تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ قالَ مُوسى رَبَّنا إِنَّکَ آتَيْتَ فِرْعَوْنَ وَ مَلَأَهُ زِينَةً وَ أَمْوالاً فِي الْحَياةِ الدُّنْيا رَبَّنا لِيُضِلُّوا عَنْ سَبِيلِکَ رَبَّنَا اطْمِسْ عَلى أَمْوالِهِمْ وَ اشْدُدْ عَلى قُلُوبِهِمْ فَلا يُؤْمِنُوا حَتَّى يَرَوُا الْعَذابَ الْأَلِيمَ (88)
«1» برهان ج 2 ص 193.
ج5، ص 383
پس در اين آيه شريفه منزلت هارون را به موسى بيان فرمايد:
وَ قالَ مُوسى: و عرض کرد موسى در مقام مناجات. رَبَّنا إِنَّکَ آتَيْتَ فِرْعَوْنَ وَ مَلَأَهُ: پروردگارا بدرستى که عطا فرمودى تو فرعون و اشراف قوم او را به جهت انعام بر ايشان. زِينَةً: زينتهائى که مزين شدند به آن از حلى و حلل و لباس فاخر، يا زينت جسدى از جمال و صحت بدن و طول قامت و حسن صورت. وَ أَمْوالًا فِي الْحَياةِ الدُّنْيا: و اموالى که عظمت و بزرگى کنند به آن در زندگانى دنيا، لکن به عوض شکران، کفر ورزيده سرکشى نمودند.
رَبَّنا لِيُضِلُّوا عَنْ سَبِيلِکَ: پروردگارا عاقبت کار فرعونيان بجائى رسيد که گمراه شدند از راه حق تو و سر انجام اقبال نعم به آنان اعراض از منعم حاصل آمد، مانند آيه شريفه «فَالْتَقَطَهُ آلُ فِرْعَوْنَ لِيَکُونَ لَهُمْ عَدُوًّا وَ حَزَناً» «1» وجه دوم- «لئلّا يضلّوا» يعنى بار خدايا تو اين همه نعم عطا فرمودى تا ناسپاسى و حق ناشناسى نکنند، پروردگارا ناسپاسى نموده کفر و گمراهى را اختيار کردند؛ و امثله آن بسيار است مانند قوله تعالى: «يُبَيِّنُ اللَّهُ لَکُمْ أَنْ تَضِلُّوا» «2»: يعنى (لئلّا تضلّوا) و معلوم است که خداى تعالى بيان آيات براى نفى ضلالت فرمايد نه براى ضلال مانند: «وَ أَلْقى فِي الْأَرْضِ رَواسِيَ أَنْ تَمِيدَ بِکُمْ»* «3» يعنى لئلّا تميد بکم) و قوله «شَهِدْنا أَنْ تَقُولُوا يَوْمَ الْقِيامَةِ» «4» يعنى ما شاهد هستيم براى اينکه نگوئيد روز قيامت، و «لا» حذف شده به جهت دلالت عقل بر آن و جايز نيست که لام غرض باشد، زيرا به ادله واضحه مسلم آمده که خداوند سبحان بعث
«1» قصص آيه 8.
«2» نساء آيه 176.
«3» سوره نحل آيه 15.
«4» اعراف آيه 172.
ج5، ص 384
رسول نفرمايد تا امر به ضلالت نمايد. و ايضا اراده ضلال از بندگان ننموده، و همچنين اعطاء نعم و مال نفرموده براى گمراهى، بلکه کفار و فساق که مى‌توانند ثروت و زينت سبحانى را سرمايه ايمان و طاعت و خير و سعادت قرار دهند، به سوء اختيار، بدون جبر و اضطرار، آن نعم را صرف کفر و معصيت و شر و ضلالت نمايند.
رَبَّنَا اطْمِسْ عَلى أَمْوالِهِمْ: بار پروردگارا محو فرما اثر انتفاع را از اموال ايشان و تغيير ده که منتفع نشوند به آن. تمام مفسرين معتقدند که کليه اموال فرعونيان سنگ گرديد. وَ اشْدُدْ عَلى قُلُوبِهِمْ: بار پروردگارا سخت و برجا و ثابت بدار قلوب آنان را بر مقام و ماندن در شهر تا هر زمان به آن اموال نظر نموده غم بر غم ايشان افزوده، آتش حسرت در کانون آنها مشتعل گردد. (بنابراين «رَبَّنَا اطْمِسْ» به ضم ميم باشد چنانچه قرائت شده) يا هلاک کن و بميران ايشان را بعد از سلب اموالشان. نزد بعضى مراد خذلان آنها است.
فَلا يُؤْمِنُوا حَتَّى يَرَوُا الْعَذابَ الْأَلِيمَ: پس 1- ايمان نياورند تا اينکه ببينند.
عذاب دردناک را. 2- يا ايمان نياورند ايمان الجائى و اجبارى تا ببينند عذاب اليم را با وجود بر اين بالاختيار ايمان نياورند اصلا. 3- «لا» به معنى «لن» هرگز ايمان نياورند حتى ببينند عذاب را مانند قول نوح عليه السّلام «رَبِّ لا تَذَرْ عَلَى الْأَرْضِ مِنَ الْکافِرِينَ دَيَّاراً ...» «1» 4- ابو مسلم محمد بن الاصفهانى گفته اعطاء زينت و مال به فرعونيان بر سبيل عقوبت و استدراج بوده، چون عناد و سرکشى را به غايت رسانيده به حدى که مستوجب خذلان گرديدند، پس موسى عليه السّلام دعا نمود خدايا مرا معلوم است که اعطاء اين نعم بر وجه کرامت نباشد، بلکه بر سبيل عقوبت است که در دنيا مفتون و در قيامت مخذول شوند؛ اکنون اين مالها را مطموس و از اينان بستان و قلوبشان را سخت کن تا بر اين حال حسرت و مکروه بميرند؛ زيرا علم ازلى تو سبقت دارد به اينکه اينها ايمان نيارند مگر در قيامت که عذاب ببينند و ملجأ شوند، و آن ايمان، فايده‌اى نخواهد
«1» سوره نوح آيه 26.
ج5، ص 385
داشت.
نکته- قوله تعالى «فَلا يُؤْمِنُوا» در اعرابش دو وجه است: نصب و جزم، اما نصب بنابر دو وجه: اول- جواب صيغه امر به سبب «فا». دوم- عطف بر (ليضلّوا اى ليضلّوا فلا يؤمنوا) اين قول مبرد و بنابر قوله «رَبَّنَا اطْمِسْ عَلى أَمْوالِهِمْ وَ اشْدُدْ عَلى قُلُوبِهِمْ» جمله معترضه است. اما جزم بنابر وجه دعا باشد بر ايشان تقدير آنکه «فلا آمنوا».