المیزان جلد۱ بخش۴۴
مراد از حيات بعد از شهادت ، حيات حقيقى (در عالم برزخ) است
و سخن کوتاه اينکه:
مراد به حيات در آيه شريفه حيات حقيقى است نه صرف دل خوش کننده مخصوصا با در نظر گرفتن اينکه قرآن کريم در چند جا زندگى کافر را بعد از مردنش هلاکت و بوار خوانده و از آن جمله فرموده : «و احلوا قومهم دار البوار»، (قوم خود را بدار هلاک وارد کردند) و آياتى ديگر نظير آن ، مى فهميم که منظور از حيات شهيدان ، حياتى سعيده است نه صرف حرف ، حياتى است که خداوند تنها مؤ منين را با آن احياء مى کند، همچنان که فرمود: «و ان الدار الاخرة لهى الحيوان ، لو کانوا يعلمون »، (و بدرستى خانه آخرت تنها زندگى حقيقى است ، اگر مى توانستند بفهمند)،
و اگر بعضى نتوانستند بفهمند، بخاطر اين بود که حواس خود را منحصر در درک خواص زندگى در ماده دنيائى کردند و غير آن را نخواستند بفهمند، و چون نفهميدند، لذا نتوانستند ميان بقاء بان زندگى و فنا فرق بگذارند و آن زندگى را هم فنا پنداشتند و اين پندار اختصاص بکفار نداشت ، بلکه مؤ من و کافر هر دو در دنيا دچار اين اشتباه هستند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۵۲۲
و به همين جهت در آيه مورد بحث به مؤ من و کافر خطاب مى کند: به اينکه شهدا بعد از مردن نيز زنده اند، ولى شما نمى فهميد، يعنى با حواس خود درک نمى کنيد، همچنانکه در آن آيه ديگر باز مى فرمايد:
«لهى الحيوان لو کانوا يعلمون »، يعنى اگر مى توانستند يقين حاصل کنند، چون علم در اينجا به معناى يقين است ، بشهادت اينکه در آيه : «کلا لو تعلمون علم اليقين ، لترون الجحيم »، (حاشا اگر بعلم يقين ميدانستيد، جهنم را مى ديديد)، علم به آخرت را مقيد به علم يقين کرده است .
و بنابر آنچه گذشت - هر چند خدا داناتر است - معناى آيه اينطور مى شود: کسانى که در راه خدا کشته شده اند مرده مگوئيد و آنان را فانى و باطل نپنداريد که آن معنائى که از دو کلمه مرگ و حيات در ذهن شما هست بر مرگ آنان صادق نيست ، چون مرگ آنان آنطور که حس ظاهر بين شما درک ميکند به معناى بطلان نيست ، بلکه مرگ آنان نوعى زندگى است ، ولى حواس شما آنرا درک نميکند.
خواهى گفت : اين سخن در برابر کفار بجا است ، ولى خطاب در آن به مؤ منين که يا همه و يا بيشترشان علم به بقاء زندگى انسان در بعد از مرگ هم دارند و مرگ را بطلان ذات انسان نمى دانند، چه معنا دارد؟
در پاسخ مى گوئيم : درست است که مؤ منين اين معنا را مى دانند وليکن در عين حال وقتى تصور کشته شدن را مى کنند، قهرا ناراحت ميشوند و دچار قلق و اضطراب ميگردند چون پاى جان در ميان است و شوخى نيست ، لذا در آيه شريفه براى بيدار شدن آنان همان علم و ايمان را که دارند به رخشان مى کشد، تا آن قلق و اضطراب از دلهاشان زايل شود.
و معلوم است که اين خطاب ، هم اولياء کشته شده را بيدار مى کند و مى فهمند که کشته شدن عزيزشان بيش از جدائى چند روز چيز ديگرى نيست ، آنان نيز پس از زمانى کوتاه بوى ملحق ميشوند و اين جدائى چند روزه در مقابل مرضات خداى سبحان و آن درجاتيکه عزيزشان به آن رسيده ، غير قابل تحمل نيست .
و هم افراد فدائى و آماده کشته شدن را بيدار مى کند و تشنه جهاد ميسازد، چون مى فهمند که در برابر شهادت به حياتى طيب و نعمتى دائم و رضوانى از خدا مى رسند، در حقيقت خطاب در آيه نظير خطاب به رسولخدا (ص ) است ، که ميفرمايد: «الحق من ربک ، فلا تکونن من الممترين »، (حق از ناحيه پروردگار تو است ، پس زنهار که از دودلان مباش ) الخ ، با اينکه رسولخدا (ص ) هم ميدانست که حق از ناحيه خداست و هم به آيات پروردگارش يقين داشت و اولين موقن بود ولکن اينگونه خطابها کلامى است کنايه اى ، ميخواهد بفرمايد: آنقدر مطلب ، يقينى و روشن است که حتى خطور و تصور برخلافش را هم تحمل نمى کند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۵۲۳
(نشئه برزخ ) تا اينجا فهميديم که آيه مورد بحث به روشنى دلالت دارد بر اينکه بعد از زندگى دنيا و قبل از قيامت حياتى هست بنام برزخ ، و اين دلالت را آيه ديگرى که نظير آيه مورد بحث است يعنى آيه «و لا تحسبن الذين قتلوا فى سبيل اللّه امواتا، بل احياء، عند ربهم يرزقون » و آيات بسيارى ديگر دارند.
سخن بسيار عجيب بعضى مردم درباره آيه شريفه و رد آن
و از عجيب ترين امور سخنى است که بعضى از مردم درباره اين آيه گفته اند، و آن اين است که آيه در باره شهداى بدر نازل شده و مخصوص بايشان است و شامل غير ايشان نميشود و چه خوب گفته اند بعضى از محققين که بعد از نقل اين سخن در ذيل آيه «و استعينوا بالصبر و الصلوة » الخ گفته : پروردگارا بما صبرى بده تا در مقابل امثال اين سخنان نامربوط، تحمل بخرج دهيم .
من براستى نمى فهمم منظور اينها از اين سخنان چيست ؟ و حيات شهداى بدر را چگونه حياتى تصور مى کنند؟ که فقط مخصوص آنها باشد، با اينکه درباره همه مردگان ميگويند: آدمى بعد از مرگ و يا کشته شدن بکلى نابود گشته و اجزايش از يکديگر جدا و باطل ميگردد آيا در خصوص شهداى بدر معتقد به معجزه اى شده اند؟ آيا ميگويند: خداوند خصوص آنانرا به کرامتى از خود اختصاص داده که حتى پيامبر اکرم و ساير انبياء و مرسلين ، و اولياء مقربين را به آن کرامت اکرام نکرده ؟ در ميان تمامى خلايق ، خصوص آنان داراى چنين زندگى هستند؟ قطعا اين معنا به اعجاز نبوده ، چون چنين چيزى محال است ، آنهم محالى که محال بودنش ضرورى و بديهى است و معجزه بامر محال تعلق نمى گيرد، و اگر عقل جائز بداند که چنين حکم ضرورى و بديهى باطل شود، ديگر براى هيچ حکم ضرورى ديگر اعتبارى نمى ماند.
و يا ميگويند: حس در همه جا درست احساس مى کند، الا در خصوص کشتگان بدر، که نسبت به آنها دچار اشتباه شده ، خيال کرده که آنان مرده اند، ولى نمرده اند و زنده اند و نزد پروردگار خود مشغول اکل و شرب و ساير لذائذاند، چيزى که هست چشم ما نمى بيند و از نظر ما غائبند و آنچه چشم ها ديد که اعضاى آنها قطعه قطعه شد و بدن ها سرد گشت ، همه را اشتباه ديد؟.
و اگر ممکن باشد که حس انسانى تا اين پايه خطا کند و هيچ معيارى هم در خطاء و صوابش نداشته باشد، يکجا بدون جهت هر چه مى بيند خطا باشد، جاى ديگر باز بدون جهت هر چه مى بيند درست باشد، ديگر چه اعتبارى براى حس باقى ميماند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۵۲۴
و اگر بگوئى : در جنگ بدر که خطا رفت بدون جهت نبود بلکه جهتش اراده الهيه بود،
در پاسخ ميگوئيم : اين جواب اشکال را برطرف نمى کند. براى اينکه نقل کلام به اراده الهيه ميشود، مى گوئيم : چه علتى باعث شد که خدا در خصوص شهداى بدر چنين اراده اى بکند؟ پس باز اشکال بى اعتبارى حس به حال خود باقى است ، چون باز هم ممکن است چيزى را که واقعيت ندارد، واقع ببينيم و حس کنيم ، و چگونه يک آدم عاقل به خود جراءت ميدهد که لب به چنين سخنى بگشايد؟ آيا اين حرف غير از سفسطه چيز ديگرى است ؟
اين مفسرين مسلک خود را از عوام محدثين گرفته اند که معتقدند امور غيبى يعنى آنچه از حواس ما غايب است ، و از سوى ديگر ظواهر دينى از کتاب و سنت آنها را اثبات مى کند، از قبيل ملائکه و ارواح مؤ منين و هر چه از اين قبيل است ، موجوداتى مادى و اجسامى لطيف هستند که ميتوانند در اجسام کثيف حلول و نفوذ کنند، مثلا بصورت انسان و يا چيز ديگر درآيند و همه کارهاى انسانى و يا آن چيز ديگر را انجام دهند، و همه آن قوائى که ما انسانها داريم داشته باشند، چيزى که هست محکوم به احکام ماده و طبيعت نميشوند، تغيير و تبدل و تجزيه و تحليل نمى پذيرند، مرگ و حيات طبيعى ندارند و هر وقت خدا اجازه دهد براى حواس ما ظاهر ميشوند، و اگر بخواهد که ظاهر نشوند نميشوند و مشيت خدا، مشيت خالص است ، ديگر علت و جهت و مخصصى در ناحيه حواس ما و يا در ناحيه خود آن موجودات لازم ندارد، (خلاصه ديگر نبايد پرسيد: چرا من همه چيز را مى بينم ، ولى شهداى بدر را نمى بينم و يا شهداى بدر چرا برخلاف هر موجود ديگرى براى حواس ما ظاهر نميشوند)؟
و منشاء اين نظريه محدثين اين است که ايشان منکر عليت و معلوليت ميان موجودات اند، در حاليکه اگر اين احتمال پوچ و خيال واهى درست باشد بايد فاتحه تمامى حقايق علمى و احکام علمى را خواند تا چه رسد به معارف دينى ، و آنوقت ديگر نوبت نمى رسد به اجسام لطيفى که مورد کرامت خدا باشند و دست تاءثير و تاءثر مادى و طبيعى به آنها نرسد.
چند آيه قرآنى که دلالت بر «برزخ » دارند
پس از آنچه گذشت روشن گرديد: که آيه شريفه بر حيات برزخى دلالت دارد و اين حيات برزخى همان عالم قبر است ، عالمى است متوسط ميان مرگ و قيامت که در آن عالم ، افراد يا متنعم هستند و يا معذب ، تا آنکه قيامت ، قيام کند.
و از جمله آياتيکه دلالت بر برزخ دارد آيه مشابه با آيه مورد بحث است که مى فرمايد: «و لا تحسبن الذين قتلوا فى سبيل اللّه امواتا، بل احياء عند ربهم يرزقون »، (تو مپندار کسانيکه در راه خدا کشته شده اند اموات هستند، بلکه زنده اند و نزد پروردگارشان روزى ميخورند)، «فرحين بما ايتهم اللّه من فضله و يستبشرون بالذين لم يلحقوا بهم من خلفهم ، الا خوف عليهم و لا هم يحزنون »،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۵۲۵
به آنچه خدا از فضل خود بايشان داده خوشحالند و به يکديگر مژده ميدهند که فلانى ها هم از دنبال ما خواهند آمد، در حاليکه ترس و اندوهى نداشته باشند) که در سابق گفتيم : چگونه اين دو آيه بر وجود عالم برزخ دلالت دارد.
و اگر مفسرينى که گفته اند: اين آيات مربوط به شهداء بدر است ، در آن دقت کنند، خواهند ديد که سياق آنها دلالت دارد بر اين که غير شهداى بدر هم با شهداى بدر در اين جهت شرکت دارند و عموم مؤ منين بعد از مرگ داراى چنين حياتى و تنعماتى هستند.
و نيز از آياتيکه دلالت بر مطلوب ما دارد آيه : «حتى اذا جاء احدهم الموت ، قال رب ارجعون لعلى اعمل صالحا فيما ترکت ، کلا انها کلمة هو قائلها و من ورائهم برزخ الى يوم يبعثون » است ، که مى فرمايد: (تا آنکه مرگ يکى از ايشان برسد، آنوقت ميگويد: پروردگارا مرا برگردانيد، تا شايد عمل هاى صالح کنم و آنچه را نکرده ام جبران نمايم ، حاشا اين سخنى است که او (از در بيچارگى ) مى زند، تازه در پشت سر برزخى دارند تا روزيکه مبعوث شوند).
که دلالت آن بر وجود حياتى متوسط ميان حيات دنيائى و حيات بعد از قيامت بسيار روشن است ، و انشاءاللّه تمامى حرفهائى که در اين آيه داريم در تفسير خود آن خواهد آمد.
باز از آياتيکه دلالت بر اين معنا دارد آيات : «و قال الذين لايرجون لقاءنا لو لا انزل علينا الملائکه ، اءو نرى ربنا، لقد استکبروا فى انفسهم ،و عتوا عتوا کبيرا يوم يرون الملائکة ، لا بشرى يومئذ للمجرمين ، و يقولون : حجرا محجورا و قدمنا الى ما عملوا من عمل فجعلناه هباء منثورا# اصحاب الجنة يومئذ خير مستقرا و احسن مقيلا # و يوم تشقق السماء بالغمام ، و نزل الملائکة تنزيلا # الملک يومئذ الحق للرحمن و کان يوما على الکافرين عسيرا» است که چون ترجمه اش را بخوانى بروشنى بدلالت آن بر وجود عالم برزخ پى مى برى ،
و اينک ترجمه آن : و کسانيکه اميد ديدار ما را ندارند، ميگويند: چرا ملائکه بر خود ما نازل نميشود؟ و يا چرا پروردگارمان را نمى بينيم ؟ راستى چقدر از خود راضى و در پيش خود طغيان کردند، و چه طغيانى بزرگ ، روزى که ملائکه را مى بينند (و پر واضح است که مراد به اين روز، اولين روزيست که ملائکه را مى بينند و آن روزى است که مرگشان مى رسد و به جان دادن مى افتند، چون آيات ديگر نيز بر اين معنا دلالت دارد) در آنروز ديگر براى مجرمان خوشى و بشارتى نيست و پى در پى امان ميخواهند و ما به آنچه کرده اند مى پردازيم و همه را هيچ و پوچ مى کنيم ، مردمان بهشتى در آنروز در بهترين قرارگاه و بهترين خوابگاه قرار مى گيرند روزيکه آسمان پاره پاره ميشود (و مراد به اين روز،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۵۲۶
روز قيامت است و ملائکه پشت سر هم نازل ميشوند در آنروز ملک حقيقى تنها از آن رحمان است ، و روزى است که بر کافران بسيار سخت است ).
چون در اين آيات مى فرمايد که قبل از پاره شدن آسمان در قيامت اصحاب جنت منزلگاهى دارند که بهترين منزلها است ، پس بايد زندگى داشته باشند تا محتاج به منزل باشند و انشاءاللّه توضيح و تفصيل سخن در ذيل خود اين آيات خواهد آمد.
نمونه هاى ديگرى از آيات قرآنى که دلالت بر برزخ دارند
و نيز از آياتيکه بر وجود برزخ دلالت دارد آيه : «قالوا: ربنا امتنا اثنتين ، و احييتنا اثنتين ، فاعترفنا بذنوبنا، فهل الى خروج من سبيل ؟» (گفتند: پروردگارا تو ما را دو بار ميراندى و دو بار زنده کردى ، اينک به گناهان خود اعتراف مى کنيم آيا راهى براى بيرون شدن هست ؟.
که مى فهماند در روزى که اين سخن ميگويند، دو بار مرده اند و دو بار هم زنده شده اند، و اين جز با وجود برزخ تصور ندارد، بايد برزخى باشد تا آدمى يکبار در دنيا بميرد و يکبار در برزخ زنده شود، و يکبار هم در برزخ بميرد و در قيامت زنده شود، تا بشود دو بار مردن ، و دو بار زنده شدن ، و گرنه اگر زندگى منحصر در دو عالم باشد، يکى در دنيا و يکى در آخرت ، ديگر دوبار ميراندن درست نميشود، چون در اينصورت انسان فقط يکبار مى ميرد، در ذيل آيه : «کيف تکفرون باللّه و کنتم امواتا فاحياکم » نيز پاره اى مطالب درباره برزخ گذشت بدانجا مراجعه شود.
و نيز از آياتيکه درباره برزخ گفتگو دارد آيه : «و حاق بآل فرعون سوء العذاب ، النار يعرضون عليها غدوا و عشيا، و يوم تقوم الساعة : ادخلوا آل فرعون اشد العذاب »، (آل فرعون را عذاب بدى فرا گرفت ، عذاب آتش که هر صبح و شام بر آن عرضه ميشوند، و روزيکه قيامت بپا شود، بايشان گفته ميشود اى ملائکه آل فرعون را بدرون شديدترين عذاب در آوريد) ميباشد، براى اينکه همه ميدانيم که روز قيامت صبح و شام ندارد روزى است غير ساير روزها علاوه بر اين در اول آيه که بنظر ما راجع به برزخ است مى فرمايد آتش بايشان عرضه ميشود و در آخرش که باز بنظر ما راجع به قيامت است ، مى فرمايد بدرون عذاب در آوريد پس معلوم ميشود عذاب اهل دوزخ دو نوع است ، يکى دلهره از ديدن آتش و يکى داخل شدن در آن ، پس يکى عذاب برزخ است و دومى عذاب قيامت .
و آياتيکه از آن اين حقيقت قرآنى استفاده ميشود و يا به آن اشاره دارد، بسيار است ، مانند آيه : «تاللّه لقد ارسلنا الى امم من قبلک فزين لهم الشيطان اعمالهم فهو وليهم اليوم ، و لهم عذاب اليم »، (به خدا سوگند رسولانى بسوى امتها که قبل از تو بودند گسيل داشتيم ، ولى شيطان اعمال زشت آنان را در نظرشان زيبا جلوه داد،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۵۲۷
امروز هم همان شيطان سرپرست آنها است ، و عذابى دردناک در پيش دارند)، که مى رساند کفار همين الان در تحت سرپرستى شيطان زندگى دارند، تا در روز قيامت به عذاب دردناکى برسند، و همچنين آياتى ديگر.
بحثى پيرامون تجرد نفس
تدبر در آيه مورد بحث و آيات ديگرى که نظير آن بود و از نظر خواننده گذشت ، حقيقتى ديگر را روشن ميسازد که از مسئله حيات برزخى شهيدان وسيع تر و عمومى تر است و آن اين است که بطور کلى نفس آدمى موجودى است مجرد، موجودى است ماوراى بدن و احکامى دارد غير احکام بدن و هر مرکب جسمانى ديگر (خلاصه موجودى است غير مادى که نه طول دارد و نه عرض و نه در چهار ديوارى بدن مى گنجد) بلکه با بدن ارتباط و علقه اى دارد و يا به عبارتى با آن متحد است و بوسيله شعور و اراده و ساير صفات ادراکى ، بدن را اداره مى کند.
دقت در آيات سابق اين معنا را بخوبى روشن ميسازد چون مى فهماند که تمام شخصيت انسان بدن نيست ، که وقتى بدن از کار افتاد شخص بميرد و با فناى بدن و پوسيدن و انحلال ترکيب هايش و متلاشى شدن اجزائش ، فانى شود، بلکه تمام شخصيت آدمى به چيز ديگرى است ، که بعد از مردن بدن باز هم زنده است ، يا عيشى دائم و گوارا و نعيمى مقيم را از سر مى گيرد.
(عيشى که ديگر در ديدن حقايق محکوم به اين نيست که از دو چشم سر ببيند و در شنيدن حقايق از دو سوراخ گوش بشنود، عيشى که ديگر لذتش محدود بدرک ملايمات جسمى نيست ) و يا به شقاوت و رنجى دائم و عذابى اليم مى رسد.
و نيز مى رساند که سعادت آدمى در آن زندگى و شقاوت و تيره روزيش مربوط به سنحه ملکات و اعمال او است ، نه به جهات جسمانى (از سفيدى و سياهى و قدرت و ضعف ) و نه به احکام اجتماعى ، (از آقازادگى و رياست و مقام و امثال آن ).
پس اينها حقايقى است که اين آيات شريفه آنرا دست ميدهد، و معلوم است که اين احکام مغاير با احکام جسمانى است و از هر جهت با خواص ماديت دنيوى منافات دارد و از همه اينها فهميده ميشود که پس نفس انسانها غير بدنهاى ايشان است . و در دلالت بر اين معنا آيات برزخ به تنهائى دليل نيست ، بلکه آياتى ديگر نيز اين معنا را افاده مى کند،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۵۲۸
از آن جمله اين آيه است : «اللّه يتوفى الانفس حين موتها و التى لم تمت فى منامها فيمسک التى قضى عليها الموت ، و يرسل الاخرى »، (خدا است آن کسى که جانها را در دم مرگ و هم از کسانيکه نمرده اند ولى به خواب رفته اند مى گيرد، آنگاه آنکه قضاى مرگش رانده شده نگه ميدارد و ديگران را رها مى کند).
چون کلمه (توفى ) و (استيفاء) به معناى گرفتن حق به تمام و کمال است و مضمون اين آيه ، از گرفتن و نگه داشتن و رها کردن ، ظاهرا اين است که ميان نفس و بدن دوئيت و فرق است .
و باز از آن جمله اين آيه است : «و قالوا اذا ضللنا فى الارض ءانا لفى خلق جديد؟ بل هم بلقاء ربهم کافرون قل يتوفيکم ملک الموت الذى وکل بکم ، ثم الى ربکم ترجعون »، (و گفتند آيا بعد از آنکه در زمين گم شديم ، دوباره به خلقت جديدى در مى آئيم ؟ اين سخن از ايشان صرف استبعاد است ، و دليلى بر آن ندارند، بلکه علت آنست که ايمانى به ديدار پروردگارشان ندارند، بگو در دم مرگ آن فرشته مرگى که موکل بر شما است شما را به تمام و کمال مى گيرد و سپس بسوى پروردگارتان بر مى گرديد).
که خداى سبحان يکى از شبهه هاى کفار منکر معاد را ذکر مى کند، و آن اين است که آيا بعد از مردن و جدائى اجزاء بدن (از آب و خاک و معدنيهايش ) و جدائى اعضاى آن ، از دست و پا و چشم و گوشش و نابودى همان اجزاء عضويش و دگرگون شدن صورتها و گم گشتن در زمين ، بطوريکه ديگر هيچ باشعورى نتواند خاک ما را از خاک ديگران تشخيص دهد، دوباره خلقت جديدى بخود مى گيريم ؟
و اين شبهه هيچ اساسى به غير استبعاد ندارد، و خداى تعالى پاسخ آنرا به رسول گراميش ياد ميدهد و مى فرمايد بگو شما بعد از مردن گم نميشويد و اجزاء شما ناپديد و درهم و برهم نمى گردد، چون فرشته اى که موکل به شما است ، شما را به تمامى و کمال تحويل مى گيرد و نمى گذارد گم شويد، بلکه در قبضه و حفاظت او هستيد، آنچه از شما گم و درهم و برهم ميشود، بدنهاى شما است نه نفس شما و يا به گونه آن کسى که يک عمر مى گفت (من )، و به او مى گفتند (تو).
و از جمله آنها اين آيه است : «و نفخ فيه من روحه »، (و خدا از روح خود در او دميد) که در ضمن آيات مربوطه به خلقت انسان است آنگاه در آيه «يسئلونک عن الروح ، قل الروح من امر ربى »، (از تو از روح مى پرسند، بگو روح از امر پروردگار من است )
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۵۲۹
بيان مى کند که روح از جنس امر خداست و سپس در آيه : «انما امره اذا اءراد شيئا، ان يقول : له کن فيکون ، فسبحان الذى بيده ملکوت کل شى ء»، (امر او در وقتى که چيزى را اراده کند، تنها اين است که به آن چيز بگويد بباش ، و بى درنگ موجود شود، پس منزه است آن خدائى که ملکوت هر چيز را بدست دارد)، بيان مى کند که روح از سنحه ملکوت و کلمه (کن ) است .
و سپس در آيه : «و ما امرنا الا واحدة کلمح بالبصر» او را به وصف ديگرى توصيف کرده ، و آن اين است که اولا يکى است و ثانيا، چون چشم گرداندن فورى است و تعبير به چشم گرداندن مى رساند که امر خدا و کلمه (کن ) موجودى است آنى نه تدريجى ، که چون موجود ميشود، وجودش مشروط و مقيد به زمان و مکان نيست .
از اينجا روشن مى گردد که امر خدا - که روح هم يکى از مصاديق آن است - از جنس موجودات جسمانى و مادى نيست ، چون اگر بود محکوم به احکام ماده بود ويکى از احکام عمومى ماده اين است که به تدريج موجود شود، وجودش مقيد به زمان و مکان باشد، پس روحى که در انسان هست مادى و جسمانى نيست هر چند که با ماده تعلق و ارتباط دارد.
آياتى که از آنها کيفيت ارتباط روح با جسم، به دست مى آيد
آنگاه از آياتى ديگر کيفيت ارتباط روح با ماده بدست مى آيد، يکجا مى فرمايد: «منها خلقناکم »، (ما شما را از زمين خلق کرديم ) و جائى ديگر مى فرمايد: «خلق الانسان من صلصال کالفخار»، (انسان را از لايه اى چون گل سفال آفريد).
و نيز فرموده : «و بدء خلق الانسان من طين ، ثم جعل نسله من سلالة من ماء مهين »، (خلقت انسان را از گل آغاز کرد و سپس نسل او را از چکيده اى از آبى بى مقدار قرار داد)، و سپس فرموده : «و لقد خلقنا الانسان من سلالة من طين ، ثم جعلناه نطفة فى قرار مکين ، ثم خلقنا النطفة علقة ، فخلقنا العلقة مضغة فخلقنا المضغة عظاما، فکسونا العظام لحما، ثم انشاءناه خلقا آخر، فتبارک اللّه احسن الخالقين »، (ما از پيش انسان را از چکيده و خلاصه اى از گل آفريديم و سپس او را نطفه اى در قرارگاهى محفوظ کرديم و سپس نطفه را علقه و علقه را مضغه و مضغه را استخوان کرديم ، پس آن استخوان را با گوشت پوشانديم و در آخر او را خلقتى ديگر کرديم ، پس آفرين به خدا که بهترين خالقان است ).
و بيان کرد که انسان در آغاز بجز يک جسمى طبيعى نبود و از بدو پيدايشش صورت هائى گوناگون به خود گرفت ، تا در آخر خداى تعالى همين موجود جسمانى و جامد و خمود را،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۵۳۰
خلقتى ديگر کرد که در آن خلقت انسان داراى شعور و اراده گشت ، کارهائى مى کند که کار جسم و ماده نيست ، چون شعور و اراده و فکر و تصرف و تسخير موجودات و تدبير در امور عالم ، به نقل دادن و دگرگون کردن و امثال آن از کارهائى که از اجسام و جسمانيات سر نمى زد نيازمند است -، پس معلوم شد که روح جسمانى نيست ، بخاطر اينکه موضوع و مصدر افعالى است که فعل جسم نيست .
پس نفس بالنسبه به جسمى که در آغاز مبدا وجود او بوده ، - يعنى بدنى که باعث و منشاء پيدايش آن بوده - به منزله ميوه از درخت و بوجهى به منزله روشنائى از نفت است .
با اين بيان تا حدى کيفيت تعلق روح به بدن و پيدايش روح از بدن ، روشن ميگردد، و آنگاه با فرا رسيدن مرگ اين تعلق و ارتباط قطع مى شود، ديگر روح با بدن کار نمى کند، پس روح در اول پيدايشش عين بدن بود و سپس با انشائى از خدا از بدن متمايز مى گردد و در آخر با مردن بدن ، بکلى از بدن جدا و مستقل ميشود.
اين آن مقدار خصوصياتى است که آيات شريفه با ظهور خود براى روح بيان ميکند و البته آيات ديگرى نيز هست که با اشاره و تلويح اين معانى را مى رساند، و اهل بصيرت و تدبر مى توانند به آن آيات برخورد نمايند، هر چند که راهنما خداست .
استعانت از صبر و نماز و داشتن ايمان به حيات پس از مرگ ، پيروزى مى آورند
«و لنبلونکم بشى ء من الخوف و الجوع ، و نقص من الاموال و الانفس و الثمرات »، بعد از آنکه در آيه قبل ، مؤ منان را امر فرمود تا از صبر و نماز کمک بگيرند، و نيز نهى فرمود از اينکه کشتگان راه خدا را مرده بخوانند و آنان را زنده معرفى کرد، اينک در اين آيه علت آن امر و آن نهى را بيان ميکند و توضيح ميدهد که چرا ايشان را به آن خطابها، مخاطب کرد.
و آن علت اين است که بزودى ايشان را به بوته آزمايشى مى برد که رسيدنشان به معالى برايشان فراهم نمى شود و زندگى شرافتمندانه شان صافى نمى شود و به دين حنيف نمى رسند، مگر به آن آزمايش ، و آن عبارت است از جنگ و قتل که يگانه راه پيروزى در آن اين است که خود را در اين دو قلعه محکم ، يعنى صبر و نماز متحصن کنند و از اين دو نيرو مدد بگيرند، و علاوه بر آن دو نيرو، يک نيروى سوم هم داشته باشند و آن طرز فکر صحيح است که هيچ قومى داراى اين فکر نشدند، مگر آنکه به هدفشان هر چه هم بلند بوده رسيده اند و نهايت درجه کمال خود را يافته اند، در جنگ ، نيروى خارق العاده اى يافته و عرصه جنگ برايشان چون حجله عروس محبوب گشت و آن طرز فکر اين است : که ايمان داشته باشند به اينکه کشتگان ايشان مرده و نابود شده نيستند و هر کوششى که با جان و مال خود ميکنند، باطل و هدر نيست ، اگر دشمن را بکشند، خود را به حياتى رسانده اند که ديگر دشمن با ظلم و جور خود بر آنان حکومت نمى کند و اگر خود کشته شوند،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۵۳۱
به زندگى واقعى رسيده اند و بار ظلم و جور بر آنان تحکم ندارد، پس در هر دو صورت موفق و پيروزند.
خداى تعالى در آيه مورد بحث به عموم شدائدى که ممکن است مسلمانان در راه مبارزه با باطل گرفتارش شوند، اشاره نموده و آن عبارت است از خوف و گرسنگى و نقص اموال و جان ه ، و اما کلمه (ثمرات )، ظاهرا مراد به آن اولاد باشد، چون نقص فرزندان و کم شدن مردان و جوانان با جنگ مناسبتر است تا نقص ميوه هاى درختان .
و اى بسا از مفسرين که گفته باشند: مراد به کلمه (ثمرات )، ميوه درختان خرما است ، و مراد به اموال ، غير اين يک مال است ، يعنى چهارپايان از شتر و گوسفند.
صابران چه کسانى هستند؟
«و بشر الصابرين الذين اذا اصابتهم مصيبة قالوا انا لله و انا اليه راجعون » در اين باره صابران را دوباره نام برد تا اولا بشارتشان دهد و ثانيا راه صبر را و اينکه چه صبرى ، صبر جميل است يادشان دهد، و ثالثا آن علت واقعى که صبر را بر آدمى واجب مى سازد بيان کند، و آن اين است که ما ملک خدائيم و مالک حق دارد هر گونه تصرفى در ملک خود بکند، و رابعا پاداش عموم صابران را که عبارت است از درود خدا و رحمت و راه يافتن ، معرفى نمايد.
لذا رسول گرامى خود را دستور ميدهد: نخست ايشان را بشارت دهد، ولى متعلق بشارت را ذکر نميکند، تا با همين ذکر نکردن به عظمت آن اشاره کرده باشد و بفهماند: همينکه اين بشارت از ناحيه خداست ، جز خير و جميل نيست ، و اين خير و جميل را رب العزه ضمانت کرده است .
و سپس بيان ميکند: که صابران کيانند؟ آنهايند که هنگام مصيبت چنين و چنان ميگويند.
و مصيبت عبارت است از هر واقعه اى که آدمى با آن روبرو شود، چه خير و چه شر، ولکن جز در وقايع مکروه و ناراحت کننده استعمال نمى شود، و معلوم است که مراد به گفتن «انا لله » الخ ، صرف تلفظ به اين الفاظ و بدون توجه به معناى آن نيست و حتى با گفتن و صرف توجه به معنا هم نيست بلکه بايد به حقيقت معنايش ايمان داشت باينکه آدمى مملوک خداست و مالکيت خدا به حقيقت ملک است ، و اين که دوباره بازگشتش به سوى مالکش مى باشد اينجاست که بهترين صبر تحقق پيدا مى کند، آن صبرى که ريشه و منشاء هر جزع و تاءسفى را در دل مى سوزاند و قطع مى کند، و چرک غفلت را از صفحه دل ميشويد.
توضيح اينکه : وجود انسان و تمامى موجوداتى که تابع وجود آدمى هستند، چه قواى او و چه افعالش ، همه قائم به ذات خداى عزيزى هستند که انسان را آفريده و ايجاد کرده ، پس قوام ذات آدمى به اوست و همواره محتاج او، در همه احوالش به اوست ، و در حدوثش و بقاءش ، مستقل از او نيست .
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۵۳۲
و چون چنين است ، رب او و مالک او هر گونه تصرفى که بخواهد در او ميکند و خود او هيچگونه اختيار و مالکيتى ندارد و به هيچ وجه مستقل از مالک خود نيست ، مالک حقيقى وجودش و قوايش و افعالش .
و اگر هم هستى او را و نيز قوا و افعال او را به خود او نسبت ميدهند، مثلا مى گويند فلانى وجود دارد قوا و افعالى دارد، چشم و گوش دارد، و يا اعمالى چون راه رفتن و سخن گفتن و خوردن و نوشيدن دارد، همين نسبت نيز به اذن مالک حقيقى اوست که اگر مالک حقيقيش چنين اجازه اى نداده بود، همه اين نسبتها دروغ بود، زيرا او و هيچ موجودى ديگر مالک چيزى نيستند، و هيچيک از اين نسبت ها را ندارند، براى اينکه گفتيم : به هيچ وجه استقلالى از خود ندارند، هر چه دارند ملک اوست .
(چيزى که هست آدمى تا در اين نشئه زندگى مى کند، که ضرورت زندگى اجتماعى ناگزيرش کرده ملکى اعتبارى براى خود درست کند و خدا هم اين اعتبار را معتبر شمرده و اين نيز باعث شده که رفته رفته امر بر او مشتبه گردد و خود را مالک واقعى ملکش بپندارد لذا خداى سبحان در آيه : «لمن الملک اليوم لله الواحد القهار»، (ملک امروز از آن کيست ؟ از آن خداست ، واحد قهار). مى فرمايد: بزودى اعتبار نامبرده لغو خواهد شد و اشياء به حال قبل از اذن خدا برميگردند، و روزى خواهد رسيد که ديگر ملکى نماند، مگر براى خدا و بس ، آنوقت است که آدمى با همه آن چيزها که ملک خود مى پنداشت ، بسوى خداى سبحان برميگردد.
ملک ظاهرى و ملک حقيقى و اثر توجه انسان به حقيقت ملک خداوند
پس معلوم مى شود ملک دو جور است ، يکى ملک حقيقى که دارنده آن تنها و تنها خداى سبحان است ، واحدى با او در اين مالکيت شريک نيست ، نه هيچ انسانى و نه هيچ موجودى ديگر، و يکى ديگر ملک اعتبارى و ظاهرى و صورى است ، مثل مالکيت انسان نسبت به خودش و فرزندش و مالش و امثال اينها، که در اين چيزها مالک حقيقى خداست و مالکيت انسان به تمليک خداى تعالى است ، آنهم تمليک ظاهرى و مجازى .
پس اگر آدمى متوجه حقيقت ملک خداى تعالى بشود و آن ملکيت را نسبت به خود حساب کند، مى بيند که خودش ملک مطلق پروردگارش است ، و نيز متوجه مى شود که اين ملک ظاهرى و اعتبارى که ميان انسانها دست به دست مى شود و از آن جمله ملک انسان نسبت بخودش و مالش ، و فرزندانش و هر چيز ديگر، بزودى باطل خواهد شد و به سوى پروردگارش رجوع خواهد کرد، و بالاخره متوجه مى شود که خود او اصلا مالک هيچ چيز نيست ، نه ملک حقيقى و نه مجازى .
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۵۳۳
و معلوم است که اگر کسى اين معنا را باور داشته باشد، ديگر معنا ندارد که از مصائبى که براى ديگران تاءثر آور است ، متاءثر شود، چون کسى متاءثر ميشود که چيزى از مايملک خود را از دست داده باشد، چنين کسى هر وقت گم شده اش پيدا شود و يا سودى به چنگش آيد خوشحال مى شود و چون چيزى از دستش برود غمناک ميگردد.
رده:تفسیر المیزان