تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ قُلِ اعْمَلُوا فَسَيَرَى اللَّهُ عَمَلَکُمْ وَ رَسُولُهُ وَ الْمُؤْمِنُونَ وَ سَتُرَدُّونَ إِلى عالِمِ الْغَيْبِ وَ الشَّهادَةِ فَيُنَبِّئُکُمْ بِما کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (105)
ج5، ص 197
وَ قُلِ اعْمَلُوا: و بگو اى پيغمبر به تائبان عمل کنيد، يعنى بعد از قبول توبه، استقامت ورزيد بر عمل خير. يا اى عموم مکلفين بجا آوريد آنچه خداوند امر فرموده عمل کسى که مى‌داند مجازات يابد بر افعال خود. يا بگو به آن کسانى که توبه نمى‌کنند و متذکر عقاب الهى نيستند، بکنيد آنچه خواهيد (بنابراين امر براى تهديد است). فَسَيَرَى اللَّهُ عَمَلَکُمْ: پس زود باشد که ببيند خداى تعالى کار شما را از خير و شر بعد از صدور و وجود آن از شما. وَ رَسُولُهُ: و پيغمبر او نيز ببيند و مشاهده کند آن را. وَ الْمُؤْمِنُونَ: و مؤمنين نيز مشاهده کنند آن را.
تنبيه- مراد به مؤمنين نزد بعضى، شهداء و نزد جمعى، ملائکه حفظه کاتبين اعمال؛ لکن نزد خاصه مراد به مؤمنين در اين آيه شريفه ائمه معصومين عليهم السّلام مى‌باشند به جهت تقارن با رسول و تلازم آن حضرت با عصمت، پس بالملازمه ثابت شود که اين «مؤمنون» خاص و کسانى هستند که تالى تلو رسول باشند.
بنابراين غير از ائمه معصومين کسى مقارن رسول نخواهد بود. و ايضا بواسطه ورود احاديث بسيار از جمله:
1- در کافى «1» و عياشى «2» و تفسير على بن ابراهيم «3» از حضرت صادق عليه السّلام سؤال نمودند فرمود: «مؤمنون» ايشان ائمه مى‌باشند.
2- در کافى نيز از آن حضرت مروى است که فرمود: «ايّانا عنى» يعنى ما
«1» ج 1 ص 219 حديث 2.
«2» عياشى ج 2 ص 109 حديث 125.
«3» تفسير قمى ج 1 ص 304.
ج5، ص 198
مراد و مقصود باشيم. و در تعلق علم پيغمبر به اعمال بندگان دو وجه گفته‌اند:
يکى آنکه حق تعالى در قيامت آن را به رسول و ائمه عرضه نمايد. دوم آنکه در اخبار وارد شده که اعمال امت عرضه شود بر پيغمبر و ائمه عليهم السلام.
3- عياشى «1» از حضرت صادق عليه السّلام قال: تعرض على رسول اللّه اعمال العباد کلّ صباح ابرارها و فجّارها فاحذروها و هو قول اللّه تعالى «وَ قُلِ اعْمَلُوا ...» عياشى روايت کند که حضرت صادق عليه السلام فرمود: عرضه شود بر رسول خدا اعمال بندگان از خير و شر، پس حذر کنيد از اعمال قبيحه و اينست فرمايش الهى «وَ قُلِ اعْمَلُوا ...».
4- از آن حضرت عليه السّلام «2»- قال: انّ اللّه شاهد فى ارضه و اعمال العباد تعرض على رسول اللّه صلّى اللّه عليه و آله. فرمود: حضرت صادق عليه السّلام در اين آيه بدرستى که حق تعالى شاهد است در زمين خود، اعمال بندگان عرضه شود بر پيغمبر خدا.
5- در کافى «3» عنه عليه السّلام: ما لکم تسوءون رسول اللّه صلّى اللّه عليه و آله فقيل کيف نسوئه؟ فقال اما تعلمون انّ اعمالکم تعرض عليه فاذا راى معصية فيها سائه ذلک فلا تسوءوا رسول اللّه و سرّوه. فرمود حضرت صادق عليه السّلام: چه شده است شما را که بدى کنيد پيغمبر خدا را؟ عرض کردند چگونه ما بدى نسبت به آن حضرت کنيم. فرمود: آيا نمى‌دانيد بتحقيق اعمال شما عرضه شود بر او، پس هرگاه معصيتى در آن مشاهده فرمايد بد آيد او را، پس بدى نرسانيد رسول خدا را به اعمال ناشايسته، و خوشحال و مسرور گردانيد او را به افعال پسنديده.
6- عياشى «4» از حضرت باقر عليه السّلام: ما من مؤمن يموت و لا کافر يوضع
«1» تفسير عياشى ج 2 ص 109 حديث 122.
«2» عياشى ج 2 ص 109 حديث 126.
«3» ج 1 ص 219 حديث 3.
«4» تفسير عياشى ج 2 ص 109 حديث 124.
ج5، ص 199
فى قبره حتّى يعرض عمله على رسول اللّه و على امير المؤمنين و هلمّ جرّا الى اخر من فرض اللّه طاعته على العباد فذلک قوله «وَ قُلِ اعْمَلُوا فَسَيَرَى اللَّهُ عَمَلَکُمْ وَ رَسُولُهُ». عياشى از حضرت باقر عليه السّلام روايت نموده که: نيست مؤمنى که بميرد يا کافرى گذارده شود در قبرش، مگر آنکه عرضه شود عملش بر رسول خدا و امير المؤمنين و همينطور تا آخر کسى که خداى تعالى طاعتش را واجب فرموده بر بندگان، پس اينست فرمايش الهى «وَ قُلِ اعْمَلُوا فَسَيَرَى اللَّهُ ...».
وَ سَتُرَدُّونَ إِلى عالِمِ الْغَيْبِ وَ الشَّهادَةِ: و زود باشد که بازگردانيده شويد بواسطه مرگ به مجازات داناى نهان و آشکارا. يا به موضعى که امر مخصوص عالم غيب و شهود است و کسى را نرسد که حکم نمايد در آن روز و آن روز قيامت و جزا باشد. فَيُنَبِّئُکُمْ بِما کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ: پس بياگاهاند شما را به آنچه بوديد که عمل مى‌کرديد از خير و شر و آگاهى حق سبحانه به مجازات خواهد بود از ثواب و عقاب.
تنبيه- آيه شريفه تهديد و تخويف است به عموم مکلفين در اقدام به طاعات و اجتناب از معاصى. حاصل مفاد آيه شريفه آن که: اى پيغمبر، بگو به بندگان هر چه مى‌خواهيد بکنيد از خير و شر، که اولا اعمال شما را خدا و پيغمبر و ائمه هدى مشاهده کنند، و ثانيا بازگشت خواهيد نمود به محضر ذات سبحانى که ذره‌اى در عالم وجود، از نهان و آشکار از علم ازلى او محجوب و مستور نيست، و مطيع و عاصى را بجزا و سزاى خود رساند؛ بنابراين شخص عاقل متدين، پس از اين نداى قرآنى، تکليف را دانسته، موقع را غنيمت، و به اعمال حسنه سبقت، و از افعال سيئه هجرت نمايد.