد است نه خداى تعالى، و معنى آنکه: امر آنها در نزد شما بين خوف و رجا باشد، و هر دو امر هم منوط به اراده حق سبحانه و تعالى است. وَ اللَّهُ عَلِيمٌ حَکِيمٌ: و خداوند سبحان دانا است به احوال ايشان، حکم کننده با رجاى آنان.
مروى است که «2» پنجاه شبانه روز مؤمنين با آنها مجالست و مکالمه ننمودند، زنان آنها نزد پيغمبر آمده که ما از خانه ايشان بيرون رويم؟ فرمود: نه، و لکن تمکين مضاجعت منمائيد. ايشان مضطرب در صحرا خيمه‌زده، مشغول تضرع و زارى از ترس الهى، تا بعد از مدت مذکوره چون به نيت خالص توبه و منقاد شدند، حق تعالى تقصير آنها را عفو، و آيه شريفه «وَ عَلَى الثَّلاثَةِ الَّذِينَ خُلِّفُوا ...».
نازل شد. مؤمنين به سرعت نزد ايشان، و بشارت قبول توبه را رسانيدند. کعب بن مالک گويد: بعد از اين بشارت به مسجد رفتم، روى مبارک حضرت را ديدم از شدت سرور مانند قمر منير شده. فرمود: بشارت باد به خير. گفتم: از جانب تو
«1» مجمع ج 3 ص 69.
«2» مجمع ج 3 ص 69.
ج5، ص 201
يا خداى تعالى؟ فرمود: حق تعالى، پس من به شکرانه اين نعمت ثلث مال خود را تصدق کردم.
تنبيه- آيه شريفه دليل است بر صحت مذهب ما در جواز عفو از عصاة (گناهکاران) زيرا حق سبحانه بيان فرموده که امر ايشان با خدا است اگر خواهد عذاب کند و اگر خواهد عفو فرمايد، پس قلم عفو بر خط جرايم اعمال ايشان کشد، چنانچه نسبت به متخلفين عفو فرمود. و ايضا دليل است بر آنکه قبول توبه تفضل است از خدا، زيرا اگر واجب بودى، آن را معلق به مشيت ننمودى؛ و عاصى معاقب است در صورتى که يکى از دو امر براى او حاصل نشود: يکى شفاعت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله. و دوم- عفو الهى، زيرا عفو اميدوار و متوقع باشد خصوصا با وعده سبحانى مثل قوله «وَ يَعْفُوا عَنِ السَّيِّئاتِ» «1» «وَ يَعْفُوا عَنْ کَثِيرٍ»* «2» «إِنَّ رَبَّکَ لَذُو مَغْفِرَةٍ لِلنَّاسِ عَلى ظُلْمِهِمْ» «3» و خلف وعده از جواد مطلق مستحسن نيست. و ايضا ذات احديت خود را مدح فرموده به غفران، و مسلما تخلف نخواهد داشت.
شأن نزول- مفسرين نقل نموده‌اند که بنو عمر بن عوف مسجد قبا را بنا کرده، پيغمبر را دعوت، تا يک روز نماز جماعت را بگذارند. بنو غنم بن عوف که بنى اعمام آنها و منافق بودند، حسد برده، در مقابل مسجد قبا، مسجدى بنا نموده.
گفتند: ما در مسجد خود نماز گزاريم و به جماعت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله نرويم. بدين قصد دوازده يا پانزده نفر مسجد را بنا کرده، و ابو عامر راهب پدر حنظله را امام قرار دهند، و او از اشراف قبيله خزرج و در علم تورات مهارت و هميشه اوصاف پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله را براى اهل مدينه مى‌خواند. بعد از هجرت رسول به مدينه، مردم شائق حضرت، و از ابو عامر کناره نمودند، عرق حسد در حرکت، به نفى حضرت مشغول شد، گفت: چه دين است که احداث
«1» سوره شورى آيه 25.
«2» سوره شورى آيه 30.
«3» سوره رعد آيه 6.
ج5، ص 202
کرده‌اى؟ فرمود: دين ابراهيم خليل عليه السّلام. گفت: [نه] چنين است.
گفت: بلکه آمده‌ام به آن با حالت بيضاء و نقاء. گفت: خدا دروغ گوى ما را بميراند به غربت و واماندگى. پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله آمين گفت. ابو عامر قسم خورد که با هر قومى جنگ کنى، من با آنها باشم. بعد از بدر از مدينه فرار و به کفار مکه ملحق، و در احد حاضر، و اول کسى بود که تير به لشکر اسلام انداخت و حضرت او را فاسق لقب داد و در حرب حنين نيز حاضر و از آنجا فرار به نزد هرقل پادشاه روم رفت و مى‌خواست تهيه لشکر و به جنگ مسلمانان آيد و دستور ساختن مسجد را به منافقان او داد. حضرت چون عازم تبوک شد بانيان مسجد به خدعه گفتند: ما براى ضعفا و بيچارگان، مسجد ساخته‌ايم، و درخواست نماز را در آن مسجد نمودند که بواسطه نماز پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله امر آنها مستحکم شود.
حضرت فرمود: ما متوجه جنگ هستيم، بعد از مراجعت، نماز در مسجد شما گزاريم. در برگشتن همين استدعا نمودند، جبرئيل نازل و آيه شريفه را آورد.