تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
قالَ يا نُوحُ إِنَّهُ لَيْسَ مِنْ أَهْلِکَ إِنَّهُ عَمَلٌ غَيْرُ صالِحٍ فَلا تَسْئَلْنِ ما لَيْسَ لَکَ بِهِ عِلْمٌ إِنِّي أَعِظُکَ أَنْ تَکُونَ مِنَ الْجاهِلِينَ (46)
چون اين سؤال را نمود:
قالَ يا نُوحُ إِنَّهُ لَيْسَ مِنْ أَهْلِکَ: فرمود خداوند متعال: اى نوح بتحقيق پسر تو نبود از اهل دين تو. إِنَّهُ عَمَلٌ غَيْرُ صالِحٍ: بدرستى که او صاحب کار ناشايسته است.
تنبيه: سيد مرتضى علم الهدى رضوان الله عليه وجوهى در آيه شريفه بيان فرمود «1» تمام صحيح و مطابق است به جهت دلالت عقل:
1- مراد نفى نسب نيست بلکه نفى از اهل، يعنى از جمله اهل تو نيست که وعده نجات آنها را داده‌ايم، زيرا به آيه «إِلَّا مَنْ سَبَقَ عَلَيْهِ الْقَوْلُ» استثنا فرمود از اهل و آنانکه مشيت الهى به هلاکت آنها تعلق يافته به سبب فرط کفر و عناد، و کنعان از آن جمله بود.
2- آنکه آيه «لَيْسَ مِنْ أَهْلِکَ» مراد «ليس من دينک»، يعنى او از اهل دين تو نيست، و اهل تو کسانيند که بر دين تو باشند، و کفر، او را از حکم اهلى خارج نمود و نيز تعليل «إِنَّهُ عَمَلٌ غَيْرُ صالِحٍ» مبين و محقق سازد که مراد نفى دين است و مؤيد اين است روايت على بن مهزيار از حضرت رضا عليه السّلام «2» که حق تعالى نوح را فرمود پسر تو نيست از اهل تو، زيرا مخالف او بود. و تابعان او را از اهل او مقرر فرموده و اطلاق اهل به تابع و اهل دين شايع، مانند فرمايش
«1» تنزيه الانبياء ص 17.
«2» بحار الانوار ج 11 ص 305، و عيون الاخبار الرضا عليه السلام، ج 2 ص 75 به روايت حسن وشّاء.
جلد 6 - صفحه 77
نبوى صلّى اللّه عليه و آله «1» السّلمان منّا اهل البيت، اى: على ديننا و تابع لنا.
تبصره: اقوى مؤثر در طبع انسانى مجالست و معاشرت باشد، گذشته از فساد اخلاق، چه بسا شود فطرت اوليه اسلاميه را تغيير، و شخص را از جرگه اهليت دينى خارج گرداند، چنانچه پسر نوح از اهليت دينى خارج و عاقبت هلاک شد در اثر معاشرت با بدان و اشرار. حضرت رسول اکرم صلّى اللّه عليه و آله فرمايد: المرء على دين خليله و قرينه. «2» مرد بر دين دوست و همنشين خود است.
به دنيا هر که با يارى قرين است
به مانند وى او را رسم و دين است
اگر با نيک يا با بد نشينى
صفات و خلق او در خويش بينى
و حضرت امير المؤمنين عليه السّلام در ذيل حديثى فرمايد: مجالسة الابرار للفجّار تلحق الابرار بالفجّار. «3» همنشينى نمودن نيکان فجار را، ملحق نمايد نيکان را به فجار.
پسر نوح با بدان بنشست
خاندان نبوتش گم شد
متابعت، بلال حبشى را داخل؛ و مخالفت، ابو لهب قرشى را خارج نمود.
بعد از آن به جهت تقرير آن فرمود: فَلا تَسْئَلْنِ ما لَيْسَ لَکَ بِهِ عِلْمٌ: پس مپرس مرا آنچه را که نيست براى تو دانائى به آن، يعنى از من طلب مکن چيزى را که علم به صلاح و فساد آن ندارى. نهى تنزيهى است اگرچه از او اين سؤال واقع نشد مانند «لا تشرک باللّه» و نوح سؤال نمود نجات پسرش را به شرط مصلحت نه بر سبيل قطع، چون خداى تعالى فرمود که مصلحت در غير نجات است، در اين صورت منافات با سؤال او ندارد؛ و تسميه نداء نوح به سؤال به جهت آنست که ذکر موعد به نجات اهل او متضمن استنجاز بود در شأن ولد و يا استفسار از مانع انجاز در حق او. إِنِّي أَعِظُکَ أَنْ تَکُونَ مِنَ الْجاهِلِينَ:
بدرستى که من پند و نصيحت مى‌کنم تو را از آنکه باشى از غافلان، يا آنکه من
«1» اين حديث به عبارات مختلف در بحار الانوار ج 22 از ص 315 تا 354 نقل شده است.
«2» اصول کافى، جلد 2، کتاب العشره، باب من تکره مجالسته و مرافقته، صفحه 642، حديث 10.
«3» صفات الشيعة، صدوق، حديث نهم، ص 6 طبع اعلمى- طهران، و بحار الانوار ج 74 ص 197.
جلد 6 - صفحه 78
پند دهم تو را تا آنکه از جاهلان نباشى. و شک نيست که وعظ سبحانى باز دارد از نادانى و پاک کند از ناشايستگى.