1- برخى حيوانات شناخت بالايى دارند. «إِنِّي وَجَدْتُ امْرَأَةً» هدهد مفاهيمى چون زن و مرد، تاج وتخت، حکومت ومالکيّت، توحيد وشرک، خورشيد و سجده، شيطان و تزيين‌هاى او، حقّ وباطل، هدايت و ضلالت را مى‌شناسد.
2- گوش دادن به سخنان ديگران، نشانه‌ى ادب و يکى از شرايط مديريّت است؛ گرچه گوينده‌ى سخن، حيوان باشد. «إِنِّي وَجَدْتُ امْرَأَةً»
3- زن مى‌تواند حکومت کند؛ «تَمْلِکُهُمْ» ولى حکومت زن بر جامعه، حتّى براى يک پرنده هم عجيب است. «وَجَدْتُ امْرَأَةً- وَجَدْتُها وَ قَوْمَها»
4- حکومت حضرت سليمان، در ابتدا جهانى نبوده است. «امْرَأَةً تَمْلِکُهُمْ»
5- تشکيل نظام و حکومت، سابقه‌ى تاريخى دارد. «تَمْلِکُهُمْ»
6- عوامل انحراف عبارتند از:
الف: رهبر گمراه. «وَجَدْتُها وَ قَوْمَها يَسْجُدُونَ لِلشَّمْسِ»
ب: زرق و برق. «يَسْجُدُونَ لِلشَّمْسِ»
ج: امکانات و رفاه. «أُوتِيَتْ مِنْ کُلِّ شَيْ‌ءٍ»
جلد 6 - صفحه 412
د: شيطان و تزيين‌هاى او. «زَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطانُ»
7- برخوردارى از نعمت‌هاى الهى، نشانه‌ى قُرب يا بُعد نيست. (خداوند هم به سليمان مى‌دهد وهم به‌زنى کافر. در آيات قبل سليمان گفت: «أُوتِينا مِنْ کُلِّ شَيْ‌ءٍ» به ما همه چيز داده شده؛ درباره‌ى بلقيس نيز مى‌خوانيم: «وَ أُوتِيَتْ مِنْ کُلِّ شَيْ‌ءٍ» به او نيز همه چيز داده شده است).
8- نعمت‌هاى خداوند در دست صالحان، فضل مبين و آشکار است؛ «أُوتِينا مِنْ کُلِّ شَيْ‌ءٍ إِنَّ هذا لَهُوَ الْفَضْلُ الْمُبِينُ» ولى در دست ديگران تاج و تخت و عرش عظيم مى‌شود. «أُوتِيَتْ مِنْ کُلِّ شَيْ‌ءٍ وَ لَها عَرْشٌ عَظِيمٌ»
9- انسان از نظر فطرت، پرستشگر است؛ اگر حقّ را نپرستد به سراغ باطل مى‌رود. وَجَدْتُها وَ قَوْمَها يَسْجُدُونَ ...
10- مردم، دينى را مى‌پذيرند که حاکمان و پيشوايانشان پذيرفته باشند. «الناس على دين ملوکهم» «وَجَدْتُها وَ قَوْمَها يَسْجُدُونَ لِلشَّمْسِ»
11- هر مشکلى را به اهلش بگوييد. (گزارش انحراف و شرک را بايد به سليمان گفت). «يَسْجُدُونَ لِلشَّمْسِ»
12- سابقه‌ى خورشيدپرستى، هم در زمان ابراهيم عليه السلام بوده است؛ «هذا رَبِّي هذا أَکْبَرُ» «1» و هم در زمان سليمان عليه السلام. «يَسْجُدُونَ لِلشَّمْسِ»
13- بهترين وسيله‌ى انحراف مردم، تزيين کارهاى زشت آنهاست. «زَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطانُ»
14- گذشته‌ى بدِ افراد، نشانه‌ى انحراف قطعى آنها در آينده نيست. (بلقيس و قوم او منحرف بودند ولى بعداً هدايت شدند). «لا يَهْتَدُونَ»
15- در گزارش‌ها، اصل خبر را بگوييد و تحليل و برداشت را به اهلش واگذار کنيد. إِنِّي وَجَدْتُ ... فَهُمْ لا يَهْتَدُونَ (آنچه هدهد گزارش داد صحيح بود، ولى آن جا که تحليل کرد خلاف گفت، زيرا آنها هدايت شدند).
«1». انعام، 78.
تفسير نور(10جلدى)، ج6، ص: 413