تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
قالَ يا قَوْمِ أَ رَأَيْتُمْ إِنْ کُنْتُ عَلى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّي وَ رَزَقَنِي مِنْهُ رِزْقاً حَسَناً وَ ما أُرِيدُ أَنْ أُخالِفَکُمْ إِلى ما أَنْهاکُمْ عَنْهُ إِنْ أُرِيدُ إِلاَّ الْإِصْلاحَ مَا اسْتَطَعْتُ وَ ما تَوْفِيقِي إِلاَّ بِاللَّهِ عَلَيْهِ تَوَکَّلْتُ وَ إِلَيْهِ أُنِيبُ (88)
قالَ يا قَوْمِ أَ رَأَيْتُمْ: گفت شعيب اى قوم من، خبر دهيد مرا. إِنْ کُنْتُ عَلى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّي: اگر باشم بر حجت و بصيرت و برهانى از جانب پروردگار خود.
وَ رَزَقَنِي مِنْهُ رِزْقاً حَسَناً: و روزى داده باشد مرا از جانب خود روزى نيکو، يعنى نبوت و رسالت، يا مال حلال بى‌خيانت. چه مروى است «1» که شعيب متمول و صاحب جمعيت و داراى مال و منال بود. يا مرا دولت کمال و تکميل ارزانى داشته و سعادت روحانى عطا فرموده، روا باشد که من در وحى الهى خيانت ورزم؟ البته عقل رخصت اين معنى نخواهد داد. حاصل آنکه آيه شريفه استفهام به داعى تنبيه و تقرير است، يعنى اگر من داراى برهان و حجّت و بيّنه و نصرت باشم از خداى خود و مرا روزى حلال و پاکيزه يا علم و معرفت يا نبوت مرحمت نموده باشد، شايسته خواهد بود که من ناحق و خلاف رضاى خداوند به حقّ رفتار کنم.
وَ ما أُرِيدُ أَنْ أُخالِفَکُمْ: و من نمى‌خواهم اينکه خلاف کنم شما را. إِلى ما أَنْهاکُمْ عَنْهُ: به آن چيزى که شما را نهى مى‌کنم از آن، يعنى من نمى‌خواهم تا شما را چيزى فرمايم و آن نکنم. يا شما را از چيزى نهى کنم و خود مرتکب آن شوم، بلکه از هرچه شما را نهى کنم خود نيز از آن باز مى‌ايستم، چه حق واعظ و ناصح آنست که اول خود اقدام نمايد به آنچه مردمان را امر يا نهى
«1» تفسير مجمع البيان ج 3 ص 188.
جلد 6 - صفحه 124
فرمايد. إِنْ أُرِيدُ إِلَّا الْإِصْلاحَ: اراده ندارم مگر به صلاح آوردن کارهاى شما.
مَا اسْتَطَعْتُ: مادامى که توانم اصلاح کنم، يعنى من هر قدر بتوانم هميشه خير و صلاح شما را خواهم تا زنده باشم، و عادات انبياى عظام همين روش پسنديده بود که هميشه خير امّت را مى‌خواستند.
تنبيه: در اين اجوبه ثلاثه بر نسق مذکور، آگاهى است بر آنکه عامل را واجب است در هرچه بجا آورد يا ترک مى‌کند، مراعات حقوق ثلاثه را بنمايد که اهم و اعلاى آن حق اللّه و دوم حق نفس و سوم حق مردم.
وَ ما تَوْفِيقِي إِلَّا بِاللَّهِ: و نيست توفيق من در اصلاح امور يا رسيدن بسر منزل صواب و صلاح مگر به هدايت و معاونت و لطف الهى.
تبصره: توفيق عبارت است از هر لطفى که مکلف نزد آن اختيار طاعت را نمايد به عبارت اخرى: مهيّا ساختن اسباب و رفع موانع نسبت به مطلوب. بنابر اين تمسک کاهلان در طاعات و سستى کنندگان در خيرات به اينکه توفيق رفيق نيست يا نعمتى است که به هرکس ندهند، هر آينه تماما بى‌وجه خواهد بود؛ زيرا سلامتى و توانائى و تمکين و فراهم بودن اسباب و نبودن مانع شرعى، اينها توفيق به جانب خير است، غفلت و سستى موجب شود که سعادات ابديه از شخص فوت شود.
عَلَيْهِ تَوَکَّلْتُ: بر ذات احديت الهى توکل نمايم که قادر است بر همه چيز و غير او عاجزند. واگذاشتم امر خود را به او و تمسک نمايم به طاعت او و راضى هستم به تدبير او. وَ إِلَيْهِ أُنِيبُ: و بدرگاه سبحانى بازگردم در هر چه قصد کنم.
تذکره: قوله «وَ ما تَوْفِيقِي إِلَّا بِاللَّهِ» اشاره است به آنکه اهتدا بدون توفيق و لطف الهى که آن اقدار و تمکين و نصب ادلّه و ازاحه علّت و ارسال رسل و انزال کتب است، حاصل نمى‌شود.
و قوله «عَلَيْهِ تَوَکَّلْتُ» اشاره به محض توحيد است که اقصى مراتب علم باشد به سبب اعتماد و اتّکال به حضرت احديت و فوز به مقام رضا و تسليم و انتفاء حيثيت.
جلد 6 - صفحه 125
و کريمه «إِلَيْهِ أُنِيبُ» اشاره است به معرفت معاد و بازگشت به عطا و ثواب نامتناهى خالق العباد.
و نيز در اين کلمات ثلاثه طلب توفيق است از خداى تعالى براى اصابه در آنچه بجا آورد و ترک کند و استعانت در مجامع امور و اقبال به او از جميع وجوه و قطع اطماع کفار و اظهار فراغ از ايشان و عدم مبالات به عداوت ايشان و تهديد به رجوع به خداى متعال براى جزاى اعمال.