تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ مِنَ النَّاسِ مَنْ يَتَّخِذُ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَنْداداً يُحِبُّونَهُمْ کَحُبِّ اللَّهِ وَ الَّذِينَ آمَنُوا أَشَدُّ حُبًّا لِلَّهِ وَ لَوْ يَرَى الَّذِينَ ظَلَمُوا إِذْ يَرَوْنَ الْعَذابَ أَنَّ الْقُوَّةَ لِلَّهِ جَمِيعاً وَ أَنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعَذابِ (165)
تفسير اثنا عشرى، ج1، ص: 307
وَ مِنَ النَّاسِ: و بعضى از مردمان، مَنْ يَتَّخِذُ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَنْداداً:
کسانى هستند که فرا مى‌گيرند غير از خدا را که خالق آيات مذکوره است همتا و شريکان، يعنى بتان که به زعم باطل آنها شريکان خدايند با آنکه در کمال عجز و به هيچ چيز قادر نيستند، بلکه از خود ايشان پست‌ترند، زيرا جماد درک هيچ چيز نکند. و نزد بعضى مراد رؤساى کفار مى‌باشند که اطاعت آنها را نمايند. يُحِبُّونَهُمْ کَحُبِّ اللَّهِ: دوست مى‌دارند آنها را مانند دوست داشتن خدا، يعنى تعظيم و اطاعت آنها کنند مانند تعظيم و اطاعت خدا. ابن عباس گفته محبت آنها به بتان مانند محبت مؤمنان است نسبت به خداى تعالى. وَ الَّذِينَ آمَنُوا: و آنانکه ايمان آورده‌اند، أَشَدُّ حُبًّا لِلَّهِ: شديدتر و قوى‌ترند از حيث دوستى مر خدا را، يعنى محبت مؤمنين نسبت به خدا به درجات قوى و اعظم است از محبت مشرکان نسبت به بتان، زيرا محبت ايشان نسبت به خدا به حقيقت و ثابت و منقطع نشود به خلاف مشرکان که هر چندى تبدل يابند به سبب اغراض فاسده.
تنبيه: مقايسه و نسبت اين دو محبت تباين کلّى باشد به وجوهى: 1- محبت مؤمنين مطابق با واقع، و لکن محبت مشرکان خلاف واقع است.
2- محبت مؤمنان از روى علم باشد، زيرا دانند که حق تعالى منعم حقيقى و شکر منعم واجب است عقلا، لکن مشرکان فقط تقليد است. 3- مؤمنان از خدا نسبت به محبت خود لطف و مرحمت خاصه مشاهده کنند به خلاف مشرکان که از بتان هيچ اثرى نيابند. 4- محبت مؤمنان به خدا روز قيامت سبب نجات و رستگارى و ثواب است، لکن دوستى بتان در آخرت موجب هلاکت و نکال و عذاب خواهد بود براى مشرکان.
تفسير اثنا عشرى، ج1، ص: 308
وَ لَوْ يَرَى الَّذِينَ ظَلَمُوا: و اگر بدانند آنها که ظلم کردند بر خود و از حق درگذشتند و دوستى غير خدا اختيار نمودند، إِذْ يَرَوْنَ الْعَذابَ: زمانى که معاينه ببينند عذاب جهنم را، أَنَّ الْقُوَّةَ لِلَّهِ جَمِيعاً: بدرستى که همه قوه و قوت و غلبه بر هر شي‌ء مختص به خداى تعالى و تمام قواى عالم وجود مقهور قدرت سبحانى است. وَ أَنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعَذابِ: و بدرستى که خدا سخت عذاب است برايشان در آن روز و آگاه شوند که ظلم به خود نموده و نهايت حسرت و ندامت براى آنها حاصل آيد.
تنبيه: آيه شريفه توبيخ شديدى است به جماعتى که هدايت نشوند به عقول خود، و آيات داله بر يگانگى خداى تعالى در الهيت و لزوم اطاعت اوامر و نواهى ذات سبحانى و مهتدى نشوند به آنچه وعيد فرموده از عذاب، و آنکه ولى و ناصر غير از خدا روز قيامت نخواهد بود: با همه اين تذکرات متعقّل نگردند بلکه مانند بهائم هيچ درنيابند. پس اگر اين جماعت ظالمان به خود به سبب کفر و فسق مشاهده کنند به حسّ عذاب خدا را و اهوال آن را و انحصار قوّه و قدرت و نصرت به حق تعالى، هر آينه منخلع شوند از کفر و شرک و طغيان، باز گردند به توحيد و توبه نمايند از معاصى.