اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
وَ لا تَقُولُوا لِمَن يُقتَل‌ُ فِي سَبِيل‌ِ اللّه‌ِ أَموات‌ٌ بَل أَحياءٌ وَ لکِن لا تَشعُرُون‌َ (154)
(و نگوئيد درباره کساني که در راه خدا کشته شده‌اند مردگانند بلکه آنان زندگانند ولي شما درک نميکنيد لِمَن يُقتَل‌ُ فِي سَبِيل‌ِ اللّه‌ِ کشته شدن در راه خدا شامل حال کساني است که در ميدان حرب در رکاب پيغمبر يا امام يا نائب خاص امام شهيد شده باشند و همچنين شامل ميشود هر کسي را که در راه اسلام و ترويج دين شهيد گردد و شأن نزول آيه اگر چه شهداء بدر ميباشد ولي مورد مخصص نيست و عموم کشته شدگان در راه خدا مانند ائمه طاهرين عليهم السلام و اصحاب و زراري آنها و علماء و مؤمنين را شامل ميگردد.
بلکه اينکه امر يعني حيات بعد از موت که عبارت از حيات برزخي است اختصاص شهداء ندارد و آيه هر چند متعرض حال آنها است ولي باصطلاح اثبات شيئي نفي ما عدا نميکند مثلا اگر گفته شود زيد عادل است لازمه‌اش اينکه نيست که عدالت منحصر باو بوده و عادل ديگري نباشد بلکه ممکن است هزاران عادل ديگر باشند و باصطلاح اهل کلام دلالت بر مفهوم ندارد باين معني که غير زيد عادل نيست.
1- سوره الزمر آيه 13
جلد 2 - صفحه 252
بنا بر اينکه، آيه حيات بعد از موت يعني حيات برزخي را براي شهداء اثبات ميکند و طبق آيات و اخبار بسيار اينکه زندگي در عالم برزخ براي همه مؤمنين ميباشد که ارواح آنان بعد از مفارقت از بدن در قالبي شبيه اينکه بدن قرار گرفته و در آن عالم متنعم هستند تا قيامت بر پا شود و همچنين ارواح کفار بعد از مفارقت از بدن بقالب مثالي تعلق گرفته و در عالم برزخ معذب خواهند بود چنانچه ميفرمايد حَتّي إِذا جاءَ أَحَدَهُم‌ُ المَوت‌ُ قال‌َ رَب‌ِّ ارجِعُون‌ِ لَعَلِّي أَعمَل‌ُ صالِحاً فِيما تَرَکت‌ُ کَلّا إِنَّها کَلِمَةٌ هُوَ قائِلُها وَ مِن وَرائِهِم بَرزَخ‌ٌ إِلي يَوم‌ِ يُبعَثُون‌َ«1» و در مجمع از تهذيب مسندا از يونس بن ظبيان نقل ميکند که گفت خدمت حضرت صادق نشسته بودم فرمود مردم درباره ارواح مؤمنين چه ميگويند عرض کردم ميگويند در حوصله مرغهاي سبز در قنديلهاي عرشند، فرمود:
سبحان اللّه المؤمن اکرم علي اللّه من ان يجعل روحه في حوصلة طائر خضر يا يونس المؤمن اذا قبضه اللّه صير روحه في قالب کقالبه في الدنيا فيأکلون و يشربون فاذا قدم عليهم القادم عرفهم بتلک الصورة الّتي کانت في الدنيا
«
» و نيز ابو بصير روايت ميکند که گفت از حضرت صادق عليه السّلام سؤال کردم از ارواح مؤمنين فرمود: «
في الجنة علي صور ابدانهم لو رأيته لقلت فلان
» و غير اينها از آيات و اخبار ديگر بَل أَحياءٌ حيات بر چهار قسم است: حيات نباتي، حيات حيواني، حيات انساني، حيات ايماني:
حيات نباتي عبارت از همان قوه رشد و نموّ است که مشترک بين نباتات و حيوان و انسان ميباشد و موت آن زوال اينکه قوه است و حيات حيواني نيرويي است که بواسطه آن حس و حرکت ارادي واقع ميشود و آن مشترک بين حيوان و انسان
1- سورة المؤمنون آيه 101
جلد 2 - صفحه 253
است و موت آن زوال اينکه نيرو است، و حيات انساني عبارت از قوه تعقل و ادراک کليات است که بواسطه آن از حيوان امتياز يافته و اينکه نيرو بواسطه آن روح مجرد و نفس ناطقه انساني است که مدبّر اينکه بدن است و موت آن قطع تدبير و تعلق او از اينکه بدن ميباشد ولي زوال و نابودي براي آن نيست و پس از قطع علاقه از اينکه بدن باقي است تا پس از حشر ابدان باز بآن تعلق گيرد و امّا حيات ايماني عبارت از آرامش دل و اطمينان نفس و روشني قلب است که در اثر ايمان و معرفت بخدا براي مؤمن پيدا ميشود که در پرتو آن در روح و راحت و انبساط و لذت زيست نموده و آلام و مکاره و مصائب دنيا براي او ايجاد خوف و ناراحتي و تزلزل و اضطراب نميکند زيرا اعتماد و توجه او بمبدئي است که جز خير و جميل از او صادر نميشود و اينکه همان حيات طيبه است که ميفرمايد:
مَن عَمِل‌َ صالِحاً مِن ذَکَرٍ أَو أُنثي وَ هُوَ مُؤمِن‌ٌ فَلَنُحيِيَنَّه‌ُ حَياةً طَيِّبَةً«1» و نيز ميفرمايد يا أَيُّهَا الَّذِين‌َ آمَنُوا استَجِيبُوا لِلّه‌ِ وَ لِلرَّسُول‌ِ إِذا دَعاکُم لِما يُحيِيکُم«2» و حکماء ميگويند الفاظ موضوع است براي معاني عامه و مدار صدق لفظ بر معني، اشتمال آن بر غايت و اثر متوقع از آن است مثلا سراج (چراغ) وضع شده براي هر چيزي که در تاريکي از آن استضائه شود پس هر چه داراي اينکه اثر و غايت باشد اطلاق اينکه لفظ بر آن صحيح است هر چند از لحاظ شکل و ماده و ساير خصوصيات متفاوت باشد.
و حيات هم معني عامي است که عبارت از ظهور آثار متوقعه از آنست و باين معني اطلاق بر ذات حق جل‌ّ و علا هم ميشود اللّه‌ُ لا إِله‌َ إِلّا هُوَ الحَي‌ُّ القَيُّوم‌ُ«3» يعني ذاتي که آثار علم و قدرت از او ظاهر و هويداست و از اينکه جهت گفتند حيات
1- سورة النحل آيه 99
2- سورة الانفال آيه 24
3- سوره آل عمران آيه 2
جلد 2 - صفحه 254
خدا، عين علم و قدرت اوست و ذات عالم و قادر البته حي‌ّ است بنا بر اينکه هر جا آثار اينکه معني باشد اطلاق اينکه لفظ درست است ولي لازم نيست که نوع آن و خصوصيات و کيفيات آن همه جا و در همه عوالم يکسان باشد بلکه در هر عالمي مناسب آن عالم است و لذا حيات در عالم برزخ براي شهداء و ساير افراد از سنخ همان عالم خواهد بود و از اينجهت افراد اينکه عالم با حواس که از سنخ اينکه عالم است نميتوانند آن را درک کنند، وَ لکِن لا تَشعُرُون‌َ و شعور، ادراک اوليه است که مسبوق بجهل باشد و لذا اطلاق بر خداوند نميشود و بعضي گفتند شعور توجه بلطائف و دقائق امور است و از اينجهت شاعر را شاعر گفتند چون متوجه بدقائق و لطائف معاني است و البته عموم مردم و حتي بسياري از اهل ايمان مستشعر بحيات شهداء نيستند و حيات برزخي را درک نمي‌کنند.