تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ ما مِنْ دَابَّةٍ فِي الْأَرْضِ إِلاَّ عَلَى اللَّهِ رِزْقُها وَ يَعْلَمُ مُسْتَقَرَّها وَ مُسْتَوْدَعَها کُلٌّ فِي کِتابٍ مُبِينٍ «6»
«1» تفسير قمى ج 1 ص 321.
جلد 6 - صفحه 19
بعد از آن برهان احاطه علميه ازليه را به ايصال رزق هر جنبنده‌اى بيان فرمايد: وَ ما مِنْ دَابَّةٍ فِي الْأَرْضِ إِلَّا عَلَى اللَّهِ رِزْقُها: و نيست هيچ جنبنده‌اى که حرکت کند در دنيا، چه در دريا و چه در صحرا، از جنّ و انس و طيور و چهارپايان و وحوش و هوامّ، مگر آنکه خداى متعال تکفل فرموده رزق او را، و مى‌رساند به او بر وجه حکمت و مقتضيات مصلحت. «1» تنبيه: عقل سليم به سير در اقاليم، هر آينه دريابد که حيوانات، داراى اقسام کثيره و انوع مختلفه از پرنده و چرنده و درنده، اهلى و وحشى، صحرائى و دريائى؛ و در عالم وجود به غير علام الغيوب تدبير امر آنها را نتواند. زيرا حق تعالى عالم است به کيفيت طباع و اعضاء و احوال و اغذيه و منازل و آنچه موافق و مخالف طبع هر فرد فرد آنهاست. و به حکمت بالغه هر يک را به فراخور حال خود از خوان احسان خود روزى رساند، که عقلها حيران ماند. پس ذاتى که تدبير فرمايد اطباق آسمانها و زمين‌ها و طبايع حيوانات و نباتات، چگونه عالم نباشد به احوال آنها از جزئى و کلى.
عبرت: دعوات راوندى: ذکر شده که حضرت سليمان عليه السّلام نشسته بود کنار دريا، ديد مورچه‌اى دانه‌اى را به طرف دريا مى‌برد. حضرت مشاهده مى‌نمود تا رسيد به آب. در آن هنگام قورباغه‌اى سر از آب بيرون آورده دهان خود را باز نمود. مورچه با دانه داخل دهان او و فرو رفت در دريا. ساعتى طولانى حضرت سليمان عليه السّلام متفکّر و متعجّب در آن ماند. پس قورباغه خارج شد از آب و دهان خود را باز نمود. مورچه بيرون آمد بدون دانه. حضرت مورچه را طلب و از حال او سؤال نمود که کجا بوده. عرض کرد: اى پيغمبر خدا در قعر اين دريا که مى‌بينى سنگى است مجوف. و در جوف او کرم کورى خدا خلق فرموده که قدرت ندارد بيرون آيد براى طلب روزى. و به تحقيق خدا مرا موکل
«1» تفسير مجمع البيان ج 5 ص 144.
جلد 6 - صفحه 20
ساخته به روزى او. و من حمل مى‌کنم آن را. و مسخّر فرمود خدا اين قورباغه را بر اينکه مرا حمل نمايد تا ضرر بمن نرساند آب. و مى‌گذارد دهان را بر سوراخ آن سنگ و داخل مى‌شوم من. پس وقتى روزى کرم را به او رسانيدم بيرون آيم از سوراخ سنگ به دهان قورباغه و بيرون آورد مرا. حضرت فرمود: آيا از آن کرم تسبيحى شنوى؟ گفت: بلى، ميگويد: يا من لا ينسانى فى جوف هذه الصّخرة تحت هذه اللّجّة برزقک لا تنس عبادک المؤمنين برحمتک. «1» وَ يَعْلَمُ مُسْتَقَرَّها وَ مُسْتَوْدَعَها: 1- و مى‌داند محل قرار هر جنبنده و مکانى که امانت بوده در آن از اصلاب پدران و ارحام مادران و آنچه جارى مجراى آنند از تخم و غيره.
2- مستقر مکانى که منزل نموده در زمين، و مراد مستودع محل موت و حشر از آن.
3- مستقر ايام حيات و مستودع زمانى که در قبر باشد.
4- مستقر آنچه عمل او بدان قرار گيرد و مستودع آنچه جزا و پاداش يابد. «2» نکته: تخصيص هر يک از اين دو اسم به هر يک از اين دو محل، به جهت آن است که نطفه بالنسبه به اصلاب، در محل طبيعى و منشاء خلقى است. و اما بالنسبه به ارحام و غيره، براى آنکه نطفه در آنها امانت باشد تا وقت معين. يا آنکه نطفه مسکنش زمين است وقتى بالفعل باشد و امانت گردد چون به مرحله مواد و بالقوه آيد. شايد تقديم محل به اعتبار حالت اخيره باشد به جهت مناسبت بين آن و بين عنوان جنبندگى. حاصل آيه شريفه آنکه: نيست جنبنده‌اى در هر مکانى از زمين مگر آنکه روزى را به او رساند و مى‌داند مواد مختلفه متدرجه را در مراتب استعدادات متفاوته در اطوار متباينه و مکانهاى متشتّته. و افاضه فرمايد بر هر فردى در هر مرتبه آنچه سزاوار و شايسته اوست، از مبادى وجود و کمالات متفرعه بر آن.
«1» بحارج 14 ص 97 منقول از دعوات راوندى خطى.
«2» تفسير مجمع ج 5 ص 144.
جلد 6 - صفحه 21
کُلٌّ فِي کِتابٍ مُبِينٍ: تمام آنچه مذکور شد از کليه جنبنده‌ها و روزى آنان و مستقر و مستودع آنها، ثبت گرديده در لوح محفوظ.
تنبيه: آيه شريفه اخبار است به آنکه جميع صاحبان روح با روزى آنها نوشته شده در لوح محفوظ و منافات ندارد ثبت با علم ازلى الهى به تمامى موجودات و مخفى نبودن ذره‌اى از ذرّات، زيرا حکم و مصالحى البته در آن باشد. و ممکن است که لطف باشد براى ملائکه به زيادتى علم، و يا لطف نسبت به مکلفين تا آگاه شوند و وثوق يابند که غنى على الاطلاق کفالت روزى آنها نموده. در اين صورت به سبب حرص در طلب دنيا خود را از درک فيوضات عقبى باز ندارند.
حضرت امير المؤمنين عليه السّلام در نهج البلاغه «1» فرمايد: قسّم ارزاقهم و احصى آثارهم و اعمالهم و عدّد انفاسهم و خائنة اعينهم و ما تخفى صدورهم من الضّمير و مستّقرّهم و مستودعهم من الارحام و الظّهور الى ان يتناهى بهم الغايات. يعنى:
تقسيم فرموده خداى متعال ارزاق بندگان را، و مى‌داند شماره آثار و اعمالشان را، و عدد نفسهايشان را، و بهم زدن پلکهاى چشمشان را، و مخفيات قلوبشان را از اسرار، و مستقرشان را در اصلاب پدران و مستودع آنها را در ارحام مادران، تا انتهاى نتايج اعمال و افعالشان.
عياشى از محمد بن فضيل از جابر از حضرت باقر عليه السلام، فرمود: مردى از بيابانى‌ها خدمت پيغمبر صلى اللّه عليه و آله آمد، عرض کرد: يا رسول اللّه براى من است پسران و دختران و برادران و خواهران و پسر پسر و پسر دختر و پسر برادر و پسر خواهر. و زندگانى بر ما خفيف است، دعا بفرما تا خداى تعالى وسعت مرحمت فرمايد. و گريه نمود. مسلمانان به حال او رقت نمودند. پس رسول اکرم صلّى اللّه عليه و آله فرمود: «ما من دابّة فى الارض الّا على اللّه رزقها و يعلم مستقرّها و مستودعها کلّ فى کتاب مبين» کسى که کفالت کند صاحبان دهنهائى را که ضمان روزى آنها با خدا است، ريزان گرداند روزى را بر ايشان ريزانى مانند آب زياد تند؛ اگر کم باشند کم، و اگر زياد باشند زياد، به فراخور
«1» خطبه 89 از نهج البلاغه فيض الاسلام.
جلد 6 - صفحه 22
حال. پس رسول اکرم صلى اللّه عليه و آله دعا نمود و مسلمانان آمين گفتند.
جابر گويد: حضرت باقر عليه السّلام فرمود: حديث کرد براى من کسى، که آن مرد صحرانشين را ديده بود در زمان عمر و سؤال از حالش نمود؛ او را در بهترين حال و بيشترين مال يافتند. «1»