المیزان جلد۱ بخش۴۵
اما کسى که معتقد است باينکه مالک هيچ چيز نيست ، ديگر نه از ورود مصيبت متاءثر ميشود و نه از فقدان مايملکش اندوهناک (و نه از رسيدن سودى مسرور) مى گردد، و چگونه از رسيدن مصيبت متاءثر مى شود، کسى که ايمان دارد باينکه مالک تنها و تنها خداست ؟ و او حق دارد و مى تواند در ملک خودش هر جور تصرفى بکند.
بحثی در اخلاق
بايد دانست که اصلاح اخلاق و خويهاى نفس و تحصيل ملکات فاضله ، در دو طرف علم و عمل و پاک کردن دل از خويهاى زشت ، تنها و تنها يک راه دارد، آنهم عبارت است از تکرار عمل صالح و مداومت بر آن ، البته عملى که مناسب با آن خوى پسنديده است ، بايد آن عمل را آنقدر تکرار کند و در موارد جزئى که پيش مى آيد آن را انجام دهد تا رفته رفته اثرش در نفس روى هم قرار گيرد و در صفحه دل نقش ببندد و نقشى که به اين زوديها زائل نشود و يا اصلا زوال نپذيرد.
مثلا اگرانسان بخواهد خوى ناپسند ترس را از دل بيرون کند و بجايش فضيلت شجاعت را در دل جاى دهد، بايد کارهاى خطرناکى را که طبعا دلها را تکان ميدهد مکرر انجام دهد تا ترس از دلش بيرون شود، آنچنان که وقتى به چنين کارى اقدام مى کند، حس کند که نه تنها باکى ندارد، بلکه از اقدام خود لذت هم مى برد، و از فرار کردن و پرهيز از آن ننگ دارد، در اين هنگام است که در هر اقدامى شجاعت در دلش نقشى ايجاد مى کند و نقش هاى پشت سر هم در آخر بصورت ملکه شجاعت در مى آيد، پس هر چند بدست آوردن ملکه علمى ، در اختيار آدمى نيست ، ولى مقدمات تحصيل آن در اختيار آدمى است و ميتواند با انجام آن مقدمات ، ملکه را تحصيل کند.
حال که اين معنا روشن شد، متوجه شدى که براى تهذيب اخلاق و کسب فضائل اخلاقى ، راه منحصر به تکرار عمل است ، اين تکرار عمل از دو طريق دست ميدهد.
در نظر داشتن فوائد دنيائى فضائل و فوائد علوم و آرائى که مردم آن را مى ستايند،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۵۳۴
مثلا مى گويند: عفت نفس يعنى کنترل خواسته هاى شهوانى و قناعت يعنى اکتفاء به آنچه خود دارد، و قطع طمع از آنچه مردم دارند دو صفت پسنديده است ، چون فوائد خوبى دارد، آدمى را در دنيا عزت مى دهد، در چشم همگان عظيم مينمايد و نزد عموم مردم محترم و موجه مى سازد، و شره ، يعنى حرص در شهوت باعث پستى و فقر ميشود، و طمع ، ذلت نفس مى آورد، هر چند که آدمى مقام منيعى داشته باشد و علم باعث رو آوردن مردم و عزت و جاه و انس در مجالس خواص مى گردد، چشمى است براى انسان که هر مکروهى را به آدمى نشان ميدهد و با آن هر محبوبى را مى بيند، برخلاف جهل که يک نوع کورى است .
علم حافظ آدمى است ، در حالى که مال را بايد آدمى حفظ کند و نيز شجاعت باعث مى شود آدمى از تلون و هر دم خيالى دور گردد و مردم آدمى را در هر حال چه شکست بخورد و چه پيروز شود مى ستايند، بر خلاف ترس وتهور، که اگر مرد متهور و مرد ترسو از دشمن شکست بخورد، ملامت ميشود و اگر هم اتفاقا دشمن را از بين ببرد، مى گويند: بختش يارى کرد، و نيز عدالت را تمرين کند و خود را به اين خلق پسنديده بيارايد، از اين طريق که فکر کند عدالت مايه راحتى نفس از اندوه هاى درونى است و يا زندگى بعد از مرگ است ، چون وقتى انسان از دنيا برود نام نيکش همچنان در دنيا ميماند و محبتش در دلها جاى دارد.
اين طريقه ، همان طريقه معهودى است که علم اخلاق قديم ، اخلاق يونان و غير آن بر آن اساس بنا شده و قرآن کريم اخلاق را از اين طريق استعمال نکرده و زير بناى آن را مدح و ذم مردم قرار نداده که ببينيم چه چيزهائى در نظر عامه مردم ممدوح و چه چيزهائى مذموم است ؟ چه چيزهائى را جامعه مى پسندد و چه چيزهائى را نمى پسندد و قبيح مى داند؟ و اگر در آيه : «و حيثما کنتم فولوا وجوهکم شطره ، لئلا يکون للناس عليکم حجة »، (و هر جا که بوديد رو بسوى کعبه کنيد تا شماتت مردم بر شما مسلط نباشد)، مردم را به ثبات و عزم دعوت کرده و علت آنرا افکار عمومى قرار داده است .
و نيز اگر در آيه : «و لا تنازعوا، فتفشلوا، و تذهب ريحکم ، و اصبروا»، (با يکديگر نزاع مکنيد، و گرنه ضعيف ميشويد و نيرويتان هدر مى رود، و خويشتن دارى کنيد)، مردم را دعوت به صبر کرده ، براى اينکه ترک صبر و ايجاد اختلاف ، باعث سستى و هدر رفتن نيرو و جرى شدن دشمن مى شود که همه فوائد دنيائى است .
و اگر در آيه ،: «و لمن صبر و غفر، ان ذلک لمن عزم الامور»، (و هر کس صبر کند و ببخشايد، اين خود مايه عزم و عظمت است )،.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۵۳۵
که مردم را دعوت به صبر و بخشايش کرده ، چون باعث عزم و عظمت است .
و بالاخره اگر در امثال آيات بالا مردم را به اخلاق فاضله دعوت کرده و علت آن را فوائد دنيائى قرار داده ، برگشت آن فوائد نيز در حقيقت به ثواب اخروى و در نتيجه خويهاى مخالف آنها، مايه عقاب آخرتى است .
طريقه دوم از تهذيب اخلاق اين است که آدمى فوائد آخرتى آن را در نظر بگيرد و اين طريقه ، طريقه قرآن است که ذکرش در قرآن مکرر آمده ، مانند آيه : «ان اللّه اشترى من المؤ منين انفسهم ، و اموالهم ، بان لهم الجنة »، (خدا از مؤ منين جان ها و مالهاشان را خريد، در مقابل اينکه بهشت داشته باشند)،.
و آيه : «انما يوفى الصابرون اجرهم ، بغير حساب »، (صابران اجر خود را به تمام و کمال و بدون حساب خواهند گرفت )،.
و آيه : «ان الظالمين لهم عذاب اليم »، (بدرستى ستمکاران عذابى دردناک دارند)، و آيه : «اللّه ولى الذين آمنوا يخرجهم من الظلمات الى النور، و الذين کفروا اولياؤ هم الطاغوت ، يخرجونهم من النور الى الظلمات »، (خداست سرپرست کسانى که ايمان دارند و همواره از ظلمت ها به سوى نورشان بيرون مى آورد و کسانى که کافر شدند، سرپرست آنها طاغوتهايند که همواره از نور بسوى ظلمتشان بيرون مى آورند) و امثال اين آيات با فنون مختلف ، بسيار است .
آيات ديگرى هست که ملحق به اين قسم آياتند، مانند آيه : «ما اصاب من مصيبة فى الارض و لا فى انفسکم ، الا فى کتاب من قبل اءن نبراءها، ان ذلک على اللّه يسير»، (هيچ مصيبتى در زمين و نه در جانهاى شما نمى رسد، مگر آنکه قبل از آنکه آن را برسانيم ، در کتابى نوشته بوديم و اين براى خدا آسان است )، چون اين آيه مردم را دعوت مى کند باينکه از تاءسف و خوشحالى دورى کنند، براى اينکه آنچه به ايشان مى رسد، از پيش قضاءش رانده شده و ممکن نبوده که نرسد و آنچه هم که بايشان نمى رسد، بنا بوده نرسد، و تمامى حوادث مستند به قضاء و قدرى رانده شده است و با اين حال نه تاءسف از نرسيدن چيزى معنا دارد و نه خوشحالى از رسيدنش و اين کار بيهوده از کسى که به خدا ايمان دارد و زمام همه امور را بدست خدا مى داند شايسته نيست ،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۵۳۶
همچنان که آيه : «ما اصاب من مصيبة الا باذن اللّه ، و من يؤ من باللّه يهد قلبه »، (آنچه مصيبت ميرسد به اذن خدا مى رسد، و هر کس بخدا ايمان داشته باشد، خدا قلبش را هدايت ميکند) هم به اين معنا اشاره دارد.
پس اين قسم از آيات نيز نظير قسم سابق است ، چيزى که هست آن آيات ، اخلاق را از راه غايات اخروى اصلاح و تهذيب مى کرد، که يک يک آنها کمالات حقيقى قطعى هستند نه کمالات ظنى و حياتى ، و اين آيات از راه مبادى اين کمالات که آن مبادى نيز امورى حقيقى و واقعى هستند، مانند اعتقاد به قضاء و قدر، و تخلق به اخلاق خدا و تذکر به اسماء حسنايش ، و صفات عليايش (چون آدمى خليفه او است و بايد با اخلاق خود صفات او را نمايش دهد).
تاءثير اعتقاد به قضا و قدر در اخلاق
حال اگر بگوئى : اعتقاد به قضاء و قدر، علاوه بر اينکه مبداء پيدايش اخلاق فاضله نيست ، دشمن و منافى آن نيز هست ، براى اينکه اينگونه اعتقادات احکام اين نشئه را که نشئه اختيار است باطل مى کند و نظام طبيعى آن را مختل ميسازد، چون اگر صحيح باشد که اصلاح صفت صبر و ثبات و ترک تاءسف و خوشحالى را همانطور که شما از آيه استفاده کرديد، مستند به قضاء و قدر، و خلاصه مستند به اين بدانيم ، که همه امور در لوح محفوظ نوشته شده ، و هر چه بنا باشد بشود مى شود، بايد صحيح باشد که کسى بدنبال روزى نرود و در پى کسب هيچ کمالى بر نيايد و از هيچ رذيله اخلاقى دورى نکند و وقتى از او مى پرسند چرا دست روى دست گذاشته ، و در پى تحصيل مال يا کمال يا تهذيب نفس از رذائل و دفاع از حق و مخالفت با باطل بر نمى آئى ؟ بگويد: هر چه بنا است بشود مى شود، چون شدنى ها در لوح محفوظ نوشته شده و معلوم است که در اينصورت چه وضعى پيش مى آيد، و ديگر بايد فاتحه تمامى کمالات را خواند.
در پاسخ مى گوئيم : ما در بحث پيرامون قضاء جواب روشن اين اشکال را داديم و در آنجا گفتيم : افعال آدمى يکى از اجزاء علل حوادث است و معلوم است که هر معلولى همانطور که در پيدايش محتاج به علت خويش است ، محتاج به اجزاء علتش نيز هست .
پس اگر کسى بگويد (مثلا سيرى من با قضاء الهى بر وجودش رانده شده يا بر عدمش ، ساده تر بگويم خدا، يا مقدر کرده امروز شکم من سير بشود يا مقدر کرده نشود، پس ديگر چه تاءثيرى در خوردن و جويدن و فرو بردن غذا هست )، سخت اشتباه کرده ، چون فرض وجود سيرى ، فرض وجود علت آنست ، و علت آن اگر هزار جزء داشته باشد، يک جزء آن هم خوردن اختيارى خود من است ،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۵۳۷
پس تا من غذا را برندارم و نخورم ، و فرو نبرم ، علت سيرى تحقق پيدا نمى کند هر چند که نهصد و نود و نه جزء ديگر علت آن محقق باشد، پس اين خطاست که آدمى معلولى از معلول ها را تصور بکند، و در عين حال علت آن و يا جزئى از اجزاء علت آن را لغو بداند.
پس اين صحيح نيست که انسان حکم اختيار را لغو بداند، با اينکه مدار زندگى دنيوى و سعادت و شقاوتش براختيار است و اختيار يکى از اجزاء علل حوادثى است که بدنبال افعال آدمى و يا بدنبال احوال و ملکات حاصله از افعال آدمى ، پديد مى آيد.
چيزى که هست اين هم صحيح نيست ، که اختيار خود را يگانه سبب و علت تامه حوادث بداند و هر حادثه مربوط به خود را تنها بخود و باختيار خود نسبت دهد و هيچ يک از اجزاء عالم و علل موجود در عالم که در راءس همه آنها، اراده الهى قرار دارد، در آن حادثه دخيل نداند، چون چنين طرز تفکرى منشاء صفات مذمومه بسيارى ، چون عجب و کبر و بخل و فرح و تاءسف و اندوه و امثال آن مى شود.
مى گويد: اين منم که فلان کار را کردم و اين من بودم که کار را ترک کردم ، و در اثر گفتن اين منم اين منم ، دچار عجب مى شود و يا بر ديگران کبر مى ورزد و يا (چون قارون ) از دادن مالش بخل مى ورزد، چون نمى داند که بدست آمدن مال ، هزاران شرائط دارد که هيچيک آنها در اختيار خود او نيست اگر خداى تعالى آن اسباب و شرائط را فراهم نمى کرد، اختيار او به تنهائى کارى از پيش نمى برد و دردى از او دوا نمى کرد.
و نيز مى گويد: اگر من فلان کار را مى کردم ، اين ضرر متوجهم نيمشد و يا فلان سود از من فوت نمى گشت ، در حالى که اين جاهل نمى داند که عدم فوت و يا موت که همان سود و عافيت و زندگى باشد، مستند به هزاران هزار علت است که در پيدا نشدن آن يعنى پيدا شدن فوت و مرگ و ضرر، نبود يکى از آن هزاران هزار علت کافى است هر چند که اختيار خود او موجود باشد، علاوه بر اينکه اختيار خود او هم مستند به علتهاى بسيارى است که هيچيک از آنها در اختيار خود او نيست ، چون همه مى دانيم که اختيار آدمى اختيارى خود او نيست ، پس من مى توانم به اختيار خودم فلان کار را بکنم و يا نکنم ، ولى ديگر نمى توانم به اختيار خود اختيار بکنم يا نکنم .
بعد از اينکه اين معنا را فهميدى و اين حقيقت قرآنى که به بيان گذشته تعليم الهى آن را به ما آموخته ، برايت روشن گرديد، اگر در آيات شريفه اى که در اين مورد هست ، دقت بخرج دهى ، خواهى ديد که قرآن عزيز در بعضى از خلقها و قضاء حتمى و کتاب محفوظ استناد ميکند نه در همه .
آن افعال و احوال و ملکات را مستند به قضاء و قدر ميداند که حکم اختيار را باطل نمى کند و اما آنچه که با حکم اختيار منافات دارد
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۵۳۸
قرآن کريم شديدا دفع نموده و مستند به اختيار خود انسانها دانسته است ، از آن جمله فرموده :
«و اذا فعلوا فاحشة قالوا: وجدنا عليها آباءنا، و اللّه امرنابها، قل ان اللّه لا ياءمر بالفحشاء، اءتقولون على اللّه ما لا تعلمون »، (و چون عمل زشتى مرتکب ميشوند، ميگويند: ما پدران خود را ديديم که چنين مى کردند و خدا فرمان داده که چنين کنيم ، بگو: خدا به کار زشت فرمان نميدهد آيا بدون علم بر خدا افترائى مى بنديد؟)، بطوريکه ملاحظه مى کنيد کفار عمل زشت خود را بخدا نسبت دادند و خدا اين نسبت را نفى مى کند.
و آن افعال و احوال و ملکاتى را که اگر مستند به قضاء و قدر نکند، باعث ميشود بندگانش باشتباه بيفتد و خود را مستقل از خدا و اختيار خود را سبب تام در تاءثير بپندارند، مستند به قضاء خود کرد تا انسانها را بسوى صراط مستقيم هدايت کند، صراطى که رهروش را به خطا نمى کشاند و آن راه مستقيم اين است که نه انسان همه کاره و مستقل از خدا و قضاى او است ، و نه همه کاره قضاء الهى است ، و اختيار انسان هيچ کاره است ، بلکه همانطور که گفتيم ، هم قضاء خدا دخيل است و هم اختيار انسان .
با اين هدايت ، رذائل صفاتيکه از استناد حوادث به قضاء ناشى ميشود از انسانها دور کرد، تا ديگر نه به آنچه عايدشان ميشود، خوشحال شوند و قضاء خدا را هيچ کاره بدانند و نه از آنچه از دستشان مى رود تاءسف بخورند و خود را هيچ کاره حساب کنند، همچنانکه فرمود: «و اتوهم من مال اللّه الذى اتيکم »، (و به ايشان بدهيد از مال خدا که خدا بشما داده ) که مردم را دعوت به جود و کرم مى کند، چون مال را داده خدا معرفى کرده ، همچنانکه در جمله : «و مما رزقناهم ينفقون »، (و از آنچه روزيشان کرده ايم انفاق مى کنند) با استناد مال به اينکه رزق خداست ، مردم را بانفاق دعوت مى کند،
و نيز مانند آيه : «فلعلک باخع نف سک على اثارهم ، ان لم يؤ منوا بهذا الحديث اسفا، انا جعلنا ما على الارض زينة لها، لنبلوهم ايهم احسن عملا»، (نکند ميخواهى خود را بخاطر آنان و براى اينکه به اين دعوت ايمان نياورده اند، از غصه هلاک کنى ! ما آنچه که بر روى زمين هست ، درنظر آنان زينت داديم تا به امتها نشان بدهيم ، کدامشان بهتر عمل مى کنند) که رسول گرامى خود صلوات اللّه عليه را نهى مى کند از اينکه به استناد کفر مردم غصه نخورد، و مى فرمايد: که اين کفرشان خدا را به ستوه نمى آورد بلکه آنچه که در روى زمين هست به منظور امتحان آنان در روى زمين قرار گرفته و آياتى ديگر از اين قبيل .
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۵۳۹
و اين روش يعنى طريقه دوم در اصلاح اخلاق طريقه انبياء است که نمونه هاى بسيارى از آن در قرآن آمده و نيز به طورى که پيشوايان ما نقل کرده اند، در کتب آسمانى گذشته نيز بوده است .
طريقه سوم مخصوص قرآن است و آن محو زمينه های رذائل اخلاقى است
در اين ميان طريقه سومى هست که مخصوص به قرآن کريم است و در هيچ يک از کتب آسمانى که تاکنون به ما رسيده يافت نميشود و نيز از هيچ يک از تعاليم انبياء گذشته سلام اللّه عليهم اجمعين نقل نشده و نيز در هيچ يک از مکاتب فلاسفه و حکماى الهى ديده نشده و آن عبارت از اين است که انسانها را از نظر اوصاف و طرز تفکر، طورى تربيت کرده که ديگر محل و موضوعى براى رذائل اخلاقى باقى نگذاشته و به عبارت ديگر اوصاف رذيله و خوى هاى ناستوده را، از طريق رفع از بين برده نه دفع ، يعنى اجازه نداده که رذائل در دلها راه يابد تا در صدد بر طرف کردنش برآيند، بلکه دلها را آنچنان با علوم و معارف خود پر کرده که ديگر جائى براى رذائل باقى نگذاشته است .
توضيح اينکه هر عملى که انسان براى غير خدا انجام دهد، الا و لابد منظورى از آن عمل در نظر دارد، يا براى اين مى کند که در کردن آن عزتى سراغ دارد و ميخواهد آنرا بدست آورد و يا بخاطر ترس از نيروئى آنرا انجام ميدهد، تا از شر آن نيرو محفوظ بماند، قرآن کريم هم عزت را منحصر در خداى سبحان کرده ، و فرموده : ((ان العزة لله جميعا، عزت همه اش از خداست )، و هم نيرو را منحصر در او کرده و فرموده : «ان القوة لله جميعا»، (نيرو همه اش از خداست ).
و معلوم است کسى که به اين دين و به اين معارف ايمان دارد، ديگر در دلش جائى براى ريا و سمعه و ترس از غير خدا و اميد به غير خدا و تمايل و اعتماد به غير خدا، باقى نمى ماند، و اگر براستى اين دو قضيه براى کسى معلوم شود، يعنى علم يقينى بدان داشته باشد، تمامى پستى ها و بديها از دلش شسته ميشود و اين دو قضيه دل او را به زيور صفاتى از فضائل ، در مقابل آن رذائل مى آرايد، صفاتى الهى چون تقواى باللّه و تعزز باللّه و غير آن از قبيل مناعت طبع و کبرياء و غناى نفس و هيبتى الهى و ربانى .
و نيز در کلام خداى سبحان مکرر آمده که ملک عالم از خداست و ملک آسمانها و زمين از اوست و آنچه در آسمانها و زمين است از آن وى است که مکرر بيانش گذشت ، و حقيقت اين ملک همچنانکه براى همه روشن است ،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۵۴۰
براى هيچ موجودى از موجودات استقلال باقى نمى گذارد و استقلال را منحصر در ذات خدا مى کند.
وقتى ملک عالم و ملک آسمانها و زمين و ملک آنچه در آنها است ، از خدا باشد ديگر چه کسى از خود استقلال خواهد داشت ؟ و ديگر چه کسى و به چه وجهى از خدا بى نياز تواند بود؟ هيچ کس و به هيچ وجه ، براى اينکه هر کسى را که تصور کنى ، خدا مالک ذات او و صفات او و افعال او است و اگر براستى ما ايمان به اين حقيقت داشته باشيم ، ديگر بوئى از استقلال در خود و متعلقات خود سراغ مى کنيم ؟! نه با پيدا شدن چنين ايمانى تمامى اشياء، هم ذاتشان و هم صفاتشان و هم افعالشان ، در نظر ما از درجه استقلال ساقط ميشوند، ديگر چنين انسانى نه تنها غير خدا را اراده نميکند و نمى تواند غير او را اراده کند و نميتواند در برابر غير او خضوع کند، يا از غير او بترسد يا از غير او اميد داشته باشد يا به غير او به چيز ديگرى سرگرم شده و از چيز ديگرى لذت و بهجت بگيرد يا به غير او توکل و اعتماد نمايد و يا تسليم چيزى غير او شود و يا امور خود را به چيزى غير او وا بگذارد.
و سخن کوتاه اينکه : چنين کسى اراده نمى کند و طلب نمى نمايد، مگر وجه حق باقى را، حقى که بعد از فناى هر چيز باقى است ، چنين کسى اعراض نمى کند مگر از باطل ، و فرار نمى کند جز از باطل ، باطلى که عبارت است از غير خدا، چون آنچه غير خداست فانى و باطل است ، و دارنده چنين ايمانى براى هستى آن در قبال وجود حق که آفريدگار اوست وقعى و اعتنائى نمى گذارد.
و نيز در کلام مجيدش آمده : «اللّه لا اله الا هو، له الاسماء الحسنى »، (اللّه که جز او معبودى نيست ، اسمائى نيکو دارد)، و نيز آمده : «ذلکم الله ربکم ، لا اله الا هو، خالق کل شى ء»، (اينک اللّه است که پروردگار شماست معبودى جز او که خالق هر چيز است نيست )،
و نيز آمده : «الذى احسن کل شى ء خلقه »، (خدائى را که هر چه را آفريد نيکويش کرد) و آمده که : «و عنت الوجوه للحى القيوم »)، (همه وجوه در برابر حى قيوم خاضع است )، و فرموده : «کل له قانتون »، (همه در طاعت وى اند)، و فرموده : «و قضى ربک الا تعبدوا الا اياه »، (پروردگارت قضا رانده که جز او را نپرستيد)
و نيز فرموده : «اولم يکف بربک ، انه على کل شى ء شهيد؟» (آيا اين براى پروردگارت بس نيست ، که بر هر چيز ناظر است ؟) و نيز فرموده : «الا انه بکل شى ء محيط»، (آگاه باش که او بر هر چيز احاطه دارد)
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۵۴۱
و نيز فرموده : «و ان الى ربک المنتهى » (و بدرستى که آخرين منزل هستى ، درگاه پروردگار تو است ).
و از همين باب است آيات مورد بحث که مى فرمايد: «و بشر الصابرين ، الذين اذا اصابتهم مصيبة قالوا: انا لله و انا اليه راجعون » الخ ، براى اينکه اين آيات و نظائرش مشتمل بر معارف خاصه الهيه اى است که نتايج خاصه اى حقيقى دارد، و تربيتش نه هيچگونه شباهتى به تربيت مکتبهاى فلسفى و اخلاقى دارد و نه حتى به تربيتى که انبياء (عليهم السلام ) در شرايع خود سنت کرده اند. چون طريقه حکما و فلاسفه در فن اخلاق همانطور که گفتيم ، براساس عقايد عمومى و اجتماعى است ، عقايدى که ملت ها و اجتماعات درباره خوبيها و بديها دارند و طريقه انبياء (عليهم السلام ) هم بر اساس عقائد عمومى دينى است ، عقائدى که در تکاليف عبادتى و در مجازات تخلف از آن تکاليف دارند، ولى طريقه سوم که طريقه قرآن است براساس توحيد خالص و کامل بنا شده ، توحيدى که تنها و تنها در اسلام ديده مى شود و خاص اسلام است که بر آورنده اش بهترين صلوات و درودها باد (دقت فرمائيد).
سخنان بى اساس يکى از مستشرقين و نقد آن
و عجب اينجاست که بعضى از شرق شناسان غربى ، در تاريخ خود که درباره تمدن اسلام نوشته ، حرف هائى زده که خلاصه اش از نظر خواننده ميگذرد:
آنچه از اسلام و معارفش براى يک جامعه شناس اهميت دارد، بحث از شئون تمدنى است که دعوت دينى اسلام آورده ، و در ميان پيروان خود گسترش داده ، آرى يک دانشمند بايد رمز آن خصائص روحى که در ميان آنان بجاى گذارد، خصائصى که زير بناى ترقى و تمدن و تکامل مسلمين شد، جستجو کند و گرنه معارف دينش يک دسته مواد اخلاقى است که همه اديان و همه انبياء، آنها را داشته و بدانها اشاره کرده اند (دقت کنيد).
در حاليکه اگر به آنچه ما گفتيم دقت بيشترى بفرمائيد، خواهيد ديد اين سخن تا چه پايه ساقط و بى مايه است ، و اين مستشرق چقدر به خطا رفته ، براى اينکه او فکر نکرده که نتيجه ، هميشه فرع مقدمه است و آثار خارجى که مترتب بر هر نوع تربيت مى شود، اين آثار زائيده و نتايج نوع علوم و معارفى است که مکتب دارد و مربى آنرا القاء مى کند، و شاگرد و آنکه در تحت تربيت مکتب است ، آن را فراميگيرد.
و اگر دو مکتب دار را در نظر بگيريم که يکى مردم را بسوى حق و کمال دعوت مى کند، اما درجه نازل از حق و درجه متوسط از کمال و ديگرى نيز بسوى حق و کمال دعوت مى کند، ولکن حق محض و خالص و کمالى که بالاتر از آن تصور ندارد،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۵۴۲
آيا اين دو مکتب دار و اين دو نوع مکتب ، يکسانند؟! ابدا،
فرق ميان اين سه طريقه و مسلک
دين مبين اسلام همين مکتبى است که بسوى حق محض و کمال اقصى دعوت مى کند و اما مکتب اول ، يعنى مکتب حکما و فلاسفه تنها بسوى حق اجتماعى و مکتب دوم تنها بسوى حق واقعى و کمال حقيقى ، يعنى آنچه مايه سعادت آدمى در آخرت است ميخواند، ولى مکتب اسلام بسوى حقى دعوت مى کند که نه ظرف اجتماع گنجايش آنرا دارد و نه آخرت و آن خداى تعالى است ، اسلام اساس تربيت خود را بر اين پايه نهاده ، که خدا يکى است ، و شريکى ندارد، و اين زيربناى دعوت اسلام است که بنده خالص بار مى آورد و عبوديت محض را نتيجه ميدهد، و چقدر ميان اين سه طريقه فاصله است ! اين مسلک بود که جمع بسيار و افرادى بيشمار از بندگانى صالح و علمائى ربانى و اوليائى مقرب از مرد و زن تحويل جامعه بشرى داد و همين شرافت در فرق ميانه سه مسلک نامبرده کافى است .
علاوه بر اينکه مسلک اسلام از نظر نتيجه هم با آن دو مسلک ديگر فرق دارد، چون بناى اسلام بر محبت عبودى و ترجيح دادن جانب خدا بر جانب خلق و بنده است (يعنى هر جا که بنده در سر دو راهى قرار گرفت که يکى به رضاى خدا و ديگرى به رضاى خودش مى انجامد، رضاى خود را فداى رضاى خدا کند، از خشم خود بخاطر خشم خدا چشم بپوشد، از حق خود بخاطر حق خدا صرفنظر کند. و همچنين ).
و معلوم است که محبت و عشق و شور آن بسا ميشود که انسان محب و عاشق را به کا رهائى وا ميدارد که عقل اجتماعى ، آنرا نمى پسندد، چون ملاک اخلاق اجتماعى هم ، همين عقل اجتماعى است و يا به کارهائى واميدارد که فهم عادى که اساس تکاليف عمومى و دينى است ، آن را نمى فهمد، پس عقل براى خود احکامى دارد و حب هم احکامى جداگانه که انشاءاللّه بزودى توضيح اين معنا در پاره اى مباحث آينده از نظر خواننده مى گذرد.
نسبت بين «صلوات » و «رحمت »
«اولئک عليهم صلوات من ربهم و رحمة ، و اولئک هم المهتدون » الخ ، دقت در اين آيه اين معنا را دست ميدهد که صلوات به وجهى غير از رحمت است شاهدش اين است که آن به صيغه جمع آمده و اين به صيغه مفرد، و شاهد ديگرش آيه شريفه : «هو الذى يصلى عليکم ، و ملائکته ليخرجکم من الظلمات الى النور، و کان بالمؤ منين رحيما»، (او کسى است که بر شما صلوات مى فرستد و ملائکه او نيز، تا شما را از ظلمت ها بسوى نور خارج کند، و او همواره به مؤ منين رحيم است ) است ،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۵۴۳
چون مى رساند جمله : «و کان بالمؤ منين رحيما» الخ ، به منزله علت است براى جمله : «هو الذى يصلى عليکم » الخ ، که با در نظر گرفتن اين نظم ، معناى آن چنين ميشود: (اگر خداى تعالى بر شما صلوات مى فرستد، از او همين انتظار بايد داشت براى اينکه عادت او بر اين جارى شده ، که نسبت به مؤ منين رحمت کند، و شما هم مؤ منيد: پس شاءن شما اقتضاء مى کند که بر شما هم صلوات بفرستد، تا بشما هم رحمت کرده باشد.
پس از اين آيه استفاده شد که نسبت صلوات به رحمت ، نسبت مقدمه بذى المقدمه است ، و يا به عبارتى نسبت برگشتن به نگاه کردن است که اول بايد برگشت ، سپس نظر کرد، و نيز مانند نسبت انداختن در آتش و سپس سوزاندن است .
و همين مناسب با آن معنائى است که براى صلاة ذکر کرده اند، چون آنرا به انعطاف دليل معنا کرده اند، پس صلاة خدا نسبت به بنده اش ، انعطاف و برگشتن خدا بسوى بنده است تا بوى رحمت کند، و صلاة ملائکه براى مؤ من انعطاف آنان بسوى انسان است تا واسطه رساندن رحمت خدا شوند، و صلاة مؤ منين برگشتن آنان و دعا به عبوديت است .
و اين معنا منافاتى ندارد با اينکه صلاة خودش رحمت و از مصاديق آن باشد، چون رحمت در قرآن کريم به طورى که دقت و تاءمل در مواردش دست ميدهد عبارتست از عطيه مطلقه خدائى و موهبت عامه ربانى ، همچنانکه در يک مورد فرمود: «و رحمتى وسعت کلشى ء»، (رحمت من شامل همه چيز شده است )، و در موردى ديگر فرموده : «و ربک الغنى ذوالرحمة ان يشاء يذهبکم ، و يستخلف من بعدکم ما يشاء، کما انشاءکم من ذرية قوم آخرين »، (و پروردگار تو بى نيازى صاحب رحمت است ، او اگر بخواهد شما را از بين مى برد و بعد از شما هر چه را بخواهد جانشين شما مى کند، همچنانکه شما را از ذريه مردمى ديگر ايجاد کرد).
که مى رساند از بين بردن يک قوم بخاطر بى نيازى او از خلق است ، و جانشين کردن قومى ديگر و ايجاد آنها، بخاطر رحمت او است ، و در عين حال هم از بين بردنش و هم ايجادش ، هم مستند به رحمت او ميشود و هم مستند بفناى او، پس هر خلق و امرى رحمت است ، همچنانکه هر خلق و امرى عطيه است که از بى نياز سر مى زند، همچنانکه فرمود: ((و ما کان عطاء ربک محظورا، (عطاى پروردگار تو جلوگير ندارد)، و يکى از عطاياى او که جلوگير ندارد، همان صلاة است ، پس به همين دليل صلاة هم ، رحمت است ، چيزى که هست صلاة رحمت مخصوصى است و از همين بيان ميتوان فهميد که چرا در آيه مورد بحث کلمه صلاة را به صيغه جمع و کلمه رحمت را به صيغه مفرد آورد،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۵۴۴
(چون کلمه رحمت جنس است و جمع بسته نميشود ولى کلمه (صلاة ) رحمت خاص و يا به عبارتى مصداق رحمت است و جمع بسته ميشود).
«و اولئک هم المهتدون » الخ ، گوئى اين جمله بمنزله نتيجه است براى جمله : «اولئک عليهم صلوات من ربهم و رحمة » الخ ، و به همين جهت نفرمود: «صلوات من ربهم و رحمة و هداية » و نيز نفرمود: «و اولئک هم المهديون »، ايشان تنها کسانيند که هدايت شده اند، بلکه اولا کلمه (اولئک ) را مجدد آورد تا از آن جملات قبل جدا شود، و ثانيا به صيغه (مهتدون ) آورد تا بقبول هدايت اشاره کرده باشد، چون قبول هدايت فرع هدايت است .
پس تا اينجا روشن شد که رحمت خدا به ايشان اين است که ايشان را بسوى خود هدايت کند و صلوات او بر ايشان به منزله مقدمه اين هدايت است و اهتداء ايشان نتيجه هدايت خداست ، خدا ايشان را هدايت کرد و ايشان هم هدايت خدا را قبول کردند، پس هر يک از صلاة و رحمت و اهتداء، معنائى جداگانه دارند هر چند که از نظر ديگر همه مصاديق رحمتند.
بنابراين مثل اين گونه مؤ منين بطوريکه آيه شريفه از کرامت خدا نسبت بايشان خبر داده ، مثل دوستى است که او را ببينى دارد بطرف منزلت مى آيد و از اين و آن مى پرسد منزل فلانى کجا است ؟ در همين حال تو با روى خوش و احترام او را ديدار کنى و مستقيم و بدون اينکه ديگر از اين و آن بپرسد و احيانا کوچه ها را عوضى رود، به خانه خود بياورى و در بين راه هم اگر محتاج آبى و يا غذائى هست و يا احتياج بهر کس دارد و يا محتاج باين است که در راه دستش را بگيرى ، همه اين احسانها را درباره اش مبذول بدارى و از هر مکروه و ناگوار حفظش کنى .
رده:تفسیر المیزان