تفسیر المیزان

المیزان جلد۱ بخش۸

اينک در آيه مورد بحث اين نتيجه را گرفته، که مردم را به سوى بندگى خود دعوت کند، تا به متقين ملحق شوند، و دنبال کفّار و منافقين را نگيرند، و اين مطالب را در طول پنج آيه مورد بحث آورده، و اين سياق مى رساند که جملۀ «لعلّکم تتّقون»، متعلق به جملۀ «اعبدوا ربّکم» است، نه به جملۀ «خلقکم»، هر چند که به آن هم برگردد، صحيح است. فلا تجعلوا لله اندادا و أنتم تعلمون ... کلمۀ «أنداد» جمع (ند) بر وزن مثل، و نيز به معناى آن است، و اين که جمله: «و أنتم تعلمون» را مقيّد به قيد خاصى نکرد، و نيز آن را به صورت جمله حاليه از جمله: «فلا تجعلوا» آورد، شدت تأکيد در نهى را مى رساند و مى فهماند: که آدمى علمش به هر مقدار هم که باشد، جائز نيست براى خدا مثل و مانندى قائل شود، در حالی که خداى سبحان او را و نياکان او را آفريده، و نظام کون را طورى قرار داده که رزق و بقاء او را تأمين کند. فأتوا بسورة من مثله: امر در «فأتوا: پس بياوريد»، امر تعجيزى است، تا به همه بفهماند که: قرآن معجزه است، و هيچ بشرى نمى تواند نظيرش ‍ را بياورد، و اين که اين کتاب از ناحيه خدا نازل شده و در آن هيچ شکى نيست. معجزه است که تا زمين و زمان باقى است، آن نيز به اعجاز خود باقى است و اين تعجيز، در خصوص آوردن نظيرى براى قرآن، در قرآن کريم مکرر آمده. مانند آيه: «قل لئن اجتمعت الإنس و الجنّ على أن يأتوا بمثل هذا القرآن، لا يأتون بمثله و لو کان بعضهم لبعض ‍ ظهيرا»: (بگو اگر انس و جنّ، دست به دست هم دهند که مثل اين قرآن بياورند، نمى توانند بياورند، هرچند که مددکار يکديگر شوند). و نيز مانند آيه: «أم يقولون افتريه قل فأتوا بعشر سور مثله مفتريات، و ادعوا من استطعتم من دون اللّه ، إن کنتم صادقين »: (و يا آن که می گويند: اين قرآن افترائى است که به خدا بسته، بگو اگر راست می گویيد غير از خدا، هر کس را که می خواهيد، دعوت کنيد و به کمک بطلبيد، و شما هم ده سوره مثل آن به خدا افتراء ببنديد). ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۹۲ و بنابراين، ضمير در کلمۀ «مثله»، به کلمۀ «ما»، در جمله «ممّا نزّلنا» برمى گردد. و در نتيجه، آيه شريفه تعجيزى است از طرف قرآن و بى سابقه بودن اسلوب و طرز بيان آن. ممکن هم هست ضمير نامبرده، به کلمۀ «عبد» در جمله «عبدنا» برگردد؛ که در اين صورت آيه شريفه تعجيز به خود قرآن نيست، بلکه به قرآن است از حيث اين که مردى بى سواد و درس نخوانده آن را آورده. کسى آن را آورده که تعليمى نديده و اين معارف عالى و گرانبها و بيانات بديع و بى سابقه و متقن را از احدى از مردم نگرفته. در نتيجه، آيه شريفه در سياق آيه: «قل لو شاء اللّه ما تلوته عليکم و لا أدريکم به، فقد لبثت فيکم عمرا من قبله أفلا تعقلون؟»: (بگو: اگر خدا مى خواست نه من آن را بر شما مى خواندم، و نه خدا شما را از آن آگاه مى ساخت، خود شما شاهديد که مدت ها از عمرم قبل از اين قرآن در بين شما زيستم، در حالى که خبرى از آنم نبود، باز هم تعقّل نمى کنيد؟) و در بعضى روايات هر دو احتمال نامبرده، به عنوان تفسير آيه مورد بحث آمده. اين نکته را هم بايد دانست که: اين آيه و نظائر آن دلالت دارد بر اين که قرآن کريم همه اش معجزه است. حتى کوچکترين سوره اش، مانند سوره کوثر و سوره عصر؛ و اين که بعضى احتمال داده و يا شايد بدهند که ضمير در «مثله» به خصوص ‍ سوره مورد بحث، و در آيه سوره يونس به خصوص سوره يونس برگردد، احتمالى است که فهم مأنوس با اسلوب هاى کلام آن را نمى پذيرد. براى اين که کسى که به قرآن تهمت مى زند که ساخته و پرداخته رسول خدا(ص) است و آن جناب، آن را به خدا افتراء بسته، به همه قرآن نظر دارد، نه تنها به يک سوره و دو سوره. با اين حال، معنا ندارد در پاسخ آنان بفرمايد: اگر شک داريد، يک سوره مانند سوره بقره و يا يونس بياوريد، چون برگشت معنا به نظير اين حرف می شود که بگویيم: اگر در خدایى بودن سوره کوثر يا اخلاص مثلا شک داريد، همه دست به دست هم دهيد و يک سوره مانند بقره و يا يونس بياوريد. و اين طرز سخن را هر کس بشنود، زشت و ناپسند مى داند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۹۳ اعجاز و ماهيّت آن قرآن کريم در آيه مورد بحث و آياتى که نقل کرديم، ادّعا کرده است بر اين که: «آيت» و «معجزه» است، و استدلال کرده به اين که اگر قبول نداريد، مانند يک سوره از آن را بياوريد. و اين دعوى قرآن، به حسب حقيقت، به دو دعوى منحل می شود: يکى اين که: به طور کلّى معجزه و خارق عادت وجود دارد. و دوم اين که: قرآن، يکى از مصاديق آن معجزات است. و معلوم است که اگر دعوى دوّم ثابت شود، قهرا دعوى اوّلى هم ثابت شده. و به همين جهت، قرآن کريم هم در مقام اثبات دعوى اوّلى بر نيامد، و تنها به اثبات دعوى دوّم اکتفا کرد و اين که خودش معجزه است. و بر دعوى خود استدلال کرد به مسئله تحدّى و تعجيز. و وقتى بشر نتوانست نظير آن را بياورد، هر دو نتيجه را گرفت. چيزى که هست، اين بحث و سؤال باقى مى ماند که: معجزه چگونه صورت مى گيرد، با اين که اسمش با خودش است، که مشتمل بر عملى است که عادت جارى در طبيعت ، يعنى استناد مسبّبات به اسباب معهود و مشخصّ آن را نمى پذيرد. چون فکر می کند قانون علّت و معلول، استثناپذير نيست. نه هيچ سببى از مسبّبش جدا می شود، و نه هيچ مسبّبى بدون سبب پديد مى آيد، و نه در قانون عليّت امکان تخلف و اختلافى هست. پس چطور مى شود که: مثلا عصاى موسى بدون علت که توالد و تناسل باشد، اژدها گردد؟ و مُرده چندين سال قبل با دَم مسيحایى مسيح زنده شود؟! قرآن کريم، اين شبهه را زايل کرده و حقيقت امر را از هر دو جهت بيان مى کند. يعنى هم بيان مى کند: اصل «اعجاز» ثابت است و قرآن، خود يکى از معجزات است، و براى اثبات اصل اعجاز دليلى است کافى. براى اين که احدى نمى تواند نظيرش را بياورد. و هم بيان مى کند که حقيقت اعجاز چيست و چطور می شود که در طبيعت امرى رُخ دهد که عادت طبيعت را خرق کرده، و کليّت آن را نقض کند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۹۴ در اين که قرآن کريم براى اثبات معجزه بودنش، بشر را تحدّى کرده، هيچ حرفى و مخالفى نيست. و اين تحدّى، هم در آيات مکّى آمده و هم آيات مدنى؛ که همه آن ها دلالت دارد بر اين که: قرآن، آيتى است معجزه و خارق. حتى آيه قبلى هم که مى فرمود: و إن کنتم فى ريب ممّا نزّلنا على عبدنا فأتوا بسورة من مثله ... استدلالى است بر معجزه بودن قرآن، به وسيله تحدّى، و آوردن سوره اى نظير سوره بقره و به دست شخصى بى سواد مانند رسول خدا(ص)، نه اين که مستقيما و بلاواسطه استدلال بر نبوّت رسول خدا(ص) باشد، به دليل اين که اگر استدلال بر نبوّت آن جناب باشد، نه بر معجزه بودن قرآن، بايد در اوّلش مى فرمود: «و إن کنتم فى ريب من رسالة عبدنا»: (اگر در رسالت بندۀ ما شک داريد)؛ ولى اين طور نفرمود، بلکه فرمود: اگر در آنچه ما بر عبدمان نازل کرده ايم شک داريد، يک سوره مثل اين سوره را به وسيله مردى درس نخوانده بياوريد. پس در نتيجه، تمامى تحدّى هایی که در قرآن واقع شده،استدلالى را می مانند که بر معجزه بودن قرآن و نازل بودن آن از طرف خدا شده اند، و آيات مشتمله بر اين تحدّي ها، از نظر عموم و خصوص مختلف اند. بعضى ها درباره يک سوره تحدّى کرده اند، نظير آيه سوره بقره، و بعضى بر ده سوره، و بعضى بر عموم قرآن و بعضى بر خصوص بلاغت آن، و بعضى بر همه جهات آن. يکى از آياتی که بر عموم قرآن تحدّى کرده، آيه: «قل لئن اجتمعت الإنس و الجنّ على أن يأتوا بمثل هذا القرآن، لا يأتون بمثله و لو کان بعضهم لبعض ظهيرا» است که ترجمه اش گذشت. و اين آيه در مکّه نازل شده و عموميّت تحدّى آن، جاى شک براى هيچ عاقلى نيست. پس اگر تحدّي هاى قرآن تنها در خصوص بلاغت و عظمت اسلوب آن بود، ديگر نبايد از عرب تجاوز می کرد، و تنها بايد عرب را تحدّى کند که اهل زبان قرآنند. آن هم نه کردهاى عرب، که زبان شکسته اى دارند، بلکه عرب هاى خالص ‍ جاهليّت و آن ها که هم جاهليّت و هم اسلام را درک کرده اند. آن هم قبل از آن که زبانشان با زبان ديگر اختلاط پيدا کرده و فاسد شده باشد. و حال آن که مى بينيم سخنى از عرب، آن هم با اين قيد و شرط ها به ميان نياورده و در عوض، روى سخن به جنّ و انس کرده است. پس معلوم می شود: معجزه بودنش، تنها از نظر اسلوب کلام نيست. و همچنين غير بلاغت و جزالت اسلوب، هيچ جهت ديگر قرآن به تنهایى مورد نظر نيست، و نمی خواهد بفهماند تنها در فلان صفت معجزه است. مثلا در اين که مشتمل بر معارفى است حقيقى، و اخلاق فاضله و قوانين صالحه، و اخبار غيبى و معارف ديگری که هنوز بشر نقاب از چهره آن بر نداشته، معجزه است . چون هر يک از جهات را يک طائفه از جنّ و انس مى فهمند، نه همه آن ها. پس اين که به طور مطلق تحدّى کرد، (يعنى فرمود: اگر شک داريد مثلش را بياوريد)؛ و نفرمود: کتابى فصيح مثل آن بياوريد، و يا کتابى مشتمل بر چنين معارف بياوريد، مى فهماند که قرآن از هر جهتى که ممکن است مورد برترى قرار گيرد برتر است، نه يک جهت و دو جهت. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۹۵ بنابراين، قرآن کريم هم معجزی است در بلاغت، براى بليغ ‌ترين بلغاء و هم آيتى است فصيح براى فصيح ترين فصحاء، و هم خارق العاده ای است براى حکماء در حکمتش، و هم سرشارترين گنجينه علمى است معجزه آسا براى علماء، و هم اجتماعى ترين قانونى است معجزآسا براى قانونگذاران، و سياستى است بديع و بى سابقه براى سياستمداران، و حکومتى است معجزه براى حکّام، و خلاصه: معجزه ای است براى همه عالميان، در حقايقى که راهى براى کشف آن ندارند. مانند امور غيبى و اختلاف در حکم، و علم و بيان. عموميت اعجاز قرآن براى تمامى افراد انس و جنّ از اين جا روشن می شود که: قرآن کريم، از هر جهت براى خود دعوی اعجاز مى کند، آن هم اعجاز براى تمامى افراد جنّ و انس، چه عوام و چه خواص، چه عالم و چه جاهل، چه مرد و چه زن، چه فاضل متبحّر و چه مفضول، چه و چه و چه. البتّه به شرطى که اين قدر شعور داشته باشد که حرف سرش شود. براى اين که هر انسانى اين فطرت را دارد که فضيلت را تشخيص دهد، و کم و زياد آن را بفهمد. پس هر انسانى می تواند در فضيلت هایى که در خودش و يا در غير خودش سراغ دارد، فکر کند، و آنگاه آن را در هر حدّی که درک مى کند، با فضيلتى که قرآن مشتمل بر آن است، مقايسه کند. آنگاه به حق و انصاف داورى نمايد و فکر کند و انصاف دهد: آيا نيروى بشرى می تواند معارفى الهى - و آن هم مستدل - از خود بسازد؟ به طوری که با معارف قرآن همسنگ باشد، و واقعا و حقيقتا معادل و برابر قرآن باشد؟ و آيا يک انسان، اين معنا در قدرتش هست که اخلاقى براى سعادت بشر پيشنهاد کند، که همه اش بر اساس حقايق باشد؟ و در صفا و فضيلت درست آن طور باشد که قرآن پيشنهاد کرده؟! و آيا براى يک انسان اين امکان هست که احکام و قوانينى فقهى تشريع کند، که دامنه اش آن قدر وسيع باشد که تمامى افعال بشر را شامل بشود و در عين حال، تناقضى هم در آن پديد نيايد؟ و نيز در عين حال روح توحيد و تقوا و طهارت، مانند بند تسبيح، در تمامى آن احکام و نتایج آن ها، و اصل و فرع آنها دويده باشد؟ و آيا عقل هيچ انسانی که حداقل شعور را داشته باشد، ممکن می داند که چنين آمارگيرى دقيق از افعال و حرکات و سکنات انسان ها، و سپس جعل قوانينى براى هر حرکت و سکون آنان، به طوری که از اول تا به آخر قوانينش يک تناقض ‍ ديده نشود، از کسى سر بزند که مدرسه نرفته باشد، و در شهرى که مردمش باسواد و تحصيل کرده باشند، نشو و نما نکرده باشد، بلکه در محيطى ظهور کرده باشد، که بهره شان از انسانيّت و فضائل و کمالات بى شمار آن، اين باشد که از راه غارتگرى و جنگ، لقمه نانى به کف آورده، و براى اين که به سدّ جوعشان کافى باشد، دختران را زنده به گور کنند، و فرزندان خود را بکشند، و به پدران خود فخر نموده، مادران را همسر خود سازند، و به فسق و فجور افتخار نموده، علم را مذمّت، و جهل را حمايت کنند، و در عين پلنگ دماغى و حميّت دروغين خود، توسرى خور هر رهگذر باشند؟ روزى يمنى ها استعمارشان کنند، روز ديگر زير يوغ حبشه در آيند. روزى بردۀ دسته جمعى روم شوند، روز ديگر فرمانبر بى قيد و شرط فارس شوند؟ آيا از چنين محيطى ممکن است چنين قانونگذارى برخيزد؟ ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۹۶ مزايايى که قرآن مشتمل بر آن است، فوق طاعت بشرى است و آيا هيچ عاقلى به خود جرئت می دهد که کتابى بياورد، و ادّعا کند که اين کتاب هدايت تمامى عالميان، از بى سواد و دانشمند و از زن و مرد و از معاصرين من و آيندگان، تا آخر روزگار است؟ و آنگاه در آن اخبارى غيبى از گذشته و آينده، و از امّت هاى گذشته و آينده، نه يکى و نه دو تا، آن هم در باب هاى مختلف، و داستان هاى گوناگون قرار داده باشد، که هيچ يک از اين معارف با ديگرى مخالفت نداشته، و از راستى و درستى هم بى بهره نباشد؟ هر قسمتش، قسمت هاى ديگر را تصديق کند؟! و آيا يک انسان، که خود يکى از اجزاء عالم ماده و طبيعت است، و مانند تمامى موجودات عالم محکوم به تحوّل و تکامل است، می تواند در تمامى شئون عالم بشرى دخل و تصرف نموده، قوانين، و علوم، و معارف، و احکام، و مواعظ و امثال، و داستان هایى در خصوص کوچکترين و بزرگترين شئون بشرى به دنيا عرضه کند، که با تحوّل و تکامل بشر متحوّل نشود، و از بشر عقب نماند؟ و حال و وضع خود آن قوانين هم از جهت کمال و نقص مختلف نشود؟ با اين که آنچه عرضه کرده، بتدريج عرضه کرده باشد و در آن پاره اى معارف باشد که در آغاز عرضه شده، در آخر دوباره تکرار شده باشد، و در طول مدت، تکاملى نکرده تغيرى نيافته باشد و نيز، در آن فروعى متفرع بر اصولى باشد؟ با اين که همه می دانيم که هيچ انسانى از نظر کمال و نقص عملش، به يک حال باقى نمى ماند. در جوانى يک جور فکر مى کند، چهل ساله که شد جور ديگر. پير که شد، جورى ديگر. پس انسان عاقل و کسى که بتواند اين معانى را تعقّل کند، شکى برايش باقى نمى ماند که اين مزاياى کلّى، و غير آن - که قرآن مشتمل بر آن است - فوق طاقت بشرى و بيرون از حيطه وسائل طبيعى و مادى است. و به فرض هم که نتواند اين معانى را درک کند، انسان بودن خود را که فراموش نکرده، و وجدان خود را که گُم ننموده، وجدان فطرى هر انسانى به او می گويد: در هر مسئله اى که نيروى فکريت از درکش عاجز ماند، و آن طور که بايد نتوانست صحت و سقم و درستى و نادرستى آن را بفهمد، و مأخذ و دليل هيچ يک را نيافت، بايد به اهل خبره و متخصص در آن مسئله مراجعه بکنى. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۹۷ طرح يک سؤال درباره تحدّى قرآن و پاسخ به آن در اين جا ممکن است خواننده عزيز بپرسد که: اين که شما اصرار داريد عموميّت اعجاز قرآن را ثابت کنيد، چه فایده اى بر اين عموميّت مترتب می شود، و تحدّى عموم مردم چه فایده اى دارد؟ بايد خواص بفهمند که قرآن معجزه است، زيرا عوام در مقابل هر دعوتى، سريع الانفعال و زودباورند، و هر معامله اى که با ايشان بکنند، مى پذيرند. مگر همين مردم نبودند که در برابر دعوت امثال حسينعلى بهاء، و قاديانى، و مسيلمه کذّاب، خاضع شده و آن ها را پذيرفتند؟! با اين که آنچه آن ها آورده بودند، به هذيان بيشتر شباهت داشت، تا سخن آدمى؟ در پاسخ می گویيم: اولا تنها راه آوردن معجزه براى عموم بشر، و براى ابد اين است که: آن معجزه از سنخ علم و معرفت باشد. چون غير از علم و معرفت هر چيز ديگری که تصوّر شود- که سر و کارش با ساير قواى دراکه انسان باشد - ممکن نيست عموميّت داشته، ديدنيش را همه و براى هميشه ببينند، شنيدنيش را همه بشر، و براى هميشه بشنوند. عصاى موسايش براى همه جهانيان، و براى ابد معجزه باشد، و نغمه داوديش نيز عمومى و ابدى باشد. چون عصاى موسى، و نغمۀ داود، و هر معجزۀ ديگری که غير از علم و معرفت باشد، قهرا موجودى طبيعى، و حادثى حسى خواهد بود که خواه ناخواه، محکوم قوانين ماده، و محدود به يک زمان و يک مکان معينى می باشد. و ممکن نيست غير اين باشد و به فرض محال يا نزديک به محال، اگر آن را براى تمامى افراد روى زمين ديدنى بدانيم، بارى بايد همه سکنۀ روى زمين براى ديدن آن در يک محل جمع شوند، و به فرضى هم که بگویيم براى همه و در همه جا ديدنى باشد، بارى براى اهل يک عصر ديدنى خواهد، بود نه براى ابد. به خلاف علم و معرفت که می تواند براى همه و براى ابد معجزه باشد. اين اولا، و ثانيا: وقتى از مقوله علم و معرفت شد، جواب اشکال شما روشن می شود. چون به حکم ضرورت، فهم مردم مختلف است و قوى و ضعيف دارد. همچنان که کمالات نيز مختلف است، و راه فطرى و غريزى انسان براى درک کمالات که روزمره در زندگي اش آن را طى مى کند، اين است که هرچه را خودش درک کرد و فهميد، که فهميده، و هر جا کميت فهمش از درک چيزى عاجز ماند، به کسانى مراجعه مى کند، که قدرت درک آن را دارند، و آن را درک کرده اند، و آنگاه حقيقت مطلب را از ايشان مى پرسند. در مسئله اعجاز قرآن نيز، فطرت غريزى بشر به این حکم مى کند که صاحبان فهم قوى، و صاحبنظران از بشر، در پى کشف آن برآيند، و معجزه بودن آن را درک کنند و صاحبان فهم ضعيف، به ايشان مراجعه نموده، حقيقت حال را سؤال کنند. پس تحدّى و تعجيز قرآن عمومى است، و معجزه بودنش براى فرد فرد بشر، و براى تمامى اعصار می باشد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۹۸ تحدّى قرآن به علم قرآن کريم، به علم و معرفت تحدّى کرده، يعنى فرموده: اگر در آسمانى بودن آن شک داريد، همه دست به دست هم دهيد، و کتابى درست کنيد که از نظر علم و معرفت، مانند قرآن باشد. يک جا فرموده: «و نزّلنا عليک الکتاب تبيانا لکلّ شى ء»: (ما کتاب را که بيان همه چيزهاست، بر تو نازل کرديم)؛ و جایى ديگر فرموده: «لا رطب و لا يابس إلّا فى کتاب مبين»: (هيچ تر و خشکى نيست مگر آن که در کتابى بيانگر، ضبط است)؛ و از اين قبيل آياتى ديگر. آرى هر کس در متن تعليمات عاليه اسلام سير کند، و آنچه از کليّات که قرآن کريم بيان کرده و آنچه از جزئيات که همين قرآن در آيه: «و ما آتيکم الرّسول فخذوه، و ما نهيکم عنه فانتهوا»: (رسول شما را به هر چه امر کرد انجام دهيد، و از هر چه نهى کرد، اجتناب کنيد)؛ و آيه: «لتحکم بين النّاس بما أريک اللّه »: (تا در ميان مردم به آنچه خدا نشانت داده، حکم کنى)؛ و آياتى ديگر به پيامبر اسلام حوالت داده، و آن جناب بيان کرده، مورد دقت قرار دهد، خواهد ديد که: اسلام از معارف الهى فلسفى، و اخلاق فاضله، و قوانين دينى و فرعى، از عبادت ها، و معاملات، و سياسات اجتماعى و هر چيز ديگرى که انسان ها در مرحله عمل بدان نيازمندند، نه تنها متعرّض کليّات و مهمّات مسائل است، بلکه جزئى ترين مسائل را نيز متعرّض است. و عجيب اين است که تمام معارفش بر اساس فطرت، و اصل توحيد بنا شده، به طوری که تفاصيل و جزئيات احکامش، بعد از تحليل، به توحيد بر مى گردد، و اصل توحيدش بعد از تجزيه، به همان تفاصيل بازگشت مى کند. معارف قرآن کريم باقى و ابدى است و قانون تحوّل و تکامل، آن را کهنه نمى سازد قرآن کريم خودش بقاء همه معارفش را تضمين کرده، و آن را نه تنها صالح براى تمامى نسل هاى بشر دانسته، و در آيه: «و إنّه لکتاب عزيز، لا يأتيه الباطل من بين يديه و لا من خلفه، تنزيل من حکيم حميد»: (نه از گذشته و نه در آينده، باطل در اين کتاب راه نمى يابد. چون کتابى است عزيز، و نازل شده از ناحيه خداى حکيم حميد)؛ و آيه: «إنّا نحن نزّلنا الذّکر، و إنّا له لحافظون»: (ما ذکر را نازل کرديم، و خود ما آن را حفظ مى کنيم) فرموده که: اين کتاب با مرور ايام و کرور ليالى کهنه نمی شود. کتابى است که تا آخرين روز روزگار، ناسخى، هيچ حکمى ازاحکام آن را نسخ نمى کند و قانون تحوّل و تکامل، آن را کهنه نمى سازد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۹۹ خواهى گفت: علماى علم الاجتماع و جامعه شناسان، و قانون دانان عصر حاضر، اين معنا برايشان مسلّم شده که: قوانين اجتماعى بايد با تحوّل اجتماع و تکامل آن، تحوّل بپذيرد، و پا به پاى اجتماع رو به کمال بگذارد. و معنا ندارد که زمان به سوى جلو پيش برود و تمدن، روز به روز پيشرفت بکند و در عين حال، قوانين اجتماعى قرن ها قبل، براى امروز و قرن ها بعد، باقى بماند. جواب اين شبهه را در تفسير آيه: «کان النّاس أمة واحدة » الخ خواهيم داد، إن شاء اللّه. و خلاصه کلام و جامع آن اين است که: قرآن، اساس قوانين را بر توحيد فطرى، و اخلاق فاضله غريزى بنا کرده، ادّعا مى کند که تشريع (تقنين قوانين) بايد بر روى بذر تکوين، و نواميس هستى جوانه زده و رشد کند، و از آن نواميس منشأ گيرد. ولى دانشمندان و قانون گذاران، اساس قوانين خود را، و نظريات علمى خويش را بر تحوّل اجتماع بنا نموده، معنويات را به کلّى ناديده مى گيرند. نه به معارف توحيد کار دارند، و نه به فضائل اخلاق. و به همين جهت سخنان ايشان همه بر سير تکامل اجتماعى مادى، و فاقد روح فضيلت دور مى زند، و چيزی که هيچ مورد عنايت آنان نيست ، کلمه عاليه خداست. تحدّى به کسى که قرآن بر وى نازل شده قرآن کريم، بشر را به شخص رسول خدا(ص) - که آورندۀ آن است - تحدّى کرده و فرموده: آوردن شخصى امّى و درس ‍ نخوانده و مربّى نديده کتابى را که هم الفاظش معجزه است و هم معانی اش، امرى طبيعى نيست، و جز به معجزه صورت نمى گيرد: «(قل لو شاء اللّه ما تلوته عليکم ، و لا أدريکم به، فقد لبثت فيکم عمرا من قبله، أفلا تعقلون ؟»: (بگو اگر خدا می خواست اين قرآن را بر شما تلاوت نکنم، نمى کردم، و نه خدا شما از آن آگاه مى خواست، شما می دانيد که قبل از اين، سال ها در ميان شما بودم، آيا باز هم تعقّل نمى کنيد؟ آرى رسول خدا(ص)، سال ها به عنوان مردى عادى در بين مردم زندگى کرد، در حالی که نه براى خود فضيلتى و فرقى با مردم قائل بود، و نه سخنى از علم به ميان آورده بود. حتى احدى از معاصرينش، يک بيت شعر و يا نثر هم از او نشنيد، و در مدت چهل سال که دو ثلث عمر او می شود (و معمولا هر کسى که در صدد کسب جاه و مقام باشد، عرصه تاخت و تازش، و بحبوحه فعاليتش، از جوانى تا چهل سالگى است - مترجم)؛ با اين حال آن جناب در اين مدت، نه مقامى کسب کرد و نه يکى از عناوين اعتبارى که ملاک برترى و تقدّم است، به دست آورد. آنگاه در رأس چهل سالگى ناگهان طلوع کرد و کتابى آورد که فحول و عقلاى قومش، از آوردن چون آن عاجز ماندند، و زبان بلغاء و فصحاء و شعراى سخندانشان به لکنت افتاد و لال شد. و بعد از آن که کتابش در اقطار زمين منتشر گشت، احدى جرئت نکرد که در مقام معارضه با آن بر آيد. نه عاقلى اين فکر خام را در سر پروريد، و نه فاضلى دانا چنين هوسى کرد. نه خردمندى در ياراى خود ديد، و نه زيرک هوشيارى اجازه چنين کارى به خود داد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۱۰۰ سخنان بى اساس دشمنان اسلام در اين که پيامبر معارف و علوم را از ديگران آموخته است نهايت چيزی که دشمنانش درباره اش احتمال دادند، اين بود که گفته اند: وى براى تجارت سفری به شام کرده، ممکن است در آن جا، داستان هاى کتابش را از رهبانان آن سرزمين گرفته باشد. در حالی که سفرهاى آن جناب به شام عبارت بود از: يک سفر که با عمويش ابوطالب کرد، در حالی که هنوز به سنّ بلوغ نرسيده بود، و سفرى ديگر با ميسره، غلام خديجه عليها السلام کرد، که در آن روزها بيست و پنج ساله بود (نه چهل ساله). علاوه بر اين که جمعى که با او بودند، شب و روز ملازمش بودند. و به فرض محال، اگر در آن سفر از کسى چيزى آموخته باشد، چه ربطى به اين معارف و علوم بى پايان قرآن دارد؟ و اين همه حکمت و حقايق در آن روز کجا بود؟ و اين فصاحت و بلاغت را که تمامى بلغاى دنيا در برابرش سر فرود آورده و سپر انداختند، و زبان فصحا در برابرش لال و الکن شده، از چه کسى آموخته؟ و يا گفته اند که: وى در مکه گاهى نزد آهنگرى رومى مى رفته، که شمشير می ساخت. و قرآن کريم در پاسخ اين تهمتشان فرمود: «(و لقد نعلم أنّهم يقولون إنّما يعلّمه بشر، لسان الّذى يلحدون إليه أعجمى، و هذا لسان عربىّ مبين»: (ما دانستيم که آنان می گويند بشرى اين قرآن را به وى درس می دهد، (فکر نکردند آخر) زبان آن کسى که قرآن را به وى نسبت می دهند، غير عربى است و اين قرآن، به زبان عربى آشکار است). و يا گفته اند که: پاره اى از معلوماتش را از سلمان فارسى گرفته، که يکى از علماى فارس و داناى به مذاهب و اديان بوده است، با اين که سلمان فارسى در مدينه مسلمان شد، و وقتى به زيارت آن جناب نائل گشت که بيشتر قرآن نازل شده بود. چون بيشتر قرآن در مکّه نازل شد، و در اين قسمت از قرآن تمامى آن معارف کلّى اسلام و داستان ها که در آيات مدنى هست، نيز وجود دارد، بلکه آنچه در آيات مکّى هست، بيشتر از آن مقدارى است که در آيات مدنى وجود دارد. پس ‍ سلمان که يکى از صحابه آن جناب است، چه چيز به معلومات او افزوده؟ ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۱۰۱ علاوه بر اين که خودشان می گويند سلمان داناى به مذاهب بوده، يعنى به تورات و انجيل، و آن تورات و انجيل، امروز هم در دسترس مردم هست، بردارند و بخوانند و با آنچه در قرآن هست مقايسه کنند. خواهند ديد که تاريخ قرآن، غير تاريخ آن کتاب ها و داستان هايش، غير آن داستان هاست. در تورات و انجيل، لغزش ها و خطاهایى به انبيا نسبت داده، که فطرت هر انسان معمولى از آ« متنفّر است که چنين نسبتى را حتى به يک کشيش، و حتى به يک مرد صالح متعارف بدهد، و احدى اين گونه جسارت ها را به يکى از عقلاى قوم خود نمی کند. و اما قرآن کريم، ساحت انبيا را مقدس دانسته، و آنان را از چنان لغزش ها برى می داند. و نيز در تورات و انجيل، مطالب پيش پا افتاده اى است، که نه از حقيقتى پرده بر می دارد، و نه فضيلتى اخلاقى به بشر مى آموزد. و اما قرآن کريم از آن مطالب آنچه براى مردم در معارف و اخلاقشان به درد می خورد آورده، و بقيه را که قسمت عمده اين دو کتاب است، رها کرده. تحدّى قرآن کريم به خبرهایی که از غيب داده قرآن کريم در آيات بسيارى با خبرهاى غيبى خود تحدّى کرده. يعنى به بشر اعلام نموده که: اگر در آسمانى بودن اين کتاب ترديد داريد، کتابى نظير آن مشتمل بر اخبار غيبى بياوريد. و اين آيات، بعضى درباره داستان هاى انبياء گذشته، و امّت هاى ايشان است. مانند آيه: «تلک من أنباء الغيب، نوحيها إليک، ما کنت تعلمها أنت و لا قومک من قبل هذا»: (اين داستان از خبرهاى غيب است، که ما به تو وحى مى کنيم، و تو خودت و قومت هيچ يک از آن اطلاع نداشتيد). و آيه: «ذلک من أنباء الغيب نوحيه إليک، و ما کنت لديهم إذ أجمعوا أمرهم و هم يمکرون»: (اين سرگذشت يوسف از خبرهاى غيبى است، که ما به تو وحى مى کنيم، تو خودت در آن جريان نبودى، و نديدى که چگونه حرف هاى خود را يکى کردند، تا با يوسف نيرنگ کنند). و آيه: «ذلک من أنباء الغيب، نوحيه إليک، و ما کنت لديهم إذ يلقون أقلامهم أيّهم يکفل مريم و ما کنت لديهم، إذ يختصمون»: (اين از خبرهاى غيبى است که ما به تو وحى مى کنيم. و گرنه تو آن روز نزد ايشان نبودى که داشتند قرعه هاى خود مى انداختند، که کدامشان سرپرست مريم شو، و نيز نبودى که چگونه بر سر اين کار با هم مخاصمه مى کردند). و آيه: «ذلک عيسى بن مريم قول الحقّ الّذى فيه يمترون»: (اين است عيسى بن مريم آن قول حقّی که در او شک مى کنند)، و آياتى ديگر. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۱۰۲ و يک قسمت ديگر درباره حوادث آينده است. مانند آيه: «غلبت الروم فى أدنى الأرض ، وهم من بعد غلبهم سيغلبون، فى بضع سنين»: (سپاه روم در سرزمين پایين تر شکست خوردند، ولى هم ايشان بعد از شکستشان به زودى و در چند سال بعد غلبه خواهند کرد). و آيه: «إنّ الّذى فرض عليک القرآن، لرادّک إلى معاد»: (آن خدایی که قرآن را نصيب تو کرد، به زودى تو را بدانجا که از آن جا گريختى، يعنى به شهر مکّه بر مى گرداند). و آيه «لتدخلنّ المسجد الحرام، إن شاء اللّه آمنين، محلّقين رؤسکم و مقصّرين لا تخافون»: (به زودى داخل مسجد الحرام می شويد، إن شاء اللّه، درحالی که سرها تراشيده باشيد، و تقصير کرده باشيد، و در حالی که هيچ ترسى نداشته باشيد). و آيه: «سيقول المخلّفون، إذا انطلقتم إلى مغانم لتأخذوها: ذرونا نتّبعکم»: (به زودى آن ها که از شرکت در جهاد تخلّف کردند، وقتى براى گرفتن غنيمت روانه می شويد، التماس خواهند کرد که اجازه دهيد ما هم بيایيم). و آيه : «و اللّه يعصمک من النّاس»: (و خدا تو را از شرّ مردم حفظ مى کند). و آيه: «إنّا نحن نزّلنا الذّکر و إنّا له لحافظون»: (به درستی که ما خودمان ذکر را نازل کرده ايم، و خودمان نيز به طور مسلّم، آن را حفظ خواهيم کرد)، و آيات بسيارى ديگر که مؤمنين را وعده ها داده، و همان طور که وعده داد، تحقّق يافت، و مشرکان مکّه و کفّار را تهديدها کرد، و همان طور که تهديد کرده بود، واقع شد. رده:تفسیر المیزان

آیات این صفحه