تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
وَ مِنْ حَيْثُ خَرَجْتَ فَوَلِّ وَجْهَکَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ وَ حَيْثُ ما کُنْتُمْ فَوَلُّوا وُجُوهَکُمْ شَطْرَهُ لِئَلاَّ يَکُونَ لِلنَّاسِ عَلَيْکُمْ حُجَّةٌ إِلاَّ الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْهُمْ فَلا تَخْشَوْهُمْ وَ اخْشَوْنِي وَ لِأُتِمَّ نِعْمَتِي عَلَيْکُمْ وَ لَعَلَّکُمْ تَهْتَدُونَ (150)
ترجمه
و از هر جا بيرون رفتى پس بگردان رويت را بجانب مسجد الحرام و هر جا که باشيد پس بگردانيد روى هاتان را بجانب آن تا نباشد از براى مردم بر شما حجتى مگر آنان که ستم کردند از ايشان پس مترسيد از ايشان و بترسيد از من و براى آنکه تمام کنم نعمت خود را بر شما و باشد که شما هدايت يابيد.
تفسير
گفته‌اند خداوند براى تحويل قبله سه حکمت بيان فرموده است يکى تعظيم پيغمبر (ص) که براى خشنودى و اجابت دعوت او است ديگر آنکه چون مشيت الهيه تعلق گرفته است بر آنکه براى هر ملتى قبله تعيين فرمايد البته پيغمبر خاتم اولى است بامتياز قبله‌اش از ساير ملل سه ديگر آنکه در اين آيه بيان شده است و آن آنستکه چون يهود مى‌گفتند که پيغمبر آخر الزمان که در تورية وصفش مذکور است قبله‌اش کعبه است و محمد منکر دين ما است ولى تابع قبله ما است و اهل شرک ميگفتند آنحضرت مدعى است که باقى بر ملت ابراهيم است و قبله‌اش با قبله او مخالف است خداوند براى کوتاه شدن زبان آنها و دفع حجتشان از مسلمانان قبله را کعبه قرار داده است و در مقابل هر حکمتى که براى تحويل ذکر فرموده است حکم را را توطئه ذکر نموده تا علت با معلول منطبق گردد و حکم در اذهان مستقر شود و حکمتش واضح آيد علاوه بر آنکه چون امر قبله مهم و نسخ رفع حکم ثابتى است که نفوس مأنوس به آن شده و مورد فتنه و شبهه است تأکيد و تقرير و تثبيت لازم دارد تا امر مدلل شود و شبهه مرتفع گردد و حق در دلها جاى گيرد و اين نکته تکرار است و قمى فرموده کلمه الا در اين آيه شريفه به معنى لا است يعنى تا نباشد از براى مردم بر شما حجتى و نه آنانکه ظلم نمودند و در مغنى اللبيب اين معنى را نسبت باخفش و فراء و ابو عبيده داده ولى الا را بمعنى واو عاطفه گرفته است و بعضى گفته‌اند الا
جلد 1 صفحه 193
براى استثنا است يعنى تا نبوده باشد براى مردم بر شما حجتى مگر حجت باطل از اهل عناد که گويند نقل نمود محمد قبله را براى ميل بدين اقوام خود و محبت بوطنش يا گويند پشيمان شد از متابعت قبله ما و برگشت بقبله اجدادش و اميد است که برگردد بدين ايشان و امثال اين هفوات غير قابل اعتماد و بنظر حقير الا بمعنى غير است که شايع است يعنى ما کعبه را قبله قرار داديم تا نباشد از براى مردم غير معاند حجتى بر شما و اين براى آنستکه مردم دو دسته‌اند منصف و معاند قسمت اول از مردم اگر حجتى اقامه نمايند بر مسلمانان بايد شارع مقدس دفع نمايد مخصوصا اگر بر حسب ظاهر درست باشد چنانچه نقل شد از يهود و اهل شرک که جمعا سه حجت اقامه مينمودند که ممکن بود مورد قبول عامه شود و قسمت دوم اگر حجتى بياورند دفع آن لازم نيست چون با معاند هر قدر محاجه شود دست از عناد برنميدارد مگر وقتى که حجت عوام فريبى داشته باشند که موجب تزلزل قلوب عامه شود که بايد بوجه احسن دفع شود و راجع بامر تحويل قبله اهل عناد دليل موجهى نداشتند مگر آنچه در ذيل آيه سيقول السفها ذکر شد که پيغمبر (ص) بوجه احسن جواب فرمود و آنچه در اين آيه بيان گرديد قابل اعتناء نبود و معلوم بود که از روى لجاج و عناد است لذا دفع آن لازم نبود و خداوند در اين آيه اشاره باين نکته فرموده که حجت مردم منصف دفع شد که آنها غير از کسانى هستند که ظلم نمودند بسبب عناد بر خود و احتجاج با آنها ثمر ندارد و جواب آنها را شمشير ميدهد پس مترسيد از ايشان و بترسيد از من و مخالفت مرا منمائيد تا شما را بر آنها مسلط گردانم و حکمت ديگر آنکه تمام نمايم نعمت دين و استقلال خود را بر شما و بقبله حقيقى هدايت شويد و از پيغمبر (ص) روايت شده است که تمام نعمت دخول بهشت است و از امير المؤمنين (ع) نقل شده است که تمام نعمت مردن بدين اسلام است و معلوم است که اين دو معنى لازم و ملزوم يکديگرند.