تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ هُوَ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ وَ کانَ عَرْشُهُ عَلَى الْماءِ لِيَبْلُوَکُمْ أَيُّکُمْ أَحْسَنُ عَمَلاً وَ لَئِنْ قُلْتَ إِنَّکُمْ مَبْعُوثُونَ مِنْ بَعْدِ الْمَوْتِ لَيَقُولَنَّ الَّذِينَ کَفَرُوا إِنْ هذا إِلاَّ سِحْرٌ مُبِينٌ «7»
چون حق تعالى اثبات فرمود احاطه علميه ازليه را به معلومات، سپس بيان قدرت مطلقه را مى‌فرمايد: وَ هُوَ الَّذِي: و خداى تعالى آن ذاتى است که به قدرت کامله، خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ: ايجاد فرمود آسمانها و زمينها و آنچه در آنهاست از مخلوقات، فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ: در مقدار زمان شش روز، با قدرت بر ايجاد آنها به مقدار چشم بهم زدنى، بلکه کمتر از آن. و وجه در خلقت بدين مدت ممکن است بيان باشد که امور جاريه در تدبير بر منهاج حکمت ايجاد شود بر وفق ترتيب به جهت مصلحتى که در بر دارد؛ و يا اعلام مکلفين است که تأنى در کارها پسنديده باشد نه تعجيل و شتاب‌زدگى؛ يا تنبيه بر حدوث آنها و استدلال به وجود صانع حکيم و خالق قديم.
وَ کانَ عَرْشُهُ عَلَى الْماءِ: و بود عرش الهى بر آب پيش از خلق آسمان و زمين. و اين دالست بر آنکه عرش و آب قبل از آسمان و زمين موجود و آب به
«1» تفسير عياشى ج 2 ص 139.
جلد 6 - صفحه 23
قدرت کامله الهيه قرار داشت. و در اين قرار بدون مقر، اعظم اعتبار و عبرتى است براى اهل انکار و عناد. حق تعالى ايجاد مخلوق و تدبير امور فرمود، لِيَبْلُوَکُمْ أَيُّکُمْ أَحْسَنُ عَمَلًا: تا معامله نمايد با شما معامله آزمايش کننده از جهت عمل نيکو و پسنديده. يعنى جزا و پاداش بر وفق اعمال مکلفين باشد نه بر طبق علم الهى، پيش از وقوع معلوم در خارج. حاصل آنکه اگرچه علم ازلى احاطه دارد به تمام افعال بندگان از کلى و جزئى، ظاهرى و باطنى، لکن جزا و سزا تابع بجا آوردن آنهاست کار نيک يا بد را در دنيا، و اختيار «عمل احسن» را بر حسن. يا کيست پرهيزگارتر، يا کيست باورع‌تر، يا کيست فرمانبردارتر.
تفسير برهان: ابن بابويه به اسناد خود از حضرت صادق عليه السّلام: قول اللّه عزّ و جلّ: ليبلوکم ايّکم احسن عملا قال قال ليس يعنى اکثر عملا و لکن اصوبکم عملا و انّما الاصابة خشية اللّه و النيّة الصّادقة. ثمّ قال عليه السّلام: الابقاء على العمل حتّى يخلص اشدّ من العمل، و العمل الخالص الّذى لا تريد ان يحمدک عليه احد الّا اللّه عزّ و جلّ، و النّيّة افضل من العمل الّا انّ النّيّة هى العمل ثمّ تلا قوله عزّ و جلّ: قل کلّ يعمل على شاکلته، يعنى على نيّته ... «1» فرمايد: نيست معنى آنکه: اکثر باشد از حيث عمل، و لکن مراد: اصوب باشد به عمل؛ و اصابه خشيت الهى و نيت صادقه است. بعد فرمود ابقاى بر عمل تا آنکه خالص باشد، شديدتر است از عمل. و عمل خالص آن است که نخواسته باشى ستايش هيچکس را بر آن الّا خداى عزّ و جلّ. و نيت افضل از عمل باشد الّا آنکه نيت او عمل است. بعد تلاوت فرمود: «قل کلّ يعمل على شاکلته» يعنى: هر کسى عمل مى‌کند بر نيت خود.
تتمه: ابن بابويه به اسناد خود از ابى الصلت عبد السلام بن صالح هروى: که مأمون سؤال نمود حضرت رضا عليه السّلام را از اين آيه شريفه. حضرت فرمود:
خداوند متعال خلق فرمود عرش و آب و ملائکه را پيش از خلق آسمان و زمين. و ملائکه استدلال مى‌نمودند به ايجاد خود و عرش و آب بر وجود ذات خداوند
«1» تفسير برهان ج 2 ص 207.
جلد 6 - صفحه 24
عز و جل. پس قرار داد عرش را بر آب تا ظاهر گرداند قدرت مطلقه را بر ملائکه تا بدانند که ذات احديت بر هر چيزى قادر است. پس رفع عرش نمود آن را فوق آسمانهاى هفتگانه. و خلق فرمود آسمانها و زمينها را در شش روز و حال آنکه قدرت داشت بر ايجاد آنها به يک چشم بهم زدن، و لکن بيافريد در شش روز تا ظاهر فرمايد بر ملائکه خلق آنها را به تدريج؛ و استدلال نمايند بر حدوث حادثات بر وجود حق تعالى مرتبه‌اى بعد از مرتبه‌اى. و ايجاد عرش را نفرمود به جهت احتياج، زيرا ذات سبحانى بى‌نياز است از عرش و جميع خلق. و وصف نشود به بودن بر عرش، زيرا منزه از جسم و جسميت و متعالى است از صفات خلق. و اما قوله تعالى: «لِيَبْلُوَکُمْ أَيُّکُمْ أَحْسَنُ عَمَلًا»، خداوند عز و جل خلق فرمود بندگان را به جهت آنکه آزمايش نمايد ايشان را به تکليف طاعت و عبادت خود نه بر سبيل امتحان و تجربه. زيرا حضرت سبحانى هميشه عالم است به تمام اشياء.
مأمون عرض کرد گشايش نمودى مرا، خداى تعالى گشايش فرمايد براى تو. «1» وَ لَئِنْ قُلْتَ إِنَّکُمْ مَبْعُوثُونَ مِنْ بَعْدِ الْمَوْتِ: و اگر هر آينه بگوئى اى پيغمبر به ايشان که: مبعوث مى‌شويد شما بعد از مردن، براى حساب و جزا و پاداش اعمال. لَيَقُولَنَّ الَّذِينَ کَفَرُوا: هر آينه مى‌گويند آنان که کافر شدند: إِنْ هذا إِلَّا سِحْرٌ مُبِينٌ: نيست اين قول مگر سحرى آشکارا. و بنا به قرائت «ساحرا» اشاره به رسول باشد.
تنبيه: چون حق تعالى بيان فرمود که خلق عالم و عالميان براى ابتلا و امتحان مکلفين است، هر آينه اين مطلب ثابت نمايد قطع به حصول حشر و نشر را. زيرا ابتلا و امتحان موجب شود تخصيص نيکوکار را به ثواب و بدکار را به عقاب. و اين تمام نشود مگر به اقرار به معاد و قيامت و حشر. و لکن کفار به سبب لجاج و عناد عقل خود را کارفرما نداشته، انکار را بر اقرار اختيار کردند. و حال آنکه
«1» عيون الاخبار الرضا عليه السّلام ج 1 ص 134.
جلد 6 - صفحه 25
شخص عاقل به تأمل در بدو خلقت، هر آينه دريابد که ذات قاهر قادرى که اعطاء وجود فرموده در مرتبه اولى که ابدا اثرى از او ظاهر نبود، البته قادر خواهد بود در مرحله ثانيه که نحوه‌اى از وجود را دارا است، او را حشر و نشر فرمايد.
و هيچ استبعادى نيست، و لذا در آيه ديگر برهان بعث بعد از موت را، بدو خلقت قرار دهد: «وَ يَقُولُ الْإِنْسانُ أَ إِذا ما مِتُّ لَسَوْفَ أُخْرَجُ حَيًّا* أَ وَ لا يَذْکُرُ الْإِنْسانُ أَنَّا خَلَقْناهُ مِنْ قَبْلُ وَ لَمْ يَکُ شَيْئاً» «1» يعنى: و ميگويد انسان منکر قيامت در مقام استبعاد و استنکاف: آيا وقتى که بميرم هر آينه زنده بيرون آيم از قبر و مبعوث شوم؟
حضرت احديت در جواب فرمايد: آيا انديشه و فکر نمى‌کند و ياد نياورد انسان منکر معاد که به تحقيق ما ايجاد فرموديم او را پيش از اين به قدرت کامله، و حال آنکه هيچ يک از اقسام وجود را دارا نبود، بلکه به مرحله امکان بود.
بيان: آنچه متصف به سحر شود، فعل مخصوص باشد نه قول. و آيه شريفه نسبت خبر را به قول فرموده. بنابراين معنى آيه به يکى از چند وجه باشد:
1- آن که اين قول بعث بعد از موت حيله و ساختگى شماست براى منع مردم از لذات دنيا و منقاد شدن به پيروى و متابعت شما.
2- آن که مراد از سحر امر باطل باشد به جهت فرمايش الهى حکايت از موسى: «ما جِئْتُمْ بِهِ السِّحْرُ إِنَّ اللَّهَ سَيُبْطِلُهُ» پس معنى آن که اين قول نيست، مگر امر باطلى آشکارا.
3- قرآن مجيد حاکم است به تحقّق و وقوع بعث بعد از موت و معاندين طعن در قرآن زدند به اين که سحر مى‌باشد. و انکار و طعن در قرآن ملازم با طعن و انکار در معاد خواهد بود، همچنين به عکس.
4- در قرائت حمزه و کسائى: «ان هذا الّا ساحر مبين»، و بنابراين جسارت به مقام محترم حضرت نبوى صلى اللّه عليه و آله مى‌باشد.
«1» سوره مريم آيات 66 و 67.
جلد 6 - صفحه 26