تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
فَاذْکُرُونِي أَذْکُرْکُمْ وَ اشْکُرُوا لِي وَ لا تَکْفُرُونِ (152)
تفسير اثنا عشرى، ج1، ص: 288
فَاذْکُرُونِي أَذْکُرْکُمْ: پس ياد کنيد مرا به طاعت و عبادت تا ياد کنم شما را به ثواب و مغفرت.
بيان: مفسّران را در اين کلمه شريفه وجوهى است:
1- ياد کنيد مرا در طاعت تا ياد کنم شما را به رحمت.
2- ياد کنيد مرا به شکر گزارى تا ياد کنم شما را به زيادتى.
3- ياد کنيد مرا به دعا، تا ياد کنم شما را به اجابت.
4- ياد کنيد مرا به اخلاص تا ياد کنم شما را به خلاص.
5- ياد کنيد مرا به ايمان تا ياد کنم شما را به امان.
6- ياد کنيد مرا به اسلام تا ياد کنم شما را به اکرام.
7- ياد کنيد مرا در صحت و غنا، تا ياد کنم شما را در فقر و عنا.
8- ياد کنيد مرا به عبوديت تا ياد کنم شما را به ربوبيت.
9- ياد کنيد مرا به ترک دنيا تا ياد کنم شما را به نعيم بقاء.
10- ياد کنيد مرا به صدق و صفا تا ياد کنم شما را در ملاء اعلى.
11- در کتاب کافى- از حضرت صادق عليه السّلام فرمود در حديث قدسى وارد شده: هر که ياد کند مرا در ميان مردمان، ياد کنم او را در ميان فرشتگان. «1» و نيز فرمود: شيعيان ما کسانيند که وقتى خلوت کنند ذکر خدا بسيار نمايند. «2» تقسيم: اقسام ذکر بسيار است:
تسبيح- در کتاب خصال- حضرت امير المؤمنين عليه السّلام فرمود:
هر که تسبيح نمايد خدا را در هر روز سى مرتبه، دفع فرمايد خداى عز و جل از او هفتاد نوع از بلا را که آسانترين آن فقر است. «3»
«1» تفسير صافى، جلد اوّل، صفحه 202.
«2» اصول کافى، کتاب الدعاء، جلد 2، صفحه 499، حديث دوّم.
«3» بحار الانوار، جلد 93، صفحه 178، حديث نهم بنقل از خصال صدوق.
تفسير اثنا عشرى، ج1، ص: 289
تحميد- از حضرت باقر عليه السّلام مروى است هر که در وقت صبح چهار مرتبه گويد: الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ* شکر آن روز را نموده؛ و هر که در شب بگويد، شکر شب را بجا آورده. «1» تهليل- ثواب الاعمال- از حضرت صادق عليه السّلام فرمود: هر که از روى اخلاص بگويد لا اله الا اللّه، داخل شود بهشت را. و اخلاص آن اينست که منع کند او را اين کلمه از آنچه حرام فرموده خداوند عز و جل. «2» تکبير- از حضرت صادق عليه السّلام مروى است که هيچ چيز نزد خدا محبوبتر از تکبير و تهليل نيست. «3» تنبيه: بزرگان فرموده‌اند: ذکر خدا به اعتبارى سه قسم باشد: ذکر لسانى، ذکر قلبى، ذکر جوارحى. و اصل ذکر، يادآورى به قلب است.
اطلاق آن بر ذکر زبانى از باب تسميه دال به اسم مدلول است، پس استعمال شده در آن به جهت ظهورش به مرتبه‌اى که سبقت يابد به فهم. و ذکر لسانى بدون توجه قلبى چندان منشاء اثرى نخواهد بود، و لذا احاديث ائمه معصومين اين مطلب را تصريح فرموده از جمله در کتاب خصال ابن بابويه در ذيل وصاياى حضرت نبوى به علوى عليهما السلام فرمايد:
يا علىّ ثلاث لا يطيقها هذه الامّة: المواساة للاخ فى ماله و انصاف النّاس من نفسه و ذکر اللّه على کلّ حال، و ليس هو سبحان اللّه و الحمد للّه و لا اله الّا اللّه و اللّه اکبر و لکن اذا ورد على ما يحرم عليه خاف اللّه عزّ و جلّ عنده و ترکه. «4» يعنى: اى على سه چيز است که طاقت ندارند اين امت: 1- مواسات با برادر دينى در مال که بهره‌اى به او بدهند. 2- انصاف دارد به مردم
«1» ثواب الاعمال، صفحه 28.
«2» ثواب الاعمال، صفحه 19.
«3» اصول کافى، کتاب الدعاء، جلد 2، صفحه 506، حديث دوّم.
«4» خصال، حديث 363.
تفسير اثنا عشرى، ج1، ص: 290
نسبت به نفس خود که هر چه بر خود نمى‌پسندد به مردم روا ندارد، و هر چه بر خود پسندد براى مردم همان را خواهد. 3- ياد خدا نمودن بر هر حالى و نيست آن ذکر «سبحان اللّه و الحمد للّه و لا اله الا اللّه و اللّه اکبر» و لکن هر گاه وارد شود بر آنچه حرام است، بترسد خداوند عز و جل را و ترک کند آن را.
وَ اشْکُرُوا لِي وَ لا تَکْفُرُونِ: و سپاسدارى کنيد مرا: آنکه انعام فرمودم بر شما به نعمتهاى دنيويه و دينيه و ناسپاسى مکنيد مرا به انکار آن و مخالفت من، زيرا شکران موجب زيادتى نعمت و ثواب، و کفران باعث نزول نقمت و عذاب خواهد بود.
در کتاب کافى از حضرت صادق عليه السّلام فرمود: مکتوب است در تورات: شکر گزارى کن کسى را که انعام فرموده بر تو، و انعام کن بر کسى که سپاسدارى کند تو را. پس بدرستى که زوال نيست براى نعمتها هر گاه شکر کنى آن را، و بقائى نيست براى آن هر گاه کفران کنى آن را.
شکر، زيادتى در نعمت، و امان است از تغيير آن. «1» تبصره: بزرگان فرموده‌اند شکر بر سه قسم است: 1- شکر به قلب که تصوّر نعمت باشد. 2- شکر به زبان و آن تمجيد منعم است. 3- شکر به ساير جوارح که مکافات نعمت است بقدر استحقاق آن. و حقيقت شکر صرف نعمتهاى الهى است در آنچه براى آن خلق شده و رضاى سبحانى در آن است.