تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
إِنَّ فِي خَلْقِ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ اخْتِلافِ اللَّيْلِ وَ النَّهارِ وَ الْفُلْکِ الَّتِي تَجْرِي فِي الْبَحْرِ بِما يَنْفَعُ النَّاسَ وَ ما أَنْزَلَ اللَّهُ مِنَ السَّماءِ مِنْ ماءٍ فَأَحْيا بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِها وَ بَثَّ فِيها مِنْ کُلِّ دَابَّةٍ وَ تَصْرِيفِ الرِّياحِ وَ السَّحابِ الْمُسَخَّرِ بَيْنَ السَّماءِ وَ الْأَرْضِ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ (164)
ترجمه
همانا در آفرينش آسمانها و زمين و گردش شب و روز و کشتيهائى که ميرود در دريا بآنچه نفع ميرساند مردم را و آنچه فرستاد خدا از آسمان از آب پس زنده کرد بآن زمين را بعد از مردنش و پراکنده نمود در زمين از هر جنبندئى و گرداندن
جلد 1 صفحه 206
بادها و ابر رام شده ميان آسمان و زمين هر آينه دليلها است براى گروهى که تعقل مى‌نمايند.
تفسير
خداوند آسمان را بيستون و پشتيبان افراشته و زمين را به قبضه قدرت بر پا داشته و بندگان را چون اسيران در بين اين دو محيط واقف فرموده چنانکه ملجأ و مقرى ندارند اگر بخواهد سقف را بر سر آنها فرود ميآورد و اگر اراده فرمايد آنان را بزمين فرو ميبرد آفتاب عالم تاب را براى اداره معاش و ماه انجم سپاه را براى روشنائى شب قرار داده تا در روز اگر بر ابدان آنها کلالى وارد شود در شب باستراحت جبران گردد شب و روز در دنبال يکديگر ميآيند و حوادث و عجائب را پى در پى در عالم ميآورند سعادت و شقاوت و عزت و ذلت و غنى و فقر و زمستان و تابستان و بهار و خزان و فراوانى و قحطى و خوف و امان بامر يزدان در جريان است و کشتيهاى پر فائده بتوسط باد در حرکت است و مانند چهار پايان بدون آب و علف حمل متاع براى مردم مينمايند باران رحمت متقاطرا نازل ميشود تا مفيد بحال کشت و زرع باشد و يک مرتبه نميريزد تا فاسد کند و دريا و صحرا از آن منتفع ميشوند و تامين معاش بشر را مينمايند پس روح تازه بزمين ميدهد و انواع گل و گياه و ميوه‌هاى گوناگون براى تفرج و تفکه خلق ظاهر ميگردد و چرندگان و درندگان در زمين براى انتفاع از گوشت و پوست و مضافات آنها خلق شده‌اند که بشر از آنها استفاده نمايد و حفاظت اغنام و احشام و بساتين در عهده بعضى از سباع است و باد مربى حبوب و مبلّغ اثمار و دافع مضار است و ابر دريد قدرت الهى مسخر و مقهور و مطيع و منقاد است هر جا اشاره شود باران رحمت خود را ميبرد و ميرساند و اينها همه دلائل واضحات است بر توحيد براى قوميکه فکر کنند در اين امر بعقول خودشان و دريابند.
تنبيه وجه دلالت اين امور بر توحيد آنستکه معلوم است اينها همه اجزاء يک کارخانه است آفتاب و ماه و شب و روز با آنکه آسمانى هستند براى تربيت زمين و موجودات آن کار ميکنند و ابر از زمين برميخيزد و بآسمان ميرود و آنجا باران ميشود و باز برميگردد بزمين تا براى زمين توليد ثمرات و ارزاق نمايد و دفع مضار از آن کند باد هم بنوبه خود با آنها کمک ميکند در صورتى که ميان زمين و
جلد 1 صفحه 207
آسمان است و حيوانات هم همه مورد انتفاع انسانند با آنکه در ميان آنها اقوى از بنى آدم بسيار است ولى خداوند آنها را مسخر بشر فرموده از اينجا بر عاقل واضح ميشود که همه اين اوضاع و اسباب براى انسان تهيه شده است و فراهم کننده آنها يکى است و اينها همه کارگران اويند که دست بهم داده براى يک مقصد کار ميکنند و عاقبت بيک مقصود ميرسند چه خوب گفته
ابر و باد و مه و خورشيد و فلک در کارند
تا تو نانى بکف آرى و بغفلت نخورى
همه از بهر تو سرگشته و فرمان بردار
شرط انصاف نباشد که تو فرمان نبرى
و بمقصد نرسى و روى مقصود را نه بينى و در جهنم بمانى و چون در ميان افراد بشر خمسه طيبه (ع) بحد نصاب بشريت و کمال انسانيت فائز شده‌اند تمام کائنات براى ايشان خلق شده و سايرين خوشه چين خرمن احسان آنها هستند و بايد بکوشند تا ساغر مراد از دست ايشان بنوشند و بدامان آنان دست آويز شوند تا از شربت هستى لبريز شوند مبادا دست از دامنشان رها کنى که از قافله عقب مانده و بمقصد نرسيده و از مقصود دور شده و از شفاعت محروم بايد خودت را بايشان برسانى تا بدردت برسند (گر گدا کاهل بود تقصير صاحب خانه چيست) خداوند توفيق عنايت فرمايد.