تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ
الر کِتابٌ أُحْکِمَتْ آياتُهُ ثُمَّ فُصِّلَتْ مِنْ لَدُنْ حَکِيمٍ خَبِيرٍ «1»
الر: در تفسير فواتح سور قرآنيه، مفصّلا در سوره بقره مذکور شد و اينجا به
«1» مدرک سابق.
«2» جلد 2 ص 206.
جلد 6 - صفحه 11
ذکر اجمالى بعض اقوال اشعار مى‌رود:
1- اسامى سور.
2- دالّ بر اسماء الهى.
3- اسامى قرآن.
4- قسمهاى سبحانى.
5- هر حرف آن مفتاح اسمى است از اسماء الهى.
6- مدت بقاى امت پيغمبر.
7- تسکيت براى کفار.
8- معناى آن نزد خدا و رسول و ائمه معصومين سلام اللّه عليهم اجمعين مى‌باشد که امناء وحى الهى و مستودعان علم سبحانى هستند. و ضرر و منافاتى هم ندارد که در قرآن مجيد محاوراتى باشد از اسرار خاصه بين خدا و پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله. و چون مورد تکليف نيست دانستن آن لزومى نخواهد داشت.
کِتابٌ أُحْکِمَتْ آياتُهُ: قرآن کتابى است که محکم و متقن است آيات آن؛ يعنى نسخ نشود چيزى از احکام و شرايع آن، چنانچه نسخ شد کتب و شرايع پيغمبران سلف؛ بلکه باقى باشد تا قيام قيامت و کتابى ناسخ آن نخواهد بود. ثُمَّ فُصِّلَتْ: 1- پس تفصيل داده شد به بيان حلال و حرام و ساير احکام.
2- محکم است آيات آن به امر و نهى. بعد تفصيل داده شد به وعد و وعيد و ثواب و عقاب.
3- محکم است آيات آن به تمامه؛ بعد تفرقه شد در انزال آيه‌اى بعد از آيه‌اى تا مکلّف، متمکن شود در تفکّر و تدبّر در آن.
4- محکم است در نظم و ترتيب به غايت وجوه فصاحت، بحدى که معجزه باشد. پس تفصيل داده شد به شرع و بيان. بعبارة اخرى: محکم النظم و مفصّل الايات است.
5- متقن است آيات آن، پس نيست در آن خلل و نه باطلى. زيرا فعل محکم آن است که فاعلش آن را در نهايت اتقان و احکام و استحکام نموده بطورى که ابدا خلل و نقصى راه ندارد. بعد تفصيل داد آن را به اينکه قرار داد
جلد 6 - صفحه 12
آيات را متابع بعضى در عقب بعضى. «1» بيان: علوم دينيه که موجب سعادت و ترقيات انسانى است يا نظريه باشد يا عمليه؛ اما نظريه: عبارت است از معرفت الهى و انبياء و ملائکه و کتب منزله و روز قيامت؛ و قرآن مشتمل است بر شرايف اين علوم و لطائف آن، به دلائل واضحه و شواهد هاديه، به طرق مختلفه و اقسام متفاوته، به بيانات شافيه.
اما عمليه: و آن عبارت است از تهذيب اعمال ظاهره، يعنى فقه که احکام خمسه تکليفيه از واجب و حرام و مستحب و مکروه و مباح باشد در عبادات و معاملات و عقود و ايقاعات. و يا عبارت است از تهذيب اخلاق، و آن علم تصفيه باطن از رذائل و تحليه به فضائل و ترک صفات ذميمه و درک ملکات حميده باشد. و شخص عاقل منصف وقتى تأمل و تدبر در قرآن مجيد نمايد هر آينه دريابد که اين کتاب سبحانيه مشتمل است بر اشرف مطالب روحانيه و اعلا مباحث الهيه. پس کتابى باشد محکم که قابل نقض و هدم و تغيير و تبديل نخواهد بود.
مِنْ لَدُنْ حَکِيمٍ خَبِيرٍ: اين کتاب نازل شده از جانب ذاتى که حکيم است در افعال و تدابير خود. آگاه است به احوال خلق و مصالح ايشان از جزئى و کلى.
تبصره: آيه شريفه دلالت دارد بر حدوث قرآن به سه وجه:
1- قوله تعالى «کِتابٌ أُحْکِمَتْ آياتُهُ» وصف فرموده قرآن را که محکم است آيات آن. و احکام و اتقان ممکن نباشد مگر در چيزى که حادث باشد؛ زيرا اين دو از صفت فعل و ملازم با حدوث است.
2- قوله تعالى «ثُمَّ فُصِّلَتْ» و تفصيل منوط به تصرف و انفصال و افتراق، و آن تحقق نيابد مگر به جعل جاعل و ايجاد موجدى؛ و البته اين قسمت حدوث قرآن را ثابت نمايد.
«1» در تفسير مجمع البيان ج 5 ص 141 گفته.
جلد 6 - صفحه 13
3- قوله تعالى «مِنْ لَدُنْ حَکِيمٍ خَبِيرٍ» نازل شده از جانب حکيم خبير، و اين اضافه صحيح نباشد مگر در حادث؛ زيرا قديم محال است که از غير صادر شده باشد. پس صدور قرآن ملازم با حدوث خواهد بود. «1»