تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
أَلا إِنَّ لِلَّهِ مَنْ فِي السَّماواتِ وَ مَنْ فِي الْأَرْضِ وَ ما يَتَّبِعُ الَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ شُرَکاءَ إِنْ يَتَّبِعُونَ إِلاَّ الظَّنَّ وَ إِنْ هُمْ إِلاَّ يَخْرُصُونَ (66) هُوَ الَّذِي جَعَلَ لَکُمُ اللَّيْلَ لِتَسْکُنُوا فِيهِ وَ النَّهارَ مُبْصِراً إِنَّ فِي ذلِکَ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يَسْمَعُونَ (67)
ترجمه
آگاه باشيد همانا مر خدا را است هر که در آسمانها و هر که در زمين است و چه چيز را متابعت ميکنند آنانکه ميخوانند از غير خدا شريکهائى را متابعت نميکنند مگر گمان را و نيستند آنها مگر آنکه دروغ ميگويند
او است آنکه قرار داد براى شما شب را تا بيار اميد در آن و روز را روشنى دهنده همانا در اين هر آينه نشانه‌ها است براى گروهى که ميشنوند.
تفسير
در تعقيب آيه سابقه بيان عزّت و عظمت حضرت احديّت و نفى شرک باين تقريب شده است که مملوکيّت و عبوديّت عقلاء از خلق آسمانها از قبيل ملائکه و خلق زمين از جنّ و انس و عدم صلاحيّت آنها براى الوهيّت و معبوديّت با آنکه عقلاء و علماء باشند دليل است بر عدم صلاحيّت بتهاى مصنوعى بى‌عقل و شعور براى معبوديّت و شرکت با حقّ با آنکه بايد پرسيد چه چيز را متابعت ميکنند اهل شرک و کسانيکه ميخوانند غير خدا را شرکاء خدا اگر بگويند متابعت يقين و برهان را مينمائيم قطعا دروغ ميگويند و الا از اقامه دليل بر ادعاء خودشان عاجز نميشدند پس معلوم ميشود متابعت نميکنند مگر گمان و ظنّ خودشان را که از تقليد آباء و اجدادشان براى آنها حاصل شده و نيستند مگر آنکه حدس باطل ميزنند در شرکت بتها و دروغ واضح ميگويند در ادّعاء علم بآن و بنابراين کلمه ما استفهاميّه و براى تقرير و توبيخ است و محتمل است قويّا که ما نافيه باشد يعنى متابعت نميکنند بت پرستان يقين را که بايد عقلا متابعت آنرا نمود بلکه متابعت ميکنند گمان را که نبايد در اصول عقائد بآن اعتماد نمود و بنابراين مفعول يتّبع چون فضله در کلام و جمله بعد مبيّن آنست حذف
جلد 3 صفحه 33
شده و محتمل است بعيدا که ما موصوله باشد معطوف بر کلمه من يعنى بتها هم مملوک خدايند و بنظر حقير معنى دوم اظهر معانى است و خير الامور اوسطها ولى چون معنى اول سالم از تقدير بود بناى ترجمه بر آن گذارده شد و در آيه دوم اشاره بکمال رحمت و قدرت الهيه شده است براى دلالت بر استحقاق عبادت و اطاعت و آنکه غير او شايسته اينمقام نيست. و در اين جعل شبانه روز دلالات واضحه‌اى است بر توحيد براى کسانيکه گوش شنوا داشته باشند و تدبّر و تفکّر نمايند در اسرار خلقت و فوائد آن راجع بمعاش و معاد.