المیزان جلد۱ بخش۴۳
و اما فوائد اجتماعى آن عجيب تر و آثارش روشن تر و دلنشين تر است ، براى اينکه مردم را با همه اختلافى که در زمان و مکان دارند متوجه به يک نقطه کرده و با اين تمرکز دادن وجهه ها، وحدت فکرى آنان و ارتباط جوامعشان و التيام قلوبشان را مجسم ساخته و اين لطيف ترين روحى است که ممکن است در کالبد بشريت بدمد، روحى که از لطافت در جميع شئون افراد در حيات مادى و معنويش نفوذ کند، اجتماعى راقى تر و اتحادى متشکل تر و قوى تر بسازد، و اين موهبتى است که خداى تعالى امت اسلام را بدان اختصاص داده
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۵۰۸
و با آن وحدت دينى و شوکت جمعى آنان را حفظ فرموده ، در حالى که قبلا احزاب و دسته هاى مختلفى بودند و سنت ها و طريقه هاى متشتتى داشتند، حتى دو نفر انسان يافت نمى شد که در يک نظريه با هم متحد باشند، اينک خدا را با کمال عجز بر همه نعمتهايش شکر ميگوئيم .
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۵۰۹
آيه ۱۵۲ سوره بقره
فَاذْکُرُونى أَذْکُرْکُمْ وَ اشکرُوا لى وَ لا تَکْفُرُونِ (۱۵۲)
«ترجمه آیه »
پس مرا بياد آريد تا بيادتان آورم و شکرم بگذاريد و کفران نعمتم مکنيد (۱۵۲)
«ترجمه آیه »
بعد از آن که خداى تعالى بر پيامبر اسلام و امت مسلمان منت نهاد، نخست پيامبر بزرگوار را که از خود مردم بود بسوى ايشان گسيل داشت و اين خود نعمتى بود که با هيچ مقياسى اندازه گيرى نميشود، نعمتى که منشاء هزاران نعمت شد - و فهماند خدا از ياد بندگانش غافل نيست - آرى خدا بشر را از اينکه بسوى صراط مستقيم هدايت کند و به اقصى درجات کمال سوق دهد، فراموش نکرده بود.
و در مرحله دوم قبله را که مايه کمال دين و توحيد در عبادت و تقويت فضائل دينى و اجتماعيشان بود، تشريع فرمود.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۵۱۰
اينک در اين آيه متفرع بر آن دو نعمت ، دعوتشان مى کند: باينکه بياد او باشند و شکرش بگذارند، تا او هم در مقابل ياد بندگان به عبوديت و طاعت ، ايشان را بدادن نعمت ياد کند و در پاداش شکرگزارى و کفران نکردن ، نعمتشان را بيشتر کند.
در جاى ديگر نيز فرموده : «و اذکر ربک اذا نسيت و قل عسى اءن يهدين ربى لا قرب من هذا رشدا»، (بيادآر پروردگارت را هر وقت که فراموش کردى ، و بگو اميد است پروردگارم مرا به رشدى نزديک تر از اين هدايت کند)، و نيز فرموده : «لئن شکرتم لازيدنکم »، (اگر شکر بگزاريد زيادترتان مى دهم )، و اين دو آيه هر دو قبل از آيات قبله در سوره بقره نازل شده است .
معنى و موارد استعمال «ذکر»
اين نکته را بايد در نظر داشت : که کلمه ذکر بسا مى شود که در مقابل غفلت قرار مى گيرد، مانند آيه : «و لا تطع من اغفلنا قلبه عن ذکرنا»، (کسى را که ما دلش را از ياد خود غافل کرده ايم ، اطاعت مکن )، و غفلت عبارتست از نداشتن علم به علم ، يعنى اينکه ندانم که ميدانم ، و ذکر در مقابل غفلت ، عب ارتست از اينکه بدانم که ميدانم .
و بسا مى شود که در مقابل نسيان استعمال مى شود، و نسيان عبارتست از اينکه صورت علم بکلى از خزانه ذهن زايل شود، و ذکر برخلاف نسيان عبارتست از اينکه آن صورت همچنان در ذهن باقى باشد، و در آيه : «و اذکر ربک اذا نسيت » به همين معنا آمده و بنابراين در چنين استعمالى ذکر مانند نسيان معنائى است داراى آثار و خواصى که آن آثار بر وجود ذکر مترتب مى شود، و به همين جهت کلمه ذکر، مانند نسيان ، در مواردى که خودش نيست ولى آثارش هست ، استعمال مى شود، مثلا وقتى من ببينم که شما دوست صميمى خود را با اينکه مى دانى احتياج به نصرتت دارد نصرت ندادى و کمک نکردى ، مى گويم : چرا پس دوستت را فراموش کردى ؟ با اينکه او را فراموش نکرده اى و بر عکس همواره با او و به ياد او بوده اى ، اما از آنجا که اين ياد اثرى نداشته و بر عکس اثر فراموشى از شما سر زده ، مثل اين است که اصلا در ذهن شما وجود نداشته و از يادش برده باشى .
و گويا استعمال ذکر بر ذکر لفظى (مثلا ذکر خدا با گفتن سبحان اللّه و امثال آن ) از همين باب باشد، يعنى استعمال کلمه (ذکر) در اثر آن باشد نه خودش چون ذکر زبانى هر چيز، از آثار ذکر قلبى آنست و از اين باب است آيه : «قل ساءتلو عليکم منه ذکرا»، (بگو بزودى ذکرى از او برايت ميخوانم )، و نظائر اين استعمال بسيار است .
و بفرض اينکه ذکر لفظى از مصاديق ذکر واقعى باشد، از مراتب آنست ، نه اينکه بکلى کلمه (ذکر) بمعناى ذکر لفظى بوده ،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۵۱۱
معنايش منحصر در آن باشد، و سخن کوتاه آنکه ذکر داراى مراتبى است که اختلاف آن مراتب در آيات زير کاملا مشهود است .
«الا بذکر اللّه تطمئن القلوب »، (آگاه باش که با ياد خدا دلها آرامش مى يابد) «و اذکر ربک فى نفسک تضرعا و خيفة ، و دون الجهر من القول »، (پروردگار خود را در دل بياد آور، هم از تضرع و هم از ترس و هم آهسته به زبان )، «فاذکروا اللّه کذکرکم آباءکم او اشد ذکرا»، (پس خدا را بياد آريد آنطور که به ياد پدران خود هستيد و يا شديدتر از آن )، در اين آيه ذکر را بوصف شدت توصيف کرده ، و معلوم است که مقصود از آن ذکر باطنى و معنوى است ، چون ذکر لفظى ، شدت و ضعف ندارد.
«ذکر» داراى مراتبى است
«و اذکر ربک اذا نسيت ، و قل عسى ان يهدين ربى لاقرب من هذا رشدا»، که ذيل اين آيه دلالت دارد بر اينکه ميخواهد بفرمايد اميدوار آن باش که بالاتر از ذکر به مقامى برسى که بالاتر از آن مقام که فعلا دارى بوده باشد، پس برگشت معنا به اين مى شود که تو وقتى از يک مرتبه از مراتب ذکر خدا پائين آمدى و به مرتبه پائين تر برگشتى ، بگو چنين و چنان ، پس به حکم اين آيه تنزل از مقام بلندترى از ذکر و ياد خدا نيز نسيان است ، پس آيه شريفه دلالت دارد بر اينکه ذکر قلبى هم براى خود مراتبى دارد، از اينجا روشن مى شود اينکه بعضى گفته اند: ذکر بمعناى حضور معنا است در نفس ، سخنى است درست ، براى اينکه حضور داراى مراتبى است .
در آيه مورد بحث امر به (يادآورى ) متعلق به (ياء) متکلم شده ، فرموده : مرا ياد بياور، اگر ياد آورى خدا را، عبارت بدانيم ، از حضور خدا در نفس ، ناگزير بايد قائل به تجوز شويم ، (و بگوئيم : مثلا منظور ياد نعمتها و يا عذابهاى خداست ) و اما اگر تعبير نامبرده را تعبيرى حقيقى بدانيم ، آنوقت آيه شريفه دلالت ميکند بر اينکه آدمى غير از آن علمى که معهود همه ما است ، و آنرا مى شناسيم ، که عبارتست از حضور معلوم در ذهن عالم ، يک نسخه ديگرى از علم دارد، چون اگر مراد همان علم معمولى باشد، سر به تحديد خدا در مى آورد، چون اين قبيل علم عبارت است از تحديد و توصيف عالم معلوم خود را، و ساحت خداى سبحان منزه از آنست که کسى او را تحديد و توصيف کند، همچنانکه خودش فرمود: «سبحان اللّه عما يصفون الا عباداللّه المخلصين »، (منزه است خدا از هر توصيفى که اينان برايش ميکنند، مگر توصيف بندگان مخلص )).
و نيز فرموده : ((و لا يحيطون به علما، احاطه علمى باو پيدا نميکنند)،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۵۱۲
و انشاءاللّه تعالى در تفسير همين دو آيه (۱۶۰ و ۱۱۰) مطلب ديگرى مربوط باين بحث خواهد آمد.
بحث روايتى (درباره ، فضيلت ذکر و مراد از آن )
در فضيلت ذکر از طرق عامه و خاصه ، روايات بسيارى وارد شده و بطرقى مختلف نقل شده ، که فرمودند: (ذکر خدا در هر حال خوب است ). و در کتاب عدة الداعى ميگويد:
روايت شده که روزى رسول خدا (ص ) بر ياران خود در آمد و فرمود: در باغهاى بهشت بگردش بپردازيد، پرسيدند: يا رسول اللّه (ص ) باغهاى بهشت چيست ؟ فرمود: مجالس ذکر، هم صبح و هم شام باين مجالس برويد و بذکر بپردازيد و هر کس دوست داشته باشد بفهمد چه منزلتى نزد خدا دارد، بايد نظر کند ببيند خدا چه منزلتى نزد او دارد، چون خداى تعالى بنده خود را به آن مقدار احترام مى کند که بنده اش او را احترام کند.
و بدانيد که بهترين اعمال شما و پاکيزه ترين آن نزد مالک و صاحبتان و نيز مؤ ثرترين اعمالتان ، در رفع درجاتتان ، و بالاخره بهترين چيزى که آفتاب بر آن مى تابد، ذکر خداى تعالى است ، چه خود او از خودش خبر داده و فرموده : (من همنشين کسى هستم که ذکرم کند و بيادم باشد، و نيز فرموده : «فاذکرونى اذکرکم »، مرا ياد آوريد تا شما را با نعمتم ياد آورم ، مرا بياد آوريد با اطاعت و عبادت تا شما را ياد آورم ، با نعمت ها و احسان و راحت و رضوان .
و در محاسن و دعوات راوندى ، از امام صادق (عليه السلام ) روايت کرده اند که فرمود: خدايتعالى مى فرمايد: کسيکه مشغول بذکر من باشد و ذکرم او را از درخواست حاجتش باز بدارد، من باو بهتر از آنچه بخواهد ميدهم .
و در معانى الاخبار از حسين بزاز روايت کرده که گفت : امام صادق (عليه السلام ) به من فرمود: آيا ميخواهى تو را از مهمترين وظيفه اى که خدا بر خلق خود واجب کرده خبر دهم ؟ عرضه داشتم : بله ، فرمود: اول انصاف دادن به مردم ، باينکه با مردم آنطور رفتار کنى که دوست ميدارى با تو رفتار کنند و دوم مواسات با برادران دينى و ياد خدا در هر موقف ، البته منظورم از ذکر خدا، «سبحان اللّه و الحمدلله و لا اله الا اللّه و اللّه اکبر» نيست ، هر چند که اين نيز از مصاديق آنست ، ولى منظورم اين است که در هر جا که پاى اطاعت خدا به ميان مى آيد، بياد خدا باشى و اطاعتش کنى ، و هر جا معصيت خدا پيش آيد، بياد او باشى و آنرا ترک کنى .
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۵۱۳
مؤ لف : اين معنا به طرق بسيار از رسول خدا (ص ) و از ائمه اهل بيتش (عليهم السلام ) روايت شده ، و در بعضى از آنها آمده : که اين دستور همان قول خداست که مى فرمايد: «ان الذين اتقوا اذا مسهم طائف من الشيطان تذکروا، فاذاهم مبصرون » (کسانيکه وقتى در محاصره وساوس شيطان قرار مى گيرند بياد خدا مى افتند و در نتيجه بينا ميشوند) الخ .
و در کتاب عدة الداعى از رسول خدا (ص ) روايت آورده که فرمود: خداى سبحان فرموده : اگر بفهمم که اشتغال به من بيشتر اوقات بنده ام را گرفته ، شهوتش را هم بسوى دعا و مناجاتم برمى گردانم و چون بنده ام چنين شود، آنگاه که بخواهد سهو کند خودم ميان او و اينکه سهو کند حائل مى شوم ، چنين افرادى اولياء حقيقى من هستند، آنها براستى قهرمانانند، آنها کسانى هستند که اگر بخواهم اهل زمين را به عقوبتى هلاک کنم ، بخاطر همين قهرمانان صرفنظر مى کنم .
و در محاسن از امام صادق (عليه السلام ) روايت کرده که فرمود: خدايتعالى فرمود: اى فرزند آدم ! مرا در دلت ياد کن ، تا تو را ياد کنم ، اى فرزند آدم ! مرا در خلوت ياد کن ، تا در خلوت يادت کنم ، و در ميان جمع يادم کن ، تا در ميان جمعيت يادت کنم و نيز فرمود: هيچ بنده اى خدا را در ميانه جمعى از مردم ياد نمى کند، مگر آنکه خدا او را در ميان جمعى از ملائکه ياد مى کند.
مؤ لف : اين معنا بطرق بسيار از دو فريق شيعه و سنى روايت شده است .
و در تفسير الدر المنثور است که طبرانى و ابن مردويه و بيهقى در شعب الايمان از ابن مسعود روايت کرده اند که گفت : رسول خدا (ص ) فرمود: کسى را که چهار چيز داده باشند چهار چيز ديگر هم داده اند و تفسير اين در کتاب خداست ،
۱ - کسي که توفيق ياد خدايش داده اند، خدا هم بياد او خواهد بود چون خدايتعالى مى فرمايد: «فاذکرونى اذکرکم »، (بيادم باشيد تا بيادتان باشم ).
۲ - و کسی که توفيق دعايش داده اند، اجابت دعا هم داده اند، چون خدايتعالى مى فرمايد: «ادعونى استجب لکم »، (بخوانيد مرا تا اجابت کنم شما را).
۳ - و کسی که مقام شکرش داده اند، زيادى نعمت هم داده اند چون خدايتعالى مى فرمايد: «لئن شکرتم لازيدنکم »، (اگر شکرم بگزاريد، حتما نعمت شما را زياد کنم ).
۴ - و کسی که توفيق استغفارش داده اند، آمرزشش هم داده اند، چون خداى سبحان فرموده : «استغفروا ربکم ، انه کان غفارا»، (از پروردگارتان آمرزش بخواهيد که او آمرزگار است ).
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۵۱۴
و نيز در تفسير الدر المنثور است که سعيد بن منصور و ابن منذر و بيهقى (در شعب الايمان ) از خالد بن ابى عمران ، روايت کنند که گفت : رسول خدا (ص ) فرمود: کسيکه خدا را اطاعت کند، خدا را ذکر کرده ، هر چند که نماز و روزه و تلاوت قرآنش کم باشد، و کسيکه خدا را عصيان کند، خدا را از ياد برده ، هر چند نمازش و روزه و تلاوتش بسيار باشد.
مؤ لف : در اين حديث به اين معنا اشاره شده که معصيت از هيچ بنده اى سر نمى زند مگر با غفلت و فراموشى ، چون انسان اگر بداند حقيقت معصيت چيست ؟ و چه آثارى دارد؟ هرگز اقدام بر معصيت نمى کند، حتى کسيکه معصيت مى کند، و چون بياد خدايش مى اندازند، باز هم باک ندارد و اعتنائى بمقام پروردگارش نمى کند، او طاغى و جاهل به مقام پروردگارش و علو کبريائيش است ، او نميداند که خدا چگونه به وى احاطه دارد، و بهمين معنا روايتى ديگر اشاره مى کند، که تفسير الدر المنثور آنرا از ابى هنددارى از رسول خدا (ص ) نقل کرده است . ميگويد:
رسول خدا (ص ) فرمود: خدايتعالى فرموده : مرا با اطاعتم ياد کنيد تا با مغفرتم يادتان کنم و کسيکه بياد من باشد، در حاليکه مطيع هم باشد بر من واجب ميشود که با مغفرتم يادش کنم و کسيکه مرا ياد کند در حاليکه نافرمان باشد، بر من واجب ميشود يادش کنم ، در حاليکه بر او خشمناک باشم ، (تا آخر حديث ).
نکته اى که در اين حديث آمده ، درباره ياد خدا در حال معصيت ، همان نکته ايست که آيه شريفه و رواياتى ديگر آنرا نسيان ناميده اند، چون بودن ياد خدا بدون اثر، همان نسيان است ، البته سخن در اين مقام بقايائى دارد، که پاره اى از آن انشاءاللّه تعالى بزودى مى آيد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۵۱۵
آيات ۱۵۳ - ۱۵۷ سوره بقره
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ ءَامَنُوا استَعِينُوا بِالصبرِ وَ الصلَوةِ إِنَّ اللَّهَ مَعَ الصابرِينَ(۱۵۳)
وَ لا تَقُولُوا لِمَن يُقْتَلُ فى سبِيلِ اللَّهِ أَمْوَات بَلْ أَحْيَاءٌ وَ لَکِن لا تَشعُرُونَ(۱۵۴)
وَ لَنَبْلُوَنَّکُم بِشىْءٍ مِّنَ الخَْوْفِ وَ الْجُوع وَ نَقْصٍ مِّنَ الاَمْوَالِ وَ الاَنفُسِ وَ الثَّمَرَتِ وَ بَشرِ الصابرِينَ (۱۵۵)
الَّذِينَ إِذَا أَصابَتْهُم مُّصِيبَةٌ قَالُوا إِنَّا للَّهِ وَ إِنَّا إِلَيْهِ رَاجِعُونَ(۱۵۶)
أُولَئک عَلَيهِمْ صلَوَاتٌ مِّن رَّبِّهِمْ وَ رَحْمَةٌ وَ أُولَئک هُمُ الْمُهْتَدُونَ(۱۵۷)
«ترجمه آیات»
اى کسانيکه ايمان آورديد از صبر و صلاة استعانت جوئيد که خدا با صابران است (۱۵۳)
و به کسى که در راه خدا کشته شده مرده مگوئيد بلکه اينان زنده هائى هستند ولى شما درک نمى کنيد (۱۵۴)
ما بطور حتم و بدون استثناء همگى شما را يا با خوف و يا گرسنگى و يا نقص اموال و جانها و ميوه ها مى آزمائيم ، و تو اى پيامبر صابران را بشارت ده (۱۵۵)
يعنى آنهائى را که وقتى مصيبتى بايشان مى رسد ميگويند: «انا لله و انا اليه راجعون » ما ملک خدائيم و بسوى او باز خواهيم گشت (۱۵۶)
اينان مشمول صلواتى از پروردگارشان هستند و ايشان تنها ايشان راه يافته گانند (۱۵۷)
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۵۱۶
«بیان آیات»
اين پنج آيه در سياق متحد، و جملاتش از نظر لفظ در يک سياق و از نظر معنا هم بيکديگر مرتبطند، اول آنها بآخر نظر دارد و آخرش باولش ، و از اينجا فهميده ميشود که اين پنج آيه يکباره نازل شده نه در چند هنگام.
و سياق آن داد مى زند که قبل از نازل شدن دستور جهاد و تشريع آن نازل شده ، چون در اين آيات از بلائى پيشگوئى شده که بعدها مسلمانان با آن روبرو مى شوند و مصائبى را بزودى مى بينند، البته نه هر بلا و مصيبت ، بلکه بلاى عمومى که چون ساير بليات معمولى و هميشگى نيست .
آرى نوع انسان مانند ساير انواع موجودات در اين نشئه که نشئه طبيعت است ، هرگز در افرادش خالى از حوادث جزئى نيست ، حوادثى که تنها نظام فرد را در زندگى شخصيش مختل ميسازد و يا مى ميرد و يا مريض ميشود، يا ترس و گرسنگى و اندوه و محروميت چرخ زندگيش را از کار مى اندازد، اين سنتى است از خدا که همواره در مخلوقات و بندگانش جارى ساخته ، چون دار طبيعت دار تزاحم و نشئه نشئه تبدل و تحول است : «فلن تجد لسنة اللّه تبديلا ولن تجد لسنة اللّه تحويلا»، (براى سنت خدا نه تبديلى خواهى يافت ، و نه تحويلى ).
ولکن اين بلاى فردى هر چند دشوار و بر شخص مبتلاى بدان سنگين است ، ولى مانند بلاها و محنت هاى عمومى مهيب و هول انگيز نيست براى اينکه بلاى فردى وقتى به فردى روى مى آورد، صاحب بلا هم در نيروى تعقلش و هم در استوارى عزمش و هم در ثبات نفسش ، از قواى ديگر افراد کمک مى گيرد، و اما بلاهاى عمومى که دامنه اش همه جا گسترده مى شود، شعور عمومى را سلب ميکند راءى و احتياط و تدبير چاره را از هيئت اجتماع مى گيرد و در نتيجه نظام حيات از همه مردم مختل مى شود - و خوف چندين برابر و وحشت متراکم مى گردد، آنچنانکه عقل و شعور از کار مى افتد و عزم و ثبات تباه مى گردد - پس بلاى عمومى و محنت همگانى دشوارتر و تلخ تر است و اين حقيقتى است که آيات مورد بحث بدان اشاره دارد.
مقصود از بلا در آيات مورد بحث
بلائى که در آيات مورد بحث از آن سخن رفته ، هر بلاى عمومى نيست وبا و قحطى نيست ، بلکه بلائى است عام که خود مسلمانان خود را بدان نزديک کرده اند، بلائى است که بجرم پيروى از دين توحيد و اجابت دعوت حق بدان مبتلا شدند، جمعيت اندکى که همه دنيا و مخصوصا قوم و قبيله خود آنان مخالفشان بودند و جز خاموش کردن نور خدا و استيصال کلمه عدالت و ابطال دعوت حق ، هدفى و همى نداشتند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۵۱۷
و براى رسيدن به اين منظور شيطانى خود، هيچ راهى جز قتال نداشتند، براى اينکه ساير راههائى را که ممکن بود مؤ ثر بيفتد، پيموده بودند، القاء وسوسه و شبهه در ميان افراد کردند، فتنه و آشوب براه انداختند، ولى مؤثر واقع نشد و نتيجه نداد، براى اينکه حجت قاطع و برهان روشن در طرف رسول خدا (ص ) و مسلمين بود، وسوسه و فتنه و دسيسه کجا مى تواند در مقابل حجت قاطع دوام يابد؟ و دشمن کجا مى تواند به اثر آنها اطمينان پيدا کند؟
پس براى سد راه حق ، و اطفاء نور روشن و درخشان دين ، بغير از قتال و استمداد از جنگ و خونريزى راه ديگرى برايشان نماند، اين وضعى بود که مخالفين دين داشتند، از طرف دين هم وضع همينطور و بلکه از اين روشن تر بود که چاره اى جز جنگ نيست ، براى اينکه از آن روزى که انسان در اين کره خاکى قدم نهاده ، اين تجربه را بدست آورده که حق وقتى اثر خود را مى کند که باطل از محيط دور شود.
(اول اى جان دفع شر موش کن وانگه اندر جمع گندم جوش کن ) و موش باطل از بين نميرود مگر با اعمال قدرت و نيرو.
و سخن کوتاه اينکه در آيات مورد بحث بطور اشاره خبر ميدهد: که
چنين محنتى و بلائى رو به آمدن است ، چون در آيات ، سخن از قتال و جهاد در راه خدا کرده چيزى که هست اين بلا را بوصفى معرفى کرده که ديگر چون ساير بلاها مکروه و ناگوار نيست و صفت سوئى در آن باقى نمانده و آن اينست که اين قتال مرگ و نابودى نيست ، بلکه حيات است و چه حياتى !! پس اين آيات مؤ منين را تحريک مى کند که خود را براى قتال آماده کنند و به ايشان خبر ميدهد که بلا و محنتى در پيش دارند، بلائى که هرگز به مدارج تعالى و رحمت پروردگارى و به اهتداء، بهدايت ش نمى رسند، مگر آنکه در برابر آن صبر کنند و مشقت هايش را تحمل نمايند، و به ايشان اين حقيقت را تعليم ميدهد که بايد براى رسيدن به هدف از قتال استمداد بگيرند، مى فرمايد:
از صبر و نماز استعانت بجوئيد، از صبر که عبارتست از خوددارى از جزع و ناشکيبائى و از دست ندادن امر تدبير، و از نماز که عبارت است از توجه بسوى پروردگار و انقطاع بسوى کسيکه همه امور بدست او است ، آرى «ان القوة لله جميعا»، (نيرو همه اش از خداست ).
«يا ايها الذين آمنوا استعينوا بالصبر و الصلوة ان اللّه مع الصابرين » در معناى صبر و صلاة در ذيل آيه : «و استعينوا بالصبر و الصلوة ، و انها لکبيرة الا على الخاشعين »،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۵۱۸
تأکید بر استعانت از صبر و نماز، در زندگی
پاره اى مطالب گفته شد، در اينجا نيز ميگوئيم :
صبر از بزرگترين ملکات و احوالى است که قرآن آنرا ستوده و مکرر امر بدان نموده است ، تا بجائى که قريب به هفتاد مورد شده ، حتى درباره اش فرموده : «ان ذلک من عزم الامور»، (اين صبر از کارهاى بس مهم است ) و نيز فرموده : «و ما يلقيها الا الذين صبروا و ما يلقيها الا ذوحظ عظيم »، (اين اندرز را نميپذيرد مگر کسانيکه صبر کنند و نمى پذيرد، مگر صاحب بهره اى عظيم ) و نيز فرموده : «انما يوفى الصابرون اجرهم بغير حساب »، (تنها صابرانند که بدون حساب اجرشان بتمام داده ميشود).
و اما «صلوة » در باره آن همين قدر ميگوئيم : که نماز از بزرگترين عبادتهائى است که قرآن بر آن تاءکيد بسيار دارد، حتى درباره اش فرموده : «ان الصلوه تنهى عن الفحشاء و المنکر»، (نماز انسان را از فحشاء و منکر باز ميدارد)، و در قرآن کريم درباره هر امرى سفارش مى کند، در صدر آن و در اولش نماز را بياد مى آورد.
خداى سبحان صبر را چنين توصيف کرده که خدا با صابران است که داراى اين صفتند، و اگر در آيه مورد بحث تنها صبر راتوصيف کرد و از نماز چيزى نفرمود، با اينکه در آيه : «و استعينوا بالصبر و الصلوة و انها لکبيرة » الخ نماز را توصيف کرده ، بدين جهت بود که مقام آيات مورد بحث مقام برخورد با مواقف هول انگيز و هماوردى با شجاعان است و در اين مقام اهتمام ورزيدن به صبر مناسب تر است ، بخلاف آيه سابق ، و باز به همين جهت در آيه مورد بحث فرمود: «ان اللّه مع الصابرين »، و نفرمود: «ان اللّه مع المصلين ».
و اما اينکه فرمود: خدا با صابران است اين معيت غير آن معيتى است که در آيه : «و هو معکم اينما کنتم »، (او با شماست هر جا که باشيد)، آمده ، براى اينکه معيت در آيه سوره حديد معيت احاطه و قيمومت است ، ميخواهد بفرمايد: خدا بر همه شما احاطه دارد و قوام ذات شما باو است ، بخلاف معيت در آيه مورد بحث که بمعناى يارى کردن صابران است ميخواهد بفرمايد (الصبر مفتاح الفرج صبر کليد فرج خدائى و يارى اوست ).
نظر جمعى مفسران درباره زنده بودن شهدا
«و لا تقولوا لمن يقتل فى سبيل اللّه اموات بل احياء، و لکن لا تشعرون » بعضى از مفسرين چه بسا گفته باشند: که خطاب (نگوئيد) به مؤ منين است که به خدا و رسول و روز جزا ايمان دارند و معتقدند که بعد از زندگى دنيا زندگى ديگرى هست و ديگر از چنين کسانى تصور نمى رود که بگويند: آنهائى که در راه خدا کشته شده اند بکلى از بين رفته اند،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۵۱۹
با اينکه دعوت حقه دين را اجابت کرده اند و آيات بسيارى از قرآن را که درباره معاد صحبت مى کند شنيده اند.
علاوه بر اينکه آيه شريفه سخنش درباره عموم مردم نيست بلکه براى خصوص شهداء که در راه خدا کشته شده اند، خبر از زندگى بعد از مرگ ميدهد و اين خبر را به مؤ منين که هنوز شهيد نشده اند و به همه کفار ميدهد، با اينکه زندگى بعد از مرگ اختصاص به شهيدان ندارد، و شهيد و مؤ من غير شهيد، و کفار، همه اين زندگى را دارند پس بايد گفت : منظور از زندگى بعد از شهادت اين است که نام شهيد زنده ميماند و در اثر مرور زمان ذکر جميلش کهنه نميشود،
اين نظريه جمعى از مفسرين است و ما باين تفسير چند اشکال داريم :
اول اينکه اين حياتى که شما آيه را با آن معنا کرديد، جز يک گول زننده چيز ديگرى نيست ، و اگر پيدا شود تنها در وهم پيدا مى شود نه در خارج ، حياتى است خيالى که بغير از اسم ، حقيقت ديگر ندارد و مثل چنين موضوع وهمى ، لايق به کلام خداى تعالى نيست ، خدائيکه جز بحق دعوت نمى کند، و ميفرمايد: «فماذا بعد الحق الا الضلال »، (بعد از حق غير از ضلالت چه مى تواند باشد)، آنوقت چگونه به بندگانش مى فرمايد: در راه من کشته شويد و از زندگى چشم بپوشيد تا بعد از مرگ مردم بشما بگويند (چه مرد خوبى بود)؟.
و اگر شنيده ايد که ابراهيم (عليه السلام ) از خداى تعالى درخواست کرده که : «و اجعل لى لسان صدق فى الاخرين »، منظورش ذکر خير آيندگان نبوده ، بلکه منظورش اين بوده که دعوت حقه اش در انسان هاى آينده نيز باقى باشد و لسان صادقش همواره گويا بماند، نه اينکه بعد از او ذکر خيرش را بگويند و بس .
بله اين سخن دل خوش کننده و باطل و وهم کاذب ، با منطق مردمى مادى و طبيعى مسلک ، جور در مى آيد، براى اين که آنها نفوس را هم مادى مى دانند و معتقدند وقتى انسان مرد بکلى باطل و نابود مى شود و اعتقادى به زندگى آخرت ندارند.
از سوى ديگر احساس کردند که انسان بالفطره احتياج دارد به اينکه در راه امور مهمه قائل به بقاء نفوس و تاءثرش بسعادت و شقاوت بعد از مردن ، بوده باشد، چون رسيدن و ارتقاء به هدف هاى بلند، فداکارى و قربان شدن لازم دارد، مخصوصا هدف هاى بسيار مهم که بخاطر آن بايد اقوامى کشته شوند تا اقوامى ديگر زنده بمانند.
و اگر بنا باشد هر کس بميرد نابود شود، ديگر چه کسى خود را فداى ديگران مى کند و چه داعى دارد کسى که معتقد به موت و فوت است ،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۵۲۰
ذات خود را باطل کند تا ذات ديگران باقى بماند، نفس خود را از زندگى محروم سازد تا ديگران زنده بمانند. لذائذ مادى را که ميتواند از راه جور و زندگى جابرانه بدست آورد، از دست بدهد، تا ديگران با داشتن محيطى عادلانه از آن لذائذ بهره مند شوند؟
آخر هيچ عاقلى هيچ چيزى را نمى دهد، مگر براى اينکه چيزى ديگر بگيرد، و اما دادن و نگرفتن و صرفنظر کردن بدون گرفتن ، کار عاقلانه اى نيست هيچ عاقلى حاضر نيست بميرد براى زندگى ديگران ، محروميت بکشد بخاطر بهره مندى ديگران .
پس فطرت انسان هرگز چنين معامله بى سودى را نمى پذيرد، جوامع و افراد طبيعى مسلک و مادى ، اين فطرت را دارند و چون اين معنا را مى فهمند، لذا مجبور شدند براى دلخوشى خود اوهام و خرافاتى کاذب را درست کنند، خرافاتى که جز در عرصه خيال و حظيره وهم ، موطنى ديگر ندارد، مثلا ميگويند: انسان هاى حر و آزاد مردانى که از قيد اوهام و خرافات رهيده اند، بايد خود را براى وطن و يا هر چيزى که مايه شرف آدمى است فدا کنند تا به زندگى دائم برسند، به اين معنا که دائما ذکر خيرش در صفحه روزگار باقى بماند و براى رسيدن به اين منظور مقدس ، از پاره اى لذائذ خود بخاطر اجتماع صرفنظر کند تا ديگران از آن بهره مند شوند و در نتيجه امر اجتماع و تمدن استقامت بپذيرد و عدالت اجتماعى برقرار گردد و آن که جان خود را در اين راه داده ، به حيات شرف و علاء برسد.
کسى نيست از ايشان بپرسد: وقتى شخص فداکار کشته شد، ترکيب مادى بدنيش از هم پاشيد و جميع خواص زندگى که از آن جمله حيات و شعور است از دست داد، ديگر چه کسى هست که از زندگى شرف و علاء برخوردار گردد و چه کسى هست که اين نام نيک را بشنود و از شنيدنش لذت ببرد؟ و آيا اين حرف از خرافات نيست ؟.
دوم اينکه ذيل آيه يعنى جمله «ولکن لا تشعرون » با اين تفسير مناسبت ندارد، چون اگر منظور از جمله (بلکه زنده اند، ولکن شما نميدانيد)، نام نيک بود. جا داشت بفرمايد: (بلکه نام نيکشان زنده و باقى است و بعد از مردنشان مردم به خير يادشان مى کنند)، چون مقام ، مقام دلخوش کردن و تسليت است .
سوم اينکه نظير اين آيه - که در حقيقت مفسر آيه مورد بحث است حيات شهداء بعد از کشته شدن را بوصفى توصيف کرده که با اين تفسير منافات دارد و اين آيه اين است : «و لا تحسبن الذين قتلوا فى سبيل اللّه امواتا، بل احياء عند ربهم يرزقون »، (زنهار مپندارى که آنان که در راه خدا کشته شده اند مردگانند. نه ، بلکه زنده اند و نزد پروردگار خود روزى ميخورند)،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۵۲۱
و شش آيه بعد از آن ، و معلوم است که اين زندگى يک زندگى خارجى و واقعى است نه ذهنى و فرضى .
چهارم اينکه گفتند: همه مسلمانان معتقد بودند به بقاء بعد از مرگ ،
در پاسخ ميگوئيم : اين آيه شريفه در اواسط رسالت رسول خدا (ص ) نازل شده و در آن هنگام بى اطلاعى بعضى از مردم از بقاء بعد از مرگ خيلى بعيد نيست ، چون آن ايمانى که عموم مسلمانان نسبت به زندگى آخرت دارند و قرآن هم نصوصى پشت سر هم درباره اش دارد که قابل تاءويل نيست ، زندگى بعد از بعث و قيامت است ، اما زندگى ما بين مرگ و بعث يعنى حيات برزخى هر چند که آن را نيز قرآن کريم سر بسته و مجمل ذکر کرده و از معارف حقه قرآنى است وليکن از نظر وضوح به حدى نيست که از ضروريات قرآن شمرده شود و کسى جاهل و منکر آن نشود.
بلکه حتى اجماعى هم نيست ، و بسيارى از مسلمانان حتى امروز هم منکر آنند، چون منکر تجرد نفس از ماديت هستند و معلوم است که وقتى نفس آدمى مادى باشد، مانند بدن ، با مرگ و انحلال ترکيب از بين ميرود، اينها معتقدند که انسان بعد از مردن روح و بدنش همه از بين ميرود و نابود مى شود و آنگاه در روز قيامت دوباره هم روح و هم بدن خلق ميشود.
بنابراين ممکن است مراد از حيات خصوص شهداء اين باشد که تنها اين طائفه حيات برزخى دارند و اين معنا را بسيارى از معتقدين به معاد جاهلند، هر چند که بسيارى هم از آن آگاه باشند.
رده:تفسیر المیزان