تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ أَوْحَيْنا إِلى مُوسى وَ أَخِيهِ أَنْ تَبَوَّءا لِقَوْمِکُما بِمِصْرَ بُيُوتاً وَ اجْعَلُوا بُيُوتَکُمْ قِبْلَةً وَ أَقِيمُوا الصَّلاةَ وَ بَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ (87)
«1» مجمع ج 3 ص 128.
«2» تفسير قمى ج 1 ص 314.
ج5، ص 381
وَ أَوْحَيْنا إِلى مُوسى وَ أَخِيهِ: و وحى فرموديم ما به موسى عليه السلام و برادرش هارون. أَنْ تَبَوَّءا لِقَوْمِکُما بِمِصْرَ بُيُوتاً: اينکه اتخاذ و بنا کنيد براى قوم خود به بلده معروفه خانه‌هائى که ساکن شوند و قرار يابند در آنها. نزد اکثر «1» مراد مساجد است به دليل قوله تعالى «فِي بُيُوتٍ أَذِنَ اللَّهُ أَنْ تُرْفَعَ وَ يُذْکَرَ فِيهَا اسْمُهُ» «2» پس معنى آيه آنکه: امر فرموديم موسى و هارون را که مأوى و مرجع قرار دهيد براى قوم خود در شهر مصر مساجد را که براى نماز و عبادت به آنها روند و به غير از مسجد نماز نکنند. بنابراين مسجد نمازگاه ايشان بود، چون فرعون بر بنى اسرائيل مسلط شد، امر نمود به خراب کردن مساجد و منع ايشان از نماز در مساجد.
حق تعالى وحى فرمود اکنون رخصت است شما را که در خانه‌ها نماز کنيد:
وَ اجْعَلُوا بُيُوتَکُمْ قِبْلَةً: و قرار دهيد خانه‌هاى خود را مصلى و نمازگاه. مفسران اختلاف [دارند] در اين قبله کجا بوده؟ ظاهر لفظ قرآن دلالت ندارد بر تعيين آن.
از ابن عباس نقل شده که کعبه بوده. حسن بصرى گفته: کعبه قبله تمام انبياء بوده فقط عدول از کعبه به امر الهى بعد از هجرت حضرت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله واقع شد به مدتى. و نزد جمعى قبله بنى اسرائيل بيت المقدس بوده، چنانچه تفسير على بن ابراهيم قمى قبله را تفسير به بيت المقدس نموده «3». اما قائلون به آنکه مراد از لفظ بيوت در اين آيه، مطلق بيوت است در «وَ اجْعَلُوا بُيُوتَکُمْ قِبْلَةً» دو وجه ذکر نموده: يکى آنکه قرار دهيد خانه‌هاى خود را متقابل همديگر، و
«1» مجمع ج 3 ص 129.
«2» سوره نور آيه 36.
«3» تفسير قمى ج 1 ص 314.
ج5، ص 382
مقصود حصول جمعيت و مساعدت يکديگر است. دوم: مراد آنکه نماز در خانه‌ها گزاريد.
وَ أَقِيمُوا الصَّلاةَ: و برپا داريد نماز را، يعنى مداومت و مواظبت کنيد آن را در بجا آوردن به آن طريقى که رضاى الهى است. وَ بَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ: و بشارت و مژده بده مؤمنين را به بهشت و آنچه وعده فرموده خداى تعالى از ثواب و انواع نعم.
نکته- لفظ مصر غير منصرف است به جهت عجمه و تأنيث يا علم و تأنيث و اگر براى تخفيف منصرفش کنيد جايز باشد، مانند لوط و هود و قوله تعالى «بيوتا» مفعول به است و ظرف مکان نيست براى اختصاص آن.
تبصره- در تفسير برهان «1»- ابن بابويه به اسناد خود از ريان بن الصلت گفت: حضرت رضا عليه السّلام حاضر در مجلس مأمون، و عده‌اى از علما و فقها و متکلمين مجتمع بودند. علماء از حضرت سؤال نمودند: چه فرقى است بين عترت و امت و شرافت عترت؟ حضرت دوازده آيه از قرآن در تفسير «اصطفا» ذکر، تا آنکه فرمود: و خارج فرمود پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله مردم را از مسجد سواى عترت را. مردم در گفتگو، و عباس عرض کرد: يا رسول اللّه، چرا على را واگذاشتى و ما را خارج نمودى؟ فرمود پيغمبر: من على را واگذار و شما را خارج نکردم، و لکن امر الهى شد به بقاى او و اخراج شما. و در اين بيانى است براى فرمايش نبوى صلّى اللّه عليه و آله «يا علىّ انت منّى بمنزلة هرون من موسى) علما گفتند: اثبات آن در قرآن کجا است؟ حضرت رضا عليه السّلام فرمود:
«وَ أَوْحَيْنا إِلى مُوسى وَ أَخِيهِ أَنْ تَبَوَّءا لِقَوْمِکُما ...»