تفسیر المیزان

المیزان جلد۱ بخش۹

نمونه هاى ديگرى از آيات قرآنى که درباره امور غيبى است و از اين باب است آيات ديگری که درباره امور غيبى است، نظير آيه: «و حرام على قرية أهلکناها، أنّهم لا يرجعون، حتّى إذا فتحت يأجوج و مأجوج و هم من کلّ حدب ينسلون، و اقترب الوعد الحقّ، فإذا هى شاخصة أبصار الّذين کفروا، يا ويلنا قد کنّا فى غفلة من هذا، بل کنّا ظالمين»: (ممکن نيست مردم آن شهری که ما نابودشان کرديم، و مقدّر نموديم که ديگر باز نگردند، اين که باز گردند، مگر وقتى که راه يأجوج و مأجوج باز شود، در حالی که از هر پشته اى سرازير شوند، و وعده حق نزديک شود، که در آن هنگام ديده آنان که کافر شدند، از شدّت تحيّر باز می ماند و می گويند: واى بر ما که از اين آتيه خود در غفلت بوديم، بلکه حقيقت مطلب آن است که ستمگر بوديم). و آيه: «وعد اللّه الّذين آمنوا منکم و عملوا الصالحات ، ليستخلفنّهم فى الأرض »: (خدا کسانى از شما را که ايمان آوردند و عمل صالح کردند، وعده داد: که به زودى ايشان را جانشين در زمين کند). و آيه: «قل هو القادر على أن يبعث عليکم عذابا من فوقکم »: (بگو خدا قادر است بر اين که عذابى از بالاى سر بر شما مسلط کند). ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۱۰۳ اخبار از حقايق علمى که در زمان نزول قرآن در هيچ جاى دنيا اثرى از آن وجود نداشته است باز از اين باب است آيه: «و أرسلنا الرياح لواقح »: (ما بادها را فرستاديم تا گياهان نر و ماده را تلقيح کنند). و آيه: «و أنبتنا فيها من کلّ شئ موزون»: (و رويانديم در زمين از هر گياهى موزون، که هر يک وزن مخصوص دارد). و آيه: «و الجبال أوتادا»: (آيا ما کوه ها را استخوان بندى زمين نکرديم)، که اين گونه آيات از حقايقى خبر داده که در روزهاى نزول قرآن در هيچ جاى دنيا اثرى از آن حقايق علمى وجود نداشته و پس از چهارده قرن، و بعد از بحث هاى علمى طولانى، بشر به کشف آنها موفق شده است. باز از اين باب است (البتّه اين مطلب از مختصات اين تفسير است که همان طور که در مقدمه کتاب گفتيم، معناى يک آيه را از آيات ديگر قرآن استفاده نموده، براى فهم يک آيه ساير آيات را استنطاق مى کند و از بعضى براى بعضى ديگر شاهد مى گيرد) آيه شريفه: «يا أيّها الّذين آمنوا من يرتدّ منکم عن دينه، فسوف يأتى اللّه بقوم يحبّهم و يحبّونه»: (اى کسانی که ايمان آورده ايد، هر کس از شما از دين خود بر گردد، ضررى به دين خدا نمى زند، چون به زودى خداوند مردمانى خواهد آورد، که دوستشان دارد، و ايشان او را دوست می دارند). و آيه شريفه: «و لکلّ أُمة رسول، فإذا جاء رسولهم، قضى بينهم بالقسط»: (براى هر امّتى رسولى است، همين که رسولشان آمد، در ميان آن امّت به عدالت حکم می شود)، تا آخر چند آيه. و آيه شريفه: «فأقم وجهک للدّين حنيفا، فطرة اللّه الّتى فطر النّاس عليها»: (روى دل به سوى دين حنيف کن، که فطرت خدایى است. آن فطرتى که خدا بشر را بدان فطرت آفريده)؛ و آياتى ديگر که از حوادث عظيم آينده اسلام و يا آينده دنيا خبر می دهد، که همه آن حوادث بعد از نزول آن آيات واقع شده، و به زودى إن شاء اللّه مقدارى از آن ها را در بحث از سوره اسراء ايراد مى کنيم. تحدّى قرآن به اين که اختلافى در آن نيست قرآن کريم، به اين معنا تحدّى کرده که: در سراپاى آن اختلافى در معارف وجود ندارد، و فرموده: «أفلا يتدبّرون القرآن و لو کان من عند غير اللّه، لوجدوا فيه اختلافا کثيرا»: (چرا در قرآن تدبّر نمى کنند که اگر از ناحيه غير خدا بود، اختلاف هاى زيادى در آن مى يافتند)؟ و اين تحدّى، درست و بجاست، براى اين که اين معنا بديهى است که حيات دنيا، حيات مادّى و قانون حاکم در آن، قانون تحوّل و تکامل است. هيچ موجودى از موجودات، و هيچ جزئى از اجزاء اين عالَم نيست، مگر آن که وجودش تدريجى است، که از نقطه ضعف شروع می شود و به سوى قوّت و شدّت مى رود. از نقص شروع شده، به سوى کمال مى رود، تا هم در ذاتش، و هم در توابع ذاتش و لواحق آن، يعنى افعالش و آثارش ‍ تکامل نموده، به نقطه نهايت کمال خود برسد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۱۰۴ يکى از اجزاء اين عالم انسان است، که پیوسته در تحوّل و تکامل است. هم در وجودش و هم در افعالش و هم در آثارش، به پيش مى رود. يکى از آثار انسانيّت، آن آثاری است که با فکر و ادراک او صورت مى گيرد. پس احدى از ما انسان ها نيست، مگر آن که خودش را چنين در مى يابد که امروزش، از ديروزش کامل تر است، و نيز لايزال در لحظه دوّم، به لغزش هاى خود در لحظه اوّل بر می خورد. لغزش هایى در افعالش، در اقوالش. اين معنا چيزى نيست که انسانى با شعور آن را انکار کند، و در نفس خود آن را نيابد. و اين کتاب آسمانى که رسول خدا(ص) آن را آورده، بتدريج نازل شده، و پاره پاره و در مدت بيست و سه سال به مردم قرائت می شد، در حالی که در اين مدّت، حالات مختلفى و شرائط متفاوتى پديد آمد. پاره اى از آن در مکّه، و پاره اى در مدينه. پاره اى در شب و پاره اى در روز. پاره اى در سفر و پاره اى در حضر. قسمتى در حال سلم و قسمتى در حال جنگ. طائفه اى در روز عسرت و شکست، و طائفه اى در حال غلبه و پيشرفت. عدّه اى از آياتش در حال امنيّت و آرامش، و عدّه اى ديگر در حال ترس و وحشت نازل شده. آن هم نه اين که براى يک منظور نازل شده باشد، بلکه هم براى القاء معارف الهيه، و هم تعليم اخلاق فاضله، و هم تقنين قوانين و احکام دينى، آن هم در همه حوائج زندگى نازل شده است. با اين حال، در چنين کتابى کوچکترين اختلاف در نظم متشابهش ديده نمی شود، همچنان که خودش در اين باره فرموده: «کتابا متشابها مثانى»: کتابى که با تکرار مطالب در آن نظم متشابهش محفوظ است. اين از نظر اسلوب و نظم کلام، اما از نظر معارف و اصولى که در معارف بيان کرده، نيز اختلافى در آن وجود ندارد. طورى نيست که يکى از معارفش با يکى ديگر آن متناقض و منافى باشد. آيه آن، آيه ديگرش را تفسير مى کند، و بعضى از آن بعض ديگر را بيان مى کند، و جمله اى از آن مصدق جمله اى ديگر است. همچنان که اميرالمؤ منين على عليه السلام فرمود: «بعضى از قرآن ناطق به مفاد بعض ديگر و پاره اى از آن شاهد پاره اى ديگر است»، و اگر از ناحيه غير خدا بود، هم نظم الفاظش از نظر حسن و بهاء مختلف می شد، و هم جمله اش از نظر فصاحت و بلاغت متفاوت مى گشت، و هم معنا و معارفش از نظر صحت و فساد، و اتقان و متانت متغاير می شد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۱۰۵ اشکال بر ادعاى عدم اختلاف در قرآن و پاسخ آن در اين جا ممکن است شما خواننده عزيز بگویى: اين ها همه که گفتيد، صرف ادعا بود، و متکى به دليلى قانع کننده نبود. علاوه بر اين که بر خلاف دعوى شما، اشکال هاى زيادى بر قرآن کرده اند، و چه بسيار کتاب هایى در متناقضات قرآن تأليف شده و در آن کتاب ها، متناقضاتى درباره الفاظ قرآن ارائه داده اند، که برگشت همه آن ها به اين است که: قرآن از جهت بلاغت قاصر است، و نيز تناقضاتى معنوى نشان داده اند که برگشت آن ها به اين است که قرآن در آراء و نظريات و تعليماتش ‍ به خطا رفته، و از طرف مسلمانان پاسخ ‌هایى به اين اشکالات داده اند، که در حقيقت برگشتش به تأويلاتى است که اگر بخواهيم سخن قرآن را به آن معانى معنا کنيم، سخنى خواهد شد بيرون از اسلوب کلام، و فاقد استقامت. سخنى که فطرت سالم آن را نمى پسندد. در پاسخ می گویيم: اشکال ها و تناقضاتى که بدان اشاره گرديد، در کتب تفسير و غير آن با جواب هايش آمده و يکى از آن کتاب ها، همين کتاب است. و به همين جهت بايد بپذيريد، که اشکال شما به ادّعاى بدون دليل شبيه تر است تا بيان ما. چون در هيچ يک از اين کتاب ها که گفتيم، اشکالى بدون جواب نخواهى يافت. چيزی که هست، معاندين، اشکال ها را در يک کتاب جمع آورى نموده، و در آوردن جواب هايش کوتاهى کرده اند، و يا درست نقل نکرده اند. براى اين که معاند و دشمن بوده اند، و در مَثَل معروف می گويند: اگر بنا باشد چشم محبّت متهم باشد، چشم کينه و دشمنى متهم تر است. رفع شبهه درباره نسخ که در قرآن صورت گرفته خواهى گفت بسيار خوب! خود شما درباره نسخى که در قرآن صورت گرفته، چه می گویى؟ با اين که خود قرآن کريم در آيه: «ما ننسخ من آية أو ننسها نأت بخير منها»: (هيچ آيه اى را نسخ نمی کنيم، مگر آن که آيه اى بهتر از آن مى آوريم)، و همچنين در آيه: «و إذا بدّلنا آية مکان آية، و اللّه أعلم بما ينزّل»: (و چون آيتى را در جاى آيتى ديگر عوض مى کنيم، بارى خدا داناتر است به آنچه نازل مى کند)، اعتراف کرده به اين که: در آن نسخ و تبديل واقع شده، و به فرضی که ما آن را تناقض گویى ندانيم، حداقل اختلاف در نظريه هست. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۱۰۶ در پاسخ می گویيم: مسئله نسخ، نه از سنخ تناقض گویى است، و نه از قبيل اختلاف در نظريه و حکم؛ بلکه نسخ ناشى از اختلاف در مصداق است. به اين معنا که يک مصداق، روزى با حکمى انطباق دارد، چون مصلحت آن حکم در آن مصداق وجود دارد، و روزى ديگر با آن حکم انطباق ندارد، براى اين که مصلحت قبلی اش، به مصلحت ديگر مبدّل شده، که قهرا حکمى ديگر را ايجاب مى کند. مثلا در آغاز دعوت اسلام - که اکثر خانواده ها مبتلا به زنا بودند - مصلحت در اين بود که براى جلوگيرى از زناى زنان، ايشان را در خانه ها زندانى کنند؛ ولى بعد از گسترش اسلام و قدرت يافتن حکومتش، آن مصلحت جاى خود را به اين داد که: در زناى غيرمحصنه تازيانه بزنند و در محصنه، سنگسار کنند. و نيز در آغاز دعوت اسلام و ضعف حکومتش، مصلحت در اين بود که اگر يهوديان در صدد برآمدند مسلمانان را از دين برگردانند، مسلمانان به روى خود نياورده، و جرم ايشان را نديده بگيرند. ولى بعد از آن که اسلام نيرو پيدا کرد، اين مصلحت جاى خود را به مصلحتى ديگر داد و آن، جنگيدن و کشتن، و يا جزيه گرفتن از آنان بود. و اتفاقا در هر دو مسئله، آيه قرآن طورى نازل شده که هر خواننده مى فهمد حکم در آيه به زودى منسوخ می شود و مصلحت آن، حکم دائمى نيست، بلکه موقت است. درباره مسئله اوّلى مى فرمايد: «و اللّاتى يأتين الفاحشة من نساءکم، فاستشهدوا عليهنّ أربعة منکم، فإن شهدوا، فأمسکوهنّ فى البيوت، حتّى يتوفّيهنّ الموت، أو يجعل اللّه لهنّ سبيلا»: (و آن زنان از شما که مرتکب زنا می شوند، از چهار نفر گواهى بخواهيد. اگر شهادت دادند، ايشان را در خانه ها زندانى کنيد، تا مرگ ايشان را ببرد، و يا خداوند راهى براى آنان معيّن کند)، که جمله اخير به خوبى مى فهماند که: حکم زندانى کردن موقّت است. پس اين حکم تازيانه و سنگسار، از باب تناقض گویى نيست. و در خصوص مسئله دوّم مى فرمايد: «ودّ کثير من أهل الکتاب، لو يردّونکم من بعد إيمانکم کفّارا حسدا من عند أنفسهم، من بعد ما تبيّن لهم الحقّ، فاعفوا و اصفحوا، حتّى يأتى اللّه بأمره»: (بسيارى از اهل کتاب دوست دارند بلکه بتوانند شما را از دين به سوى کفر برگردانند، و حسادت درونی شان، ايشان را وادار می کند که با وجود روشن شدن حق، اين چنين بر خلاف حق عمل کنند. پس شما صرفنظر کنيد، و ببخشيد، تا خداوند دستورش را بفرستد)، که جمله اخير دليل قاطعى است بر اين که مصلحت عفو و بخشش موقتى است، نه دائمى. تحدّى قرآن به بلاغت ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۱۰۷ يکى ديگر از جهات اعجاز که قرآن کريم بشر را با آن تحدّى کرده، يعنى فرموده: «اگر در آسمانى بودن اين کتاب شک داريد، نظير آن را بياوريد»؛ مسئله بلاغت قرآن است ، و در اين باره فرموده: «آم يقولون افتريه، قل فأتوا بعشر سور مثله مفتريات، و ادعوا من استطعتم من دون اللّه إن کنتم صادقين، فإن لم يستجيبوا لکم، فاعلموا أنّما أنزل بعلم اللّه، و أن لا إله إلّا هو، فهل أنتم مسلمون»؟ و يا می گويند: اين قرآن را وى به خدا افترا بسته، بگو اگر چنين چيزى ممکن است، شما هم ده سوره مثل آن را به خدا افترا ببنديد و حتى غير خدا، هر کسى را هم که می توانيد به کمک بطلبيد، اگر راست می گویيد. و اما اگر نتوانستيد اين پيشنهاد را عملى کنيد، پس بايد بدانيد که اين کتاب به علم خدا نازل شده، و اين که معبودى جز او نيست. پس آيا باز هم تسليم نمی شويد؟!، و نيز فرموده: «أم يقولون : افتريه ، قل فأتوا بسورة مثله، وادعوا من استطعتم من دون اللّه، إن کنتم صادقين، بل کذّبوا بما لم يحيطوا بعلمه، و لمّا يأتهم تأويله»: و يا می گويند: قرآن را به دروغ به خدا نسبت داده، بگو: اگر راست می گویيد، يک سوره مثل آن بياوريد، و هر کسى را هم که می توانيد به کمک دعوت کنيد، لکن اين ها بهانه است، حقيقت مطلب اين است که چيزی را که احاطه علمى بدان ندارند، و هنوز بتأويلش دست نيافته اند، تکذيب مى کنند. اين دو آيه مکّى هستند، و در آن ها به نظم و بلاغت قرآن تحدّى شده. چون تنها بهره اى که عرب آن روز از علم و فرهنگ داشت، و حقّا هم متخصص در آن بود، همين مسئله سخندانى و بلاغت بود. چه، تاريخ هيچ ترديدى نکرده در اين که عرب خالص آن روز، (يعنى قبل از آن که زبانش در اثر اختلاط با اقوام ديگر، اصالت خود را از دست بدهد)، در بلاغت به حدّى رسيده بود، که تاريخ چنان بلاغتى را از هيچ قوم و ملتى، قبل از ايشان و بعد از ايشان، و حتى از اقوامی که بر آنان آقایى و حکومت مى کردند، سراغ نداده، و در اين فن به حدّى پيش رفته بودند، که پاى احدى از اقوام بدان جا نرسيده بود، و هيچ قوم و ملتى کمال بيان و جزالت نظم، و وفاء لفظ، و رعايت مقام، و سهولت منطق ايشان را نداشت. از سوى ديگر قرآن کريم، عرب متعصّب و غيرتى را به شديدترين و تکان دهنده ترين بيان تحدّى کرده، با اين که همه می دانيم عرب، آن قدر غيرتى و متعصّب است، که به هيچ وجه حاضر نيست براى کسى و در برابر کار کسى خضوع کند، و احدى در اين مطلب ترديد ندارد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۱۰۸ و نيز از سویى ديگر، اين تحدّى قرآن، يک بار و دو بار نبوده که عرب آن را فراموش کند، بلکه در مدتى طولانى انجام شد، و در اين مدت عرب آن چنانى، براى تسکين حميّت و غيرت خود نتوانست هيچ کارى صورت دهد، و اين دعوت قرآن را جز با شانه خالى کردن و اظهار عجز بيشتر پاسخى ندادند، و جز گريختن و خود پنهان کردن، عکس العملى نشان ندادند. همچنان که خود قرآن در اين باره مى فرمايد: «ألا إنّهم يثنون صدورهم، ليستخفوا منه، ألا حين يستغشون ثيابهم، يعلم ما يسرّون و ما يعلنون»: متوجه باشيد، که ايشان شانه خالى مى کنند، تا آرام آرام خود را بيرون کشيده، پنهان کنند. بايد بدانند که در همان حالی که لباس خود بر سر مى افکنند، که کسى ايشان را نشناسد، خدا می داند که چه اظهار مى کنند، و چه پنهان می دارند). نمونه هایى از معارضاتى که با قرآن شده از طول مدت اين تحدّى در عصر نزولش که بگذريم، در مدت چهارده قرن هم که از عمر نزول قرآن گذشته، کسى نتوانسته کتابى نظير آن بياورد، و حدّاقل کسى اين معنا را در خور قدرت خود نديده، و اگر هم کسى در اين صدد بر آمده، خود را رسوا و مفتضح ساخته. تاريخ، بعضى از اين معارضات و مناقشات را ضبط کرده. مثلا يکى از کسانی که با قرآن معارضه کرده اند، مسيلمه کذاب بوده، که در مقام معارضه با سوره فيل بر آمده، و تاريخ سخنانش را ضبط کرده، که گفته است: «الفيل، ما الفيل، و ما ادريک ما الفيل، له ذنب وبيل، و خرطوم طويل»: (فيل چيست فيل، و چه می دانى که چيست فيل، دمى دارد سخت و وبيل، و خرطومى طويل). و در کلامی که خطاب به سجاح (زنى که دعوى پيغمبرى مى کرد) گفته: «فَنُولِجُهُ فيکُنَّ إيلاجا، و نُخرِجُهُ مِنکُنَّ إخرَاجا»: آن را در شما زنان فرو مى کنيم، چه فرو کردنى، و سپس بيرون مى آوريم، چه بيرون کردنى). حال شما خواننده عزيز خودت در اين هذيان ها دقت کن، و عبرت بگير. بعضى از نصارا - که خواسته است با سوره فاتحه (سرشار از معارف) معارضه کند - چنين گفته: «الحمد للرّحمان، ربّ الأکوان، الملک الدّيان لک العبادة و بک المستعان، إهدنا صراط الإيمان»: سپاس براى رحمان، پروردگار کون ها، و پادشاه دين ساز، عبادت تو را باد، و استعانت به تو، ما را به سوى صراط ايمان هدايت فرما؛ و از اين قبيل رطب و يابس هاى ديگر. دو شبهه پيرامون اعجاز بلاغت قرآن حال ممکن است بگویى: اصلا معناى معجزه بودن کلام را نفهميدم، براى اين که کلام ساخته قريحه خود انسان است، چطور ممکن است از قريحه انسان چيزى ترشح کند، که خود انسان از درک آن عاجز بماند و براى خود او معجزه باشد؟ با اين که فاعل، اقواى از فعل خويش، و منشأ اثر، محيط به اثر خويش است. و به عبارتى ديگر: اين انسان بود که کلمات را براى معانى وضع کرد، و قرار گذاشت که فلان کلمه به معناى فلان چيز باشد، تا باين وسيله انسان اجتماعى بتواند مقاصد خود را به ديگران تفهيم نموده، و مقاصد ديگران را بفهمد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۱۰۹ پس خاصه کشف از معنا در لفظ، خاصه ای است قراردادى و اعتبارى، که انسان اين خاصه را به آن داده، و محال است در الفاظ نوعى از کشف پيدا شود، که قريحه خود انسان بدان احاطه نيابد. و به فرضى که چنين کشفى در الفاظ پيدا شود، يعنى لفظى که خود بشر قرار داده، در برابر معنایى معيّن، معناى ديگرى را کشف کند که فهم و قريحه بشر از درک آن عاجز باشد، اين گونه کشف را ديگر کشف لفظى نمی گويند، و نبايد آن را دلالت لفظ ناميد. علاوه بر اين که اگر فرض کنيم که در ترکيب يک کلام، اعمال قدرتى شود که بشر نتواند آن طور کلام را ترکيب کند، معنايش اين است که هر معنا از معانى که بخواهد در قالب لفظ در آيد، به چند قالب می تواند در آيد، که بعضى از قالب ها ناقص و بعضى کامل، و بعضى کاملتر است. و همچنين بعضى خالى از بلاغت، و بعضى بليغ و بعضى بليغ ‌تر. آن وقت در ميان اين چند قالب، يکى که از هر حيث از ساير قالب ها عالى تر است، به طوری که بشر نمی تواند مقصود خود را در چنان قالبى در آورد، آن را معجزه بدانيم. و لازمۀ چنين چيزى اين است که: هر معنا و مقصودى که فرض شود، چند قالب غير معجزآسا دارد و يک قالب معجزآسا، با اين که قرآن کريم در بسيارى از موارد يک معنا را به چند قالب در آورده، و مخصوصا اين تفنّن در عبارت، در داستان ها به خوبى به چشم می خورد، و چيزى نيست که بشود انکار کرد. و اگر بنا به دعوى شما، ظاهر آيات قرآن معجزه باشد، بايد يک مفاد و يک معنا، و يا بگو يک مقصود، چند قالب معجزآسا داشته باشد. اعتقاد به «صرف » درباره معجزه بودن قرآن در جواب می گویيم: قبل از آن که جواب از شبهه را بدهيم، مقدمتا توجه بفرمایيد که اين دو شبهه و نظایر آن، همان چيزی است که جمعى از اهل دانش را وادار کرده که در باب اعجاز قرآن در بلاغتش، معتقد به صرف شوند. يعنى بگويند: درست است که به حکم آيات تحدّى، آوردن مثل قرآن يا چند سوره اى از آن، و يا يک سوره از آن، براى بشر محال است، به شهادت اين که دشمنان دين در اين چند قرن، نتوانستند به چنين اقدامى دست بزنند؛ ولکن اين از آن جهت نيست که طرز ترکيب بندى کلمات فى نفسه امرى محال و خارج از قدرت بشر بوده باشد. چون مى بينيم که ترکيب بندى جملات آن، نظير ترکيب و نظم و جمله بندى هایى است که براى بشر ممکن است؛ بلکه از اين جهت بوده که خداى سبحان، نگذاشته دشمنان دينش دست به چنين اقدامى بزنند. به اين معنا که با اراده الهيّه خود، که حاکم بر همه عالم و از آن جمله بر دل هاى بشر است، تصميم بر چنين امرى را از دل هاى بشر گرفته، و به منظور حفظ معجزه و نشانه نبوّت، و نگهدارى پاس حرمت رسالت، هر وقت بشر می خواسته در مقام معارضه با قرآن برآيد، او تصميم وى را شل مى کرده، و در آخر منصرفش می ساخته است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۱۱۰ نادرستى اعتقاد به صرف ولى اين حرف فاسد و نادرست است، و با آيات تحدّى هيچ قابل انطباق نيست. چون ظاهر آيات تحدّى، مانند آيه: «قل فأتوا بعشر سور مثله مفتريات، و ادعوا من استطعتم من دون اللّه، إن کنتم صادقين، فإن لم يستجيبوا لکم فاعلموا أنّما أنزل بعلم اللّه» اين است که خود بشر نمى تواند چنين قالبى بسازد. نه اين که خدا نمى گذارد. زيرا جملۀ آخرى آيه که مى فرمايد: «فاعلموا أنّما أنزل بعلم اللّه»، ظاهر در اين است که استدلال به تحدّى، استدلال بر اين است که قرآن از ناحيه خدا نازل شد، نه اين که رسول خدا(ص) آن رااز خود تراشيده باشد. و نيز بر اين است که قرآن به علم خدا نازل شده، نه به انزال شيطان ها. همچنان که در آن آيه ديگر مى فرمايد: «أم يقولون تقوّله، بل لا يؤمنون، فليأتوا بحديث مثله»، إن کانوا صادقين: (و يا می گويند قرآن را خود او به هم بافته، بلکه چنين نيست، ايشان ايمان ندارند؛ نه اين که قرآن از ناحيه خدا نيامده باشد. اگر جز اين است، و راست می گويند، خود آنان نيز، يک داستان مثل آن بياورند). و نيز مى فرمايد: «و ما تنزّلت به الشياطين و ما ينبغى لهم و ما يستطيعون، إنّهم عن السمع لمعزولون»: (به وسيله شيطان ها نازل نشده، چون نه شيطان ها سزاوار چنين کارى هستند و نه مى توانند بکنند، چون آن ها از شنيدن اسرار آسمان ها رانده شده اند). و صرفى که آقايان مى گويند، تنها دلالت دارد بر اين که رسالت خاتم الانبياء «صلوات اللّه عليه» صادق است، به خاطر معجزه صرف، و اين که خدا که زمام دل ها دست اوست، تاکنون نگذاشته که دل ها بر آوردن کتابى چون قرآن تصميم بگيرند؛ و امّا بر اين معنا دلالت ندارد، که قرآن کلام خداست، و از ناحيه او نازل شده. آياتى از قرآن کريم که ظهور در خلاف اعتماد بر صرف دارد نظير آيات بالا آيه: «قل فأتوا بسورة مثله، و ادعوا من استطعتم من دون اللّه إن کنتم صادقين، بل کذّبوا بما لم يحيطوا بعلمه، و لمّا يأتهم تأويله» است، که ترجمه اش گذشت. و ديديم که ظاهر در اين معنا بود که آنچه باعث شده آوردن مثل قرآن را بر بشر، فرد فرد بشر و دسته جمعى آنان، محال نموده، و قدرتش را بر اين کار نارسا بسازد، اين بوده که قرآن مشتمل بر تأويلى است که چون بشر به آن احاطه نداشته، آن را تکذيب کرده، و از آوردن نظيرش نيز عاجز مانده. چون تا کسى چيزى را درک نکند، نمى تواند مثل آن را بياورد، چون جز خدا کسى علمى بان ندارد، لاجرم احدى نمى تواند به معارضه خدا برخيزد. نه اين که خداى سبحان، دل هاى بشر را از آوردن مثل قرآن منصرف کرده باشد، به طوری که اگر منصرف نکرده بود، مى توانستند بياورند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۱۱۱ و نيز آيه: «أفلا يتدبّرون القرآن، و لو کان من عند غير اللّه، لوجدوا فيه اختلافا کثيرا»، که به نبودن اختلاف در قرآن تحدّى کرده است. چه، ظاهرش اين است که تنها چيزى که بشر را از آوردن مثل قرآن عاجز کرده، اين است که خود قرآن، يعنى الفاظ و معانيش، اين خصوصيت رادارد که: اختلافى در آن نيست، نه اين که خداى تعالى، دل ها را از اين که در مقام پيدا کردن اختلاف هاى آن برآيند، منصرف نموده باشد، به طوری که اگر اين صرف نبود، اختلاف در آن پيدا می کردند. پس اين که جمعى از مفسّرين، اعجاز قرآن را از راه «صرف و تصرّف در دل ها» معجزه دانسته اند، حرف صحيحى نزده اند و نبايد بدان اعتنا کرد. پاسخ به دو شبهه ياد شده و توضيح اين که چگونه بلاغت قرآن معجزه است بعد از آن که اين مقدمه روشن شد، اينک در پاسخ از اصل شبهه هاى دوگانه مى گویيم: اين که گفتيد: «معجزه بودن قرآن از نظر بلاغت محال است، چون مستلزم آن است که انسان در برابر ساخته خودش عاجز شود»، جواب می گویيم که: آنچه از کلام مستند به قريحه آدمى است، اين مقدار است که طورى کلام را ترکيب کنيم که از معناى درونى ما کشف کند. و امّا ترکيب آن و چيدن و نظم کلماتش، به طوری که علاوه بر کشف از معنا، جمال معنا را هم حکايت کند، و معنا را به عين همان هيأتى که در ذهن دارد، به ذهن شنونده منتقل بسازد و يا نسازد، و عين آن معنا که در ذهن گوينده است، به شنونده نشان بدهد و يا ندهد، و نيز خود گوينده، معنا را طورى در ذهن خود تنظيم کرده، و صورت علميه اش را رديف کرده باشد که در تمامى روابطش و مقدماتش و مقارناتش، و لواحق آن، مطابق واقع باشد و يا نباشد، يا در بيشتر آن ها مطابق باشد، يا در بعضى از آن ها مطابق و در بعضى مخالف باشد، و يا در هيچ يک از آن ها رعايت واقع نشده باشد؛ امورى است که ربطى به وضع الفاظ ندارد، بلکه مربوط به مقدار مهارت گوينده در فنّ بيان و هنر بلاغت است، و اين مهارت هم مولود قريحه ای است که بعضى براى اين کار دارند، و يک نوع لطافت ذهنى است، که به صاحب ذهن اجازه مى دهد کلمات و ادوات لفظى را به بهترين وضع رديف کند، و نيروى ذهنى او را به آن جريانی که مى خواهد در قالب لفظ در آورد، احاطه مى دهد، به طوری که الفاظ تمامى اطراف و جوانب آن، و لوازم و متعلّقات آن جريان را حکايت کند. پس در باب فصاحت و بلاغت، سه جهت هست که ممکن است هر سه در کلامى جمع بشود، و ممکن است در خارج، از يکديگر جدا شوند: ۱ - ممکن است يک انسان آن قدر به واژه هاى زبانى تسلّط داشته باشد، که حتّى يک لغت از آن زبان برايش ناشناخته و نامفهوم نباشد، ولکن همين شخص که خود يک لغتنامه متحرّک است، نتواند با آن زبان و لغت حرف بزند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۱۱۲ ۲ - و چه بسا مى شود که انسانى، نه تنها عالم به لغت هاى زبانى است، بلکه مهارت سخنورى به آن زبان را هم دارد. يعنى مى تواند خوب حرف بزند، اما حرف خوبى ندارد که بزند. در نتيجه، از سخن گفتن عاجز می ماند. نمى تواند سخنى بگويد، که حافظ جهات معنا، و حاکى از جمال صورت آن معنا، آن طور که هست، باشد. ۳ - و چه بسا کسى باشد که هم آگاهى به واژه هاى يک زبان داشته باشد، و هم در يک سلسله از معارف و معلومات تبحّر و تخصص داشته باشد، و لطف قريحه و رقّت فطرى نيز داشته، اما نتواند آنچه از معلومات دقيق که در ذهن دارد، با همان لطافت و رقت در قالب الفاظ بريزد. در نتيجه از حکايت کردن آنچه در دل دارد، باز بماند. خودش از مشاهده جمال و منظره زيباى آن معنا لذّت مى برد، امّا نمى تواند معنا را به عين آن زيبایى و لطافت به ذهن شنونده منتقل سازد. و از اين امور سه گانه، تنها اوّلى مربوط به وضع الفاظ است، که انسان با قريحه اجتماعى خود، آن ها را براى معانى که در نظر گرفته وضع مى کند، و امّا دوّمى و سوّمى، ربطى به وضع الفاظ ندارد، بلکه مربوط به نوعى لطافت در قوّۀ مُدرکه آدمى است. در محدوديت قوّۀ مُدرکه انسان و اين هم خيلى واضح است که: قوّۀ مُدرکه آدمى محدود و مقدر است، و نمى تواند به تمامى تفاصيل و جزیيات حوادث خارجى و امور واقعى، با تمامى روابط و علل و اسبابش، احاطه پيدا کند. و به همين جهت، ما در هيچ لحظه اى به هيچ وجه از خطا ایمن نيستيم. افزون بر اين که استکمال ما تدريجى است و هستى ما، به تدريج رو به کمال مى رود، و اين خود باعث شده که معلومات ما نيز اختلاف تدريجى داشته باشد، و از نقطۀ نقص به سوى کمال برود. هيچ خطيب ساحر بيان و هيچ شاعر سخندان، سراغ نداريم که سخن و شعرش در اوائل امرش و اواخر کارش، ‍ يکسان باشد. و بر اين اساس، هر کلام انسانى که فرض شود و گوينده اش هر کس باشد، بارى ايمن از خطا نيست. چون گفتيم: اولا، انسان به تمامى اجزا و شرائط واقع، اطلاع و احاطه ندارد. و ثانيا کلام، اوائل امرش با اواخر کارش، و حتّى اوائل سخنانش، در يک مجلس با اواخر آن يکسان نيست. هرچند که ما نتوانيم تفاوت آن را لمس نموده، و روى موارد اختلاف انگشت بگذاريم. امّا اين قدر می دانيم که قانون تحوّل و تکامل عمومى است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۱۱۳ بنابراين اگر در عالَم، به کلامى بر بخوريم که کلامى جدّى و جدا سازنده حق از باطل باشد، نه هذيان و شوخى و يا هنرنمایى، در عين حال اختلافى در آن نباشد، بايد يقين کنيم که اين کلام آدمى نيست. اين همان معنایى است که قرآن کريم آن را افاده مى کند و مى فرمايد: «أفلا يتدبّرون القرآن و لو کان من عند غيراللّه لوجدوا فيه اختلافا کثيرا»: آيا در قرآن تدبّر نمى کنند که اگر از ناحيۀ غير خدا بود، اختلاف بسيار در آن مى يافتند؟ و نيز مى فرمايد: «و السّماء ذات الرجع، و الأرض ذات الصّدع، إنّه لقول فصل و ما هو بالهزل»: سوگند به آسمان که دائما در برگشت به نقطه ای است که از آن نقطه حرکت کرد، و قسم به زمين که در هر بهاران، براى برون کردن گياهان شکافته می شود، که اين قرآن جدا سازندۀ ميانه حقّ و باطل است، و نه سخنى باطل و مسخره. معارف قرآنى بر حقايقى ثابت و لايتغير متّکی است و اختلاف و دگرگونى در آن راه ندارد و در مورد سوگند اين آيه، نظر و دقّت کن که به چه چيز سوگند خورده. به آسمان و زمينى که همواره در تحوّل و دگرگونى هستند، و براى چه سوگند خورده؟ براى قرآنی که دگرگونگى ندارد، و بر حقيقت ثابته ای متّکی است که همان تأويل آن است. (تأويلى که به زودى خواهيم گفت مراد قرآن از اين کلمه - هرجا که آورد - چيست). و نيز درباره اختلاف نداشتن قرآن و متّکى بودنش بر حقيقتى ثابت فرموده: «بل هو قرآن مجيد، فى لوح محفوظ»: (بلکه اين قرآنى است مجيد، در لوحى محفوظ). و نيز فرموده: «و الکتاب المبين،إنّا جعلناه قرآنا عربيّا، لعلّکم تعقلون، و إنّه فى أمّ الکتاب لدينا لعلىّ حکيم»: (سوگند به کتاب مبين. به درستی که ما آن را خواندنى و به زبان عرب در آورديم، باشد که شما آن را بفهميد، و به درستى که آن در أمّ الکتاب بود، که نزد ما بلندمرتبه و فرزانه است). و نيز فرموده : «فلا أقسم بمواقع النّجوم، و إنّه لقسم لو تعلمون عظيم، إنّه لقرآن کريم، فى کتاب مکنون، لا يمسّه إلّا المطهّرون»: (به مدارهاى ستارگان سوگند، (و چه سوگندى که) اگر علم می داشتيد، مى فهميديد که سوگندى است عظيم، که اين کتاب خواندنى هایى است بزرگوار و محترم، و اين خواندنى و ديدنى در کتابى ناديدنى قرار دارد، که جز پاکان، احدى با آن ارتباط ندارد). آياتی که ملاحظه فرموديد، و آياتى ديگر نظائر آن ها، همه حکايت از اين دارند که: قرآن کريم در معانى و معارفش، همه متّکى بر حقایقى ثابت و لايتغيّر است. نه خودش در معرض دگرگونگى است، و نه آن حقائق. حال که اين مقدمه را شنيدى، پاسخ از اشکال برايت معلوم شد، و فهميدى که صرف اين که واژه ها و زبان ها ساخته و قريحه آدمى است، باعث نمی شود که کلام معجزآسا محال باشد، و سخنى يافت شود که خود انسان سازنده لغت نتواند مثل آن را بياورد. و معلوم شد که اشکال نامبرده مثل اين می ماند که کسى بگويد: محال است آهنگری که خودش ‍ شمشير می سازد، در برابر رده:تفسیر المیزان

آیات این صفحه