تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
إِنَّ فِي خَلْقِ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ اخْتِلافِ اللَّيْلِ وَ النَّهارِ وَ الْفُلْکِ الَّتِي تَجْرِي فِي الْبَحْرِ بِما يَنْفَعُ النَّاسَ وَ ما أَنْزَلَ اللَّهُ مِنَ السَّماءِ مِنْ ماءٍ فَأَحْيا بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِها وَ بَثَّ فِيها مِنْ کُلِّ دَابَّةٍ وَ تَصْرِيفِ الرِّياحِ وَ السَّحابِ الْمُسَخَّرِ بَيْنَ السَّماءِ وَ الْأَرْضِ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ (164)
بعد از آن در بيان شواهد قدرت خود فرمايد:
إِنَّ فِي خَلْقِ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ: بدرستى که در خلقت آسمانهاى برافراشته بى‌علايق و زمين که بساطى است گسترده، وَ اخْتِلافِ اللَّيْلِ وَ النَّهارِ: و درآمدن شب و روز و رفتن آنها بر سبيل تعاقب با مختلف بودن آنها در درازى و کوتاهى و سياهى و سفيدى و اثرات هر يک در موجودات، وَ الْفُلْکِ الَّتِي تَجْرِي فِي الْبَحْرِ: و در کشتيهاى گران بار که حرکت کند و جريان نمايد در دريا، بِما يَنْفَعُ النَّاسَ: به آنچه نفع رساند به مردمان از مسافرت و تجارت، وَ ما أَنْزَلَ اللَّهُ مِنَ السَّماءِ: آنچه نازل فرمايد خدا از آسمان، مِنْ ماءٍ: از آب باران، فَأَحْيا بِهِ الْأَرْضَ: پس زنده ساخت و تازه
تفسير اثنا عشرى، ج1، ص: 305
گردانيد به آن آب زمين را، بَعْدَ مَوْتِها: بعد از مردگى و پژمردگى آن چنانچه در زمستان بکلى حالت مردگى، و به باران نمو و تازگى پيدا کند، وَ بَثَّ فِيها مِنْ کُلِّ دَابَّةٍ: و در آنچه پراکنده نموده در زمين از هر جنبنده مانند چرندگان و درندگان و پرندگان، وَ تَصْرِيفِ الرِّياحِ: و در گردانيدن بادها و وزيدن آنها به اقسام مختلفه، وَ السَّحابِ الْمُسَخَّرِ: و در ابرهاى رام شده، بَيْنَ السَّماءِ وَ الْأَرْضِ: ميان آسمان و زمين که پائين نمى‌آيد و از هم منفصل نشود؛ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ: هر آينه نشانه‌ها و علاماتى است از صنايع قدرت الهى براى گروهى که تعقل کنند و دريابند حکمت سبحانى و عجائب خلقت پادشاهى را.
تبصره: هشت آيه از شواهد قدرت باهره در اين آيه بيان فرمايد:
1- خلق آسمانها با اين عظمت و کيفيت خاصه دال است بر حدوث، و البته آن را خالقى باشد قادر بالذات، زيرا مسلم است که آفتاب غير ماه، و ماه غير آسمان، و هر چه چنين باشد ممکن الوجود، و هر ممکن حادث، و هر محدث را خالقى خواهد بود.
2- زمين که اجزاى آن مختلفند در طبع و رنگ و بو، بعضى نرم و قسمتى سخت، برخى خوش و بعضى ناخوش، و رنگهاى مختلف از سياه و سفيد و سرخ و سبز و غبراء، دال است بر آفريدگار و به حکمت بالغه چنان تقدير نمود که انوار کواکب و حرارت آفتاب در آن تأثير يابد و معتدل گردد تا مصالح مسکن و تربيت حيوانات باشد.
3- اختلاف شب و روز ضدّان منافيان باشند، چون شب درآيد روز را باطل، و بعد از آن روز نيست شده پديد آيد، و بر شب مستولى شود؛ و اگر قهر و استيلا به حکم طبع بودى، هر آينه هميشگى بودى. و چون خلاف هر يک ظاهر گردد، دال است بر آنکه هر دو مقهور تدبير خالق هستند و نيز احوال شب و روز در چهار فصل در ازمنه و امکنه و کوتاهى و درازى آن، دال است بر تدبير خالق حکيم.
4- جريان کشتى در دريا که اگر همه عالم بخواهند سنگى بر روى
تفسير اثنا عشرى، ج1، ص: 306
آب نگاهدارند نتوانند، و آفريدگار جلّ جلاله کشتيها را با هزار هزار بار سنگينى آن بر روى آب جريان دهد تا منافع نظام عالم حاصل آيد.
5- نزول باران از آسمان و زندگى زمين بعد از مردن و انواع گلها و رياحين و ميوه‌جات ظاهر شود هر کدام رنگى و بوئى و طعمى و منفعتى و خاصيتى، شواهد قدرت سبحانى را هويدا سازند.
6- منتشر ساختن حيوانات در زمين چرنده و درنده و پرنده اهلى و وحشى دريائى و صحرائى به تدبير و نظام اتم به خلقتهاى مختلفه و صفات متفاوته و آثار متشتّته، برهان محکمى است بر خالق قدير حکيم.
7- گردانيدن بادها به اقسام مختلف بعضى سبب منفعت و برخى موجب ضرر بعضى رحمت و برخى غضب و بعضى باعث ترويح بدنها و درختها را آبستن و کشتيها را جارى و طعامها را لطيف و آبها را سرد و آتش را افروزد و چيز تر را خشک گرداند، بلکه حيات اشياء به باد است که باد نمى‌بود گياهان پژمرده و طعامها فاسد و حيوانات مى‌مردند، تمام دال است بر خالق که آثار قدرت او ظاهر و هويدا است.
8- ابرهاى مسخر ميان آسمان و زمين که به حکمت بالغه آب را در ميان شکم ابر مقرر، و ابر را در هوا معلق، و باد را بر او مسلط گردانيد تا ابر را براند و به سرزمينها که اراده خالق باشد نگاهدارد، و باران را ببارد به قطرات خاصه مختلفه، و البته عاقل را تأمل و تدبر در اين آيات بينات، هر آينه نشانه‌ها و علامات قدرت خالق حکيم عليم واضح و آشکار گردد.
و فى کل شي‌ء له آيه
تدلّ على انه واحد.
برگ درختان سبز در نظر هوشيار
هر ورقش دفترى است معرفت کردگار