تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
ثُمَّ بَعَثْنا مِنْ بَعْدِهِ رُسُلاً إِلى قَوْمِهِمْ فَجاؤُهُمْ بِالْبَيِّناتِ فَما کانُوا لِيُؤْمِنُوا بِما کَذَّبُوا بِهِ مِنْ قَبْلُ کَذلِکَ نَطْبَعُ عَلى قُلُوبِ الْمُعْتَدِينَ (74)
ثُمَّ بَعَثْنا مِنْ بَعْدِهِ: پس مبعوث نموديم بعد از نوح عليه السّلام. رُسُلًا إِلى قَوْمِهِمْ: پيغمبرانى مانند حضرت ابراهيم و هود و صالح و لوط و شعيب
«1» الفصول المهمة فى اصول الائمة عليهم السلام- شيخ حرّ عاملى- باب 55 ص 91- 90.
ج5، ص 369
عليهم السلام را بر قومشان، يعنى هر پيغمبرى را بر قومش مبعوث ساختيم براى دعوت به حق و حقانيت. فَجاؤُهُمْ بِالْبَيِّناتِ: پس آمدند پيغمبران، قوم خود را به دلايل ظاهره و معجزات قاهره شاهد بر صدق ايشان، و قوم را دعوت به وحدانيت الهى، و از مخالفت سبحانى ترسانيدند، قوم ابدا التفاتى ننمودند.
فَما کانُوا لِيُؤْمِنُوا بِما کَذَّبُوا بِهِ مِنْ قَبْلُ: پس نبودند که تصديق کنند به آنچه تکذيب کردند کافران پيش از اين، يعنى اين جماعت مثل پيشينيان ايمان نياوردند به حق، بلکه به سبب شدت کفر و عناد تکذيب نمودند. يا نباشند از کسانى که ايمان آرند بعد از اين آيات، يعنى هر دو حال نزد آنها مساوى است در تکذيب قبل از ظهور بينات و بعد از آن. پس مراد اول آيه بيان استمرار کفر آنان از زمان آمدن پيغمبرشان تا به آخر، و مراد به قسمت ثانى بيان تکذيب آنهاست پيش از بعث پيغمبر. کَذلِکَ نَطْبَعُ عَلى قُلُوبِ الْمُعْتَدِينَ: همچنين قرار دهيم بر دلهاى تجاوز کنندگان از حدود الهى و فرمان سبحانى، علامتى بر کفرشان که بدان سبب ذمّ آنها لازم، و ملائکه آگهى يابند.
تبصره- به برهان عقلى و نقلى ثابت گرديده که ذات ذو الجلال خداوند متعال، عالم به تمام اشياء از کلى و جزئى، و غنّى على الاطلاق است. بنابراين صدور افعال قبيحه از ساحت قدس سبحانى محال باشد، زيرا با علم به قبح قبيح و غناى ذاتى، بالضروره مستحق مذمت و ملامت خواهد بود اگر اراده قبيحى بنمايد؛ و حال آنکه جميع افعال خالق حکيم بر وفق حکمت و ثواب، و منزه است از ظلم و جور و عدوان و کذب و فحشاء. و چه ظلم و قبحى از اين بالاتر که نعوذ باللّه قلوب معتدين و کافرين را طبع و از طرف ديگر آنها را امر به ايمان فرمايد به سبب ارسال رسل و انزال کتب و در آخرت هم معذب سازد ايشان را به جهت کفر؛ تعالى اللّه عن ذلک علوا کبيرا. و چون اين مطلب ثابت شد، مراد آيه شريفه يکى از وجوه مذکوره خواهد بود:
1- خداى تعالى جزا و عقوبت فرمايد کفار را به سبب کفرشان به طبع بر قلوب آنان.
2- طبع فرمايد بر قلوب معتدين به علامت کفرشان.
ج5، ص 370
3- مذمت فرموده معتدين را در تجاوز از حق و عدم قبول با اينکه قلوب آنها مانند مطبوع است در اينکه داخل نشود در آن ايمان و خارج نگردد کفر از آن.
چون معتدين به سوء اختيار منهمک شدند در کفر و گمراهى، و عناد و لجاج را به غايت رسانيدند، لا جرم خود را از قابليت ايمانى دور، و از الطاف سبحانى مهجور نمودند، لذا مطبوع و مخذول گرديدند. به عبارت اخرى خداى تعالى متجاوزين از حد را به حال خود واگذارد، تا طبع قلوب که اثر کفر و شقاق و نفاق است حاصل آيد.