«شعائر» جمع «شعيرة» به نشانه‌هايى که براى اعمال خاصّى قرار مى‌دهند، گفته مى‌شود و «شعائر الله» علامت‌هايى است که خدا براى عبادت قرار داده است. «1»
صفا و مروه نام دو کوه در کنار مسجدالحرام است که با فاصله تقريبى 428 متر، روبروى يکديگر قرار دارند و امروزه به صورت خيابانى سرپوشيده در آمده است. زائران خانه خدا، وظيفه دارند هفت مرتبه فاصله ميان اين دو کوه را طى کنند. اين کار يادآور خاطره‌ى هاجر، همسر فداکار حضرت ابراهيم است که براى پيدا کردن جرعه آبى براى کودک خود اسماعيل، هفت بار فاصله اين دو کوه را با اضطراب و نگرانى و بدون داشتن هيچ گونه ياور و همدمى طى کرد. امام صادق عليه السلام فرمود: در روى زمين، مکانى بهتر از ميان اين دو کوه وجود ندارد، زيرا هر متکبّرى در آنجا سر برهنه و پابرهنه و کفن پوشيده بدون هيچ امتياز و نشانه‌اى بايد مسافت بين دو کوه را طى کند، گاهى با دويدن و گاهى با راه رفتن. کوه صفا علاوه بر اينها خاطره‌هايى از دعوت پيامبر اسلام دارد که چگونه کفّار مکّه را به توحيد فرامى‌خواند و آنها گوش نمى‌دادند. «2»
در عصر جاهليّت، مشرکان در بالاى کوه صفا، بتى بنام «اساف» و بر کوه مروه، بت ديگرى بنام «نائله» نصب کرده بودند و به هنگام سعى، آن دو بت را به عنوان تبرّک، با دست مسح مى‌کردند. مسلمانان به همين جهت از سعى ميان صفا ومروه کراهت داشته وفکر مى‌کردند
«1». تفسير مجمع‌البيان.
«2». تفسير نورالثقلين، ج 1، ص 145.
جلد 1 - صفحه 244
با توجّه به سابقه قرار داشتن بت بر بالاى دو کوه، نبايد سعى کنند. آيه فوق نازل شد که صفا و مروه از شعائر الهى است و اگر مردم نادان آنها را آلوده کرده‌اند، دليل بر اين نيست که مسلمانان آن را رها کنند. «1»
حج وعمره، گاهى در کنار هم، مانند اذان واقامه بجا آورده مى‌شوند، و گاهى اعمال عمره، جداگانه وبه تنهايى انجام مى‌شود.
در عمره تمتع پنج عمل واجب است: 1- احرام. 2- طواف. 3- نماز طواف. 4- سعى بين صفا ومروه. 5- کوتاه کردن مو يا ناخن. البته در عمره مفرده، طواف نساء و نماز طواف نساء نيز بر اين پنج عمل اضافه مى‌شود.
حج علاوه بر اينها، چند عمل ديگر دارد که در جاى خود بدان اشاره شده است. به هر حال سعى بين صفا و مروه، هم در عمره مطرح است و هم در حج.
ديدن صفا ومروه، حضور در صحنه تاريخ است تا اينکه تصديق به جاى تصور، و عينيّت به جاى ذهنيّت قرار گيرد. در صفا ومروه، کلاس خداشناسى است که چگونه اراده او اين همه انسان را با آن همه اختلاف، در يک لباس و يک جهت جمع مى‌کند. کلاس پيامبر شناسى است که چگونه ابراهيم، آن پيامبر الهى، براى انجام فرمان خداوند، زن و فرزند خويش را در آن بيابان تنها گذاشت. و هم کلاس انسان‌شناسى است که مى‌آموزد چگونه انسان مى‌تواند در لحظاتى اعمالى را انجام دهد که تا ابد آثار آن باقى بماند. سعى صفا ومروه، ياد مى‌دهد اگر همه با هم حرکت کنيم، روح الهى را در جامعه خود مى‌بينيم. سعى صفا ومروه، ياد مى‌دهد که بايد تکبّر را به دور انداخته وهمراه ديگران حرکت کنيم. سعى صفا و مروه، به ما مى‌آموزد که در راه احياى نام خداوند، زن و کودک هم سهم دارند.
در آيات قبل، سخن از بلا و آزمايش بود، در اين آيه نمونه‌اى از آزمايش هاجر، کودک، پدر او و ساير مسلمانان مطرح است. اثر کار خدايى و اخلاص تا آنجا پيش مى‌رود که همه‌ى انبيا و اوليا، موظّف مى‌شوند به تقليد از هاجر همسر ابراهيم و با قيافه‌اى مضطرب و هروله کنان همچون او، اين مسافت را هفت بار طى کنند. و اين فرمان، تشکر خداوند از رنجهاى
«1». تفسير تبيان، ج 1، ص 44.
جلد 1 - صفحه 245
حضرت هاجر است. «فَإِنَّ اللَّهَ شاکِرٌ عَلِيمٌ»
با اينکه سعى صفا ومروه واجب است، لکن مى‌فرمايد: «فَلا جُناحَ عَلَيْهِ»، اين لحن بخاطر همان نگرانى از وضع پيشين است که جايگاه بت ومحلّ عبور مشرکان بود.
طواف، به معناى گردش دائره‌اى نيست، بلکه به هر حرکتى که انسان دوباره به جايگاه اوّليّه برگردد، خواه به صورت دورى باشد يا طولى، طواف گفته مى‌شود. لذا کلمه طواف، هم در مورد طوافِ دور کعبه که حرکت دايره‌اى است گفته شده؛ «وَ لْيَطَّوَّفُوا بِالْبَيْتِ الْعَتِيقِ» «1» و هم درباره حرکت طولى بين صفا ومروه آمده است.