تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
وَ ما مِنْ دَابَّةٍ فِي الْأَرْضِ إِلاَّ عَلَى اللَّهِ رِزْقُها وَ يَعْلَمُ مُسْتَقَرَّها وَ مُسْتَوْدَعَها کُلٌّ فِي کِتابٍ مُبِينٍ «6» وَ هُوَ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ وَ کانَ عَرْشُهُ عَلَى الْماءِ لِيَبْلُوَکُمْ أَيُّکُمْ أَحْسَنُ عَمَلاً وَ لَئِنْ قُلْتَ إِنَّکُمْ مَبْعُوثُونَ مِنْ بَعْدِ الْمَوْتِ لَيَقُولَنَّ الَّذِينَ کَفَرُوا إِنْ هذا إِلاَّ سِحْرٌ مُبِينٌ «7» وَ لَئِنْ أَخَّرْنا عَنْهُمُ الْعَذابَ إِلى أُمَّةٍ مَعْدُودَةٍ لَيَقُولُنَّ ما يَحْبِسُهُ أَلا يَوْمَ يَأْتِيهِمْ لَيْسَ مَصْرُوفاً عَنْهُمْ وَ حاقَ بِهِمْ ما کانُوا بِهِ يَسْتَهْزِؤُنَ «8»
ترجمه
و نيست هيچ جنبنده‌اى در زمين مگر بر خدا است روزيش و ميداند قرارگاهش را و امانتگاهش را همگى باشد در کتابى آشکار
و او است آنکه آفريد آسمانها و زمين را در شش روز و بود تخت سلطنتش بر آب تا بيازمايد شما را که کدامتان نيکوتريد در کردار و اگر بگوئى که همانا شما باشيد برانگيخته شدگان پس از مرگ هر آينه گويند آنانکه کافر شدند نيست اين مگر جادوئى آشکار
و هر آينه اگر تأخير اندازيم از آنها عذاب را تا چندى شمرده شده هر آينه گويند چه بازداشت آنرا آگاه باشيد روز که بيايد آنها را نيست بر گردانيده شده از آنها و لازم شود به آنها آنچه بودند که بآن استهزاء مينمودند..
جلد 3 صفحه 60
تفسير
خداوند ضامن روزى هر جنبنده و ذير وحى است اگر چه کرمى باشد که در وسط سنگى در قعر در قعر دريا متحرک باشد خداوند روزى او را به او خواهد رسانيد نهايت آنکه سعى و طلب با بندگان است مگر کسانيکه طالب علوم دينيّه باشند که احتياج به سعى و طلب هم ندارند چون بر حسب روايت نبوى صلّى اللّه عليه و آله و سلّم خداوند خود کفيل رزق آنها است چنانچه سابقا هم بيان شد که ضامن با کفيل فرق دارد ولى مشروط به خلوص نيّت و قصد قربت است. و ميداند خدا مقرّ و مسکن آنها را که فعلا در آن قرار دارند و جايگاه آنها را که قبلا در آنجا بودند و منتقل بجاى ديگر شدند مانند اصلاب پدران و ارحام مادران و تخم در حيوانات بلکه نباتات يا مراد آنستکه ميداند جايگاه دائمى و موقتى آنها را که مبدء و معاد و مراحل متوسطه بين آن دو باشد خلاصه آنکه ميداند در کجا بايد زيست کنند و از کجا حرکت نمايند و تمام حقايق اين جنبندگان و روزيهاشان و جاى اقامت و رحيلشان در لوح محفوظ که دفتر ثبت الهى است مرقوم و مضبوط است در نهج البلاغه امام عليه السّلام ميفرمايد که قسمت فرمود روزى بندگان را و ضبط نمود آثار و اعمال و شماره نفسها و حرکات چشمها و مکنونات قلبيّه آنها را و محلّ قرار و جاى رحيلشان را از ارحام مادران و اصلاب پدران تا منتهاى سير و نهايت مسيرشان و بيان خلق آسمانها و زمين در شش روز و مراد از عرش در سوره اعراف ذيل آيه انّ ربّکم اللّه و در سوره بقره ذيل آية الکرسى با تحقيقات لازمه گذشت و تکرار نميشود و مراد از بودن عرش بر آب ظاهرا بودن آب است مقرّ سلطنت الهيّه در بد و خلقت قبل از پيدايش آسمانها و زمين چنانچه قمّى ره فرموده که اين در بدو خلقت بود و آب بر هوا مستقرّ بود و هوا محدود نبود و خلق ديگرى غير از آن دو وجود نداشت و در توحيد و کافى از امام صادق عليه السّلام نقل نموده که از آنحضرت پرسيدند که مراد از بودن عرش بر آب چيست فرمود مردم چه ميگويند عرض شد ميگويند عرش روى آب بود و خدا روى عرش فرمود دروغ گفتند کسانيکه اين گمان را نمودند خدا محمول نميشود و بصفات خلق متّصف نميگردد و بنابراين لازم ميآيد آنچه حمل نموده است خدا را اقوى از او باشد پس از اين فرمود حمل نمود دين و علم خداوند را آب قبل از آنکه بوده باشد آسمان و زمين و جنّ و انس و آفتاب و ماه و در کافى از امام باقر عليه السّلام نقل
جلد 3 صفحه 61
نموده که خداوند تمام موجودات را بعلم خود آفريد بيسابقه مثالى و آسمانها و زمين را چنانچه فرموده است و بود عرش او بر آب و ظاهر اين روايات آنستکه در بدو خلقت مورد حکم و متعلّق علم الهى آب بوده که مايه حيات موجودات است و بنابراين ممکن است مراد از آب مايه حيات اجسام باشد که ارواح آنها است و تقدّم عالم ارواح بر عالم اجسام مدلّل بعقل و مؤيّد بنقل است و روح کلّ مقرّ سلطنت الهيّه بوده و هست و خواهد بود و اللّه اعلم. و غرض و مقصود از خلقت آسمانها و زمين آن بود که مسکن بندگان و مقرّ عبّاد و اهل معرفت شود و متنعّم شوند در آن به انواع نعمت و مکلّف گردند بتکاليفى که در نتيجه عمل بآنها مستحقّ اجر و ثواب شوند مانند کسيکه خواسته باشد جمعى را آزمايش کند و هر کسيرا بفراخور حال و رفتارش اجر و مزد دهد و آزمايش الهى چنانچه مکرّر بيان شده است براى حصول علم نيست بلکه براى ظهور امر است بر عالميان که بدانند خداوند هر موجودى را بکمال لايق خود ميرساند و هر عملى را بميزان قدر و قابليّت آن جزا و ثواب عنايت خواهد فرمود و در کافى از امام صادق عليه السّلام روايت نموده که مراد از عمل احسن کار بيشتر نيست بلکه مراد کار بهتر است و بهتر بودن به ترس از خدا و نيّت صادقه است. و با آنکه غرض از خلقت دنيا بدون دار جزا تمام نميشود اگر اخبار کند پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم بمنکرين معاد از بعث و حشر خلق در روز قيامت و اثبات فرمايد صدق گفتار خود را به اعجاز قرآن خواهند گفت اين کتاب سحر واضحى است و بعضى گفته‌اند مراد آنستکه گويند اين اخبار گول زدن واضحى است عارى از حقيقت مانند سحر و شعبده و اين نهايت حمق است که کسى تصوّر نکند اگر آخرت و دار جزا و بقائى نباشد خلقت دنيا و ما فيها عبث و لغو خواهد بود و اگر خداوند مهلت دهد و تأخير اندازد عذاب را از آنها تا چند زمانى شمرده شده که کنايه از کمى آن مدّت است ميگويند از روى استهزاء چه موجب شد که عذاب تأخير افتاد با آنکه در وقت مقدّر که ميرسد بآنها نميتوانند از خود دفع نمايند و سزاوار شد بآنها آن عذابى که بآن استهزاء مينمودند. گفته‌اند چون مستقبل محقّق الوقوع بمنزله ماضى است بلفظ حاق که دلالت بر ماضى دارد تعبير شده ولى مراد مستقبل است و بنظر حقير اين در صورتى است که حاق بمعناى احاط و نزل باشد ولى اگر بمعناى وجب و لزم باشد احتياج به اين توجيه ندارد و حاصل معنى آنستکه
جلد 3 صفحه 62
آنها به اين استهزاء مستحقّ عذاب شدند با آنکه اگر مراد احاطه هم باشد ميتوان گفت عذاب در دنيا بآنها احاطه دارد و در آخرت در آن واقع خواهند شد در هر حال قمّى ره از امير المؤمنين عليه السّلام روايت نموده که مراد از امّت معدوده وقت است و نيز از آنحضرت نقل نموده که مراد از آن اصحاب امام زمانند و عيّاشى ره از صادقين عليهما السلام نقل نموده که مراد آنحضرت و اصحاب اويند که عدد آنها مطابق با اصحاب بدر است و در کافى و مجمع نيز قريب باين معنى نقل شده با تأکيدات بليغه در روايات نسبت بوقوع اين امر و اصحاب بدر سيصد و سيزده نفر بودند و بنابراين مراد آنستکه اگر تأخير در عذاب آنها روى دهد تا رجعت و زمان ظهور امام عصر بطور استهزاء ميگويند پس چرا امام عصر ظاهر نميشود و ممکن است حمل شود روايت اولى بر معنى ظاهرى و بقيّه روايات بر معنى باطنى و بعضى گفته‌اند مراد تکميل عدّه کفّار و اصرار آنها بکفر است يعنى بايد عدد و استحقاق آنان برسد بحدّيکه حکمت مقتضى نزول عذاب شود و اين معنى بعيد است از ذهن اگر چه قريب است به لفظ امّت و معنى اوّل قريب است به ذهن و بعيد است از لفظ امّت و معنى دوم قريب است از هر دو جهت و خير الامور اوسطها و اللّه اعلم ..