اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
ثُم‌َّ بَعَثنا مِن بَعدِه‌ِ رُسُلاً إِلي قَومِهِم فَجاؤُهُم بِالبَيِّنات‌ِ فَما کانُوا لِيُؤمِنُوا بِما کَذَّبُوا بِه‌ِ مِن قَبل‌ُ کَذلِک‌َ نَطبَع‌ُ عَلي قُلُوب‌ِ المُعتَدِين‌َ (74)
پس از هلاکت قوم نوح و توليد و تناسل اينکه معدود باقيه با نوح و ازدياد و کثرت آنها پيغمبراني مبعوث کرديم هر کدام بر قوم خود پس آمدند پيغمبران آنها را با معجزات و ادله واضحه پس نبودند آنها که ايمان آورند بسبب آنچه که تکذيب کرده بودند همين نحو ما مهر ميزنيم بر دلهاي کساني که تعدي و تجاوز ميکنند بعد از طوفان باز جمعيت افراد بشر زياد شد تمام صفحه زمين را اشغال کردند خداوند در هر عصري انبيايي فرستاد ثُم‌َّ بَعَثنا مِن بَعدِه‌ِ بعد از نوح عليه السّلام رُسُلًا إِلي قَومِهِم رسل بعد از نوح: هود، صالح، ابراهيم، لوط، اسماعيل، اسحاق، يعقوب، يوسف، شعيب و غير اينها که هر کدام بر قوم خود مبعوث شدند فَجاؤُهُم بِالبَيِّنات‌ِ هر کدام معجزاتي داشتند و ادله و براهين واضحه که معناي بيّنه است يعني مبيّن و روشن بود فَما کانُوا لِيُؤمِنُوا ايمان نياوردند مگر قليلي و خداوند آنها را هلاک فرمود بباد و صيحه و صاعقه و خسف و امطار و حجاره و نحو اينها بِما کَذَّبُوا بِه‌ِ مِن قَبل‌ُ مراد من قبل ممکن است قبل از بعثت رسول باشد يعني بهمان کفر و شرک باقي بودند و تکذيب رسل ميکردند و اينکه سبب شد که ايمان نياوردند يعني بهمان عاداتي که داشتند دست برنداشتند، و ممکن است مراد اينکه باشد که سبب ايمان نياوردن تقليد آباء و اجداد پيش بوده همان نحوي که آنها تکذيب رسل کردند اينها هم تکذيب کردند و اينکه معني بنظر اظهر ميآيد، و محتمل است تکذيب در عالم ارواح و عالم ذرّ و عالم نفوس باشد، و در برهان دو حديث نقل کرده که اينکه آيه يعني اينکه جمله راجع بدوستي و بغض اهل بيت است آنهايي را که طينت آنها از جنّة بوده و خدا آنها را دوست داشته قبول ولايت کردند و آنها که از جهنم بود و مبغوض الهي هستند قبول نکردند،
جلد 10 - صفحه 432
لکن اينکه معني خلاف نص‌ّ قرآن است زيرا راجع بما قبل موسي اقوام انبياء بوده بقرينه آيه بعد ثم‌ّ بعثنا موسي الاية، بعلاوه اخبار طينت هم سند ندارد و هم بايد توجيه کرد مثلا در علم الهي کي ايمان ميآورد و کي نميآورد يا مقتضيات و اسبابيست نه بنحو علّت تامه که با اختيار و تکليف منافات داشته باشد يا وجود ديگري و اللّه العالم. و ممکن است گفته شود نظر ائمه عليهم السلام تشبيه حال اينها است بحال آنها.
کَذلِک‌َ نَطبَع‌ُ عَلي قُلُوب‌ِ المُعتَدِين‌َ طبع عبارت از قساوت قلب و سياهي دل و شقاوت و هواي نفس و حب‌ّ دنيا که تمام اينها اسباب عدم ايمان است لکن بنحو اقتضاء نه علت تامه که سلب اختيار کند و مانع از تکليف باشد چنانچه در اوائل سوره بقره در آيه 6 خَتَم‌َ اللّه‌ُ عَلي قُلُوبِهِم وَ عَلي سَمعِهِم وَ عَلي أَبصارِهِم غِشاوَةٌ در مجلد اول مفصلا بيان کرديم، و مراد از معتدين کساني هستند که تعدي و تجاوز و زياده‌روي در طغيان و ظلم ميکنند که اشدّ کفار هستند.