تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
فَکَذَّبُوهُ فَنَجَّيْناهُ وَ مَنْ مَعَهُ فِي الْفُلْکِ وَ جَعَلْناهُمْ خَلائِفَ وَ أَغْرَقْنَا الَّذِينَ کَذَّبُوا بِآياتِنا فَانْظُرْ کَيْفَ کانَ عاقِبَةُ الْمُنْذَرِينَ (73)
فَکَذَّبُوهُ: پس تکذيب نمودند نوح عليه السّلام را در دعوت و رسالت، و کلام او را دروغ پنداشته باور نداشتند. فَنَجَّيْناهُ وَ مَنْ مَعَهُ فِي الْفُلْکِ: پس نجات داديم نوح عليه السّلام را با کسانى که با او بودند در کشتى. وَ جَعَلْناهُمْ خَلائِفَ: و قرار داديم ايشان را خليفه در زمين، يعنى جانشين و بازماندگان هلاک شدگان به غرق. بنا به قولى هشتاد نفر بودند و آن قريه‌اى که بنا نمودند معروف به ثمانين شد؛ يا قرار داديم ايشان را رؤساى در زمين. وَ أَغْرَقْنَا الَّذِينَ کَذَّبُوا بِآياتِنا: و غرق ساختيم آنان را که تکذيب نمودند آيات ما را و کافر شدند. به غير از اهل کشتى، بقيه اهل زمين تماما هلاک شدند به سبب تمادى در کفر و عناد با ظهور آيات بينات. فَانْظُرْ کَيْفَ کانَ عاقِبَةُ الْمُنْذَرِينَ: پس تأمل نما اى شنونده چگونه شد عاقبت آنان را که انذار نموديم و آنها نترسيدند و وعظ و نصيحت قبول نکردند، لا جرم به پاداش آن مبتلا گرديدند. وقوع اين طوفان عالمگير به قول مورخين، دو هزار و دويست و چهل و دو سال بعد از هبوط آدم ابو البشر عليه السلام بوده.
تبصره- اين مطلب مسلم آمده که خلقت موجودات به غير از بشر بالعرض، و لکن خلقت انسانى بالذات باشد. بنابراين مواليد ثلاث از حيوان و نبات و جماد، بتمامه براى نظام جامعه بشريت است، و بقاى آنها دائر مدار وجود انسانى باشد. در اين صورت هلاک آنها در طوفان مانعى ندارد، زيرا چون قوم نوح بعد از اتمام حجت و نصب دلايل بر حق و اعطاء رسول باطن و ظاهر، در مقام عناد برآمده به سوء اختيار، کفر و شرک را اختيار و منهمک در ضلالت به حدى که بقاى آنها در عالم جز فساد و افساد فايده‌اى ندارد، مستوجب غضب الهى و
ج5، ص 368
عذاب قهارى واقع شدند که به کلى قطع ريشه آنها از زمين شود، لا جرم ساير موجودات زمين هم که براى بقاى نظام نوعى بود با هلاک آنها هلاک گرديدند.
تتمه- در فصول المهمه «1»- شيخ حر عاملى (رحمه الله) روايت نموده از عبد السلام از حضرت رضا عليه السّلام سؤال کند به چه علت غرق فرمود خداى تعالى دنيا را بتمامه در زمان نوح عليه السّلام و حال آنکه در آنها بودند اطفال و کسانى که گناه نداشتند؟ حضرت فرمود: نبود در آنها اطفال، زيرا خداى تعالى عقيم نمود اصلاب قوم نوح و ارحام زنان ايشان را چهل سال، پس منقطع شد نسل آنان، و غرق شدند و حال آنکه اطفال در آنها نبودند. و نباشد خدا هلاک فرمايد به عذاب، کسى را که گناه نيست براى او. و اما، ما بقى هلاک شدند به تکذيب نوح پيغمبر خدا، و سايرين غرق شدند به سبب راضى بودن به تکذيب مکذبين. بعد فرمود: و من غاب عن امر فرضى به کان کمن شهده و اتاه: و هر که غايب باشد از امرى، پس راضى باشد به آن، پس مى‌باشد مثل کسى که حاضر بوده و بجا آورده آن را. آيه شريفه تهويل است نسبت بآنچه بر قوم نازل شد از عذاب، و تحذير نسبت به امت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله از تکذيب و مخالفت آن سرور.