المیزان جلد۱ بخش۴۶
که همه اين کارها که در حق او بکنى يک احترام است ، چون ميخواهى در اين يک سفر که به خانه ات آمده ، باو احترام کرده باشى ، ولى در عين حال يک يک عمليات تو اکرام جداگانه هم هست ، و راهنمائيت ، هدايت است ، و آن خود عنوانى است غير اکرام و غير مواظبت و در عين اينکه غير اکرام است ، اکرام هم هست . در آيه مورد بحث هم تمامى صلوات و رحمت و اهتداء هم از يکنظر اکرام واحد است و هم از نظرى ديگر مواظبت در بين راه و در خانه ، به منزله صلوات و به خانه آوردنش به منزله اهتداء، و از اول تا به آخرش به منزله رحمت است . و اگر جمله : «و اولئک هم المهتدون » با جمله اسميه آمد، و اشاره (اولئک ) که مخصوص اشاره به دور است در آن بکار رفت و ضمير فصل (هم ) بار ديگر تکرار شد و خبر (مهتدون ) معرفه و با الف و لام موصول آمد، همه اينها بمنظور تعظيم شان مؤ منين و بزرگداشت ايشان است و خدا داناتر است .
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۵۴۵
بحث روايتى (درباره برزخ و زندگى روح بعد از مرگ )
در تفسير قمى ، از سويد بن غفله ، از اميرالمؤ منين (عليه السلام ) روايت کرده که فرمود: فرزند آدم وقتى به آخرين روز دنيا و اولين روز آخرت ميرسد مال و فرزندان و اعمالش در نظرش مجسم مى شوند، نخست متوجه مال خود مى شود و باو ميگويد: بخدا سوگند من براى جمع آورى و حفظ تو بسيار حريص بودم و بسيار بخل ورزيدم ، حال چه کمکى ميتوانى به من بکنى ؟ مال باو ميگويد: کفن خود را ميتوانى از من بردارى .
سپس متوجه فرزندان مى شود، و بايشان مى گويد: بخدا سوگند، من خيلى شما را دوست ميداشتم و همواره حمايت از شما مى کردم (در اين روز بيچارگيم ) چه خدمتى ميتوانيد بمن بکنيد ؟ ميگويند: (غير از اينکه ) تو را در گودالت دفن کنيم هيچ ، سپس متوجه عمل خود ميشود و ميگويد: بخدا سوگند من درباره تو بى رغبت بودم و تو بر من گران بودى ، تو امروز چه کمکى به من مى کنى ؟ ميگويد: من مؤ نس توام در قبر و در قيامت ، تا آنکه من و تو را بر پروردگارت عرضه بدارند.
آنگاه امام فرمود: اگر آدمى در دنيا ولى خدا باشد، عملش بصورت خوشبوترين و زيباترين ، و خوش لباسترين مرد نزدش مى آيد و ميگويد: بشارت ميدهم تو را به روحى از خدا و ريحانى و بهشت نعيمى که چه خوش آمدنى کردى .
وى مى پرسد: تو کيستى ؟ ميگويد من عمل صالح توام که از دنيا به آخرت کوچ کرده ام ، و آدمى در آنروز مرده شوى خود را ميشناسد و با کسانيکه جنازه اش را بر ميدارند سخن ميگويد و سوگندشان ميدهد که عجله کنند، پس همينکه داخل قبر شد، دو فرشته نزدش مى آيند که همان دو فتان قبرند موى بدنشان آنقدر بلند است که روى زمين کشيده ميشود و با انياب خود زمين را مى شکافند، صدائى دارند چون رعد قاصف ، ديدگانى چون برق خاطف ، برقى که چشم را مى زند، از او مى پرسند: پروردگارت کيست ؟ و پيرو کداميک از انبيائى ؟ و چه دينى دارى ؟ ميگويد: پروردگارم اللّه است ، و پيامبرم محمد (ص ) و دينم اسلام است ، ميگويند: (بخاطر اينکه در سخن حق پايدار مانده اى ) خدايت بر آنچه دوست ميدارى و بدان خوشنودى ثابت بدارد، و اين دعاى خير همان است که خدا در قرآن فرموده : «يثبت اللّه الذين آمنوا بالقول الثابت فى الحيوة الدنيا»، (خداى تعالى کسانى را که ايمان آورده اند بر قول حق و ثابت ، هم در دنيا و هم در آخرت پايدارى ميدهد).
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۵۴۶
اينجاست که قبر او را تا آنجا که چشمش کار کند گشاد مى کنند و درى از بهشت برويش مى گشايند و بوى ميگويند: با ديده روشن و با خرسندى خاطر بخواب ، آنطور که جوان نورس و آسوده خاطر ميخوابد، و اين دعاى خير همان است که خداى تعالى درباره اش فرموده : «اصحاب الجنة يومئذ خير مستقرا و احسن مقيلا»، (بهشتيان آنروز بهترين جايگاه و زيباترين خوابگاه را دارند).
و اگر دشمن پروردگارش باشد، فرشته اش بصورت زشت ترين صورت و جامه و بدترين چيز نزدش مى آيد و بوى ميگويد: بشارت باد تو را به ضيافتى از حميم دوزخ ، جايگاه آتشى افروخته و او نيز شوينده خود را مى شناسد و حامل خود را سوگند ميدهد: که مرا بطرف قبر مبر، و چون داخل قبرش مى کنند، دو فرشته ممتحن نزدش مى آيند و کفن او را از بدنش انداخته ، مى پرسند: پروردگار تو و پيغمبرت کيست ؟ و چه دينى دارى ؟ ميگويد: نميدانم ، مى گويند: هرگز ندانى و هدايت نشوى پس او را با گرزى آنچنان مى زنند که تمامى جنبنده هائيکه خدا آفريده ، به غير از جن و انس ، همه از آن ضربت تکان ميخورند.
آنگاه درى از جهنم برويش باز نموده ، باو ميگويند: بخواب با بدترين حال ، آنگاه قبرش آنقدر تنگ ميشود که بر اندامش مى چسبد، آنطور که نوک نيره به غلافش بطوريکه دماغش يعنى مغز سرش از بين ناخن و گوشتش بيرون آيد و خداوند مار و عقرب زمين و حشرات آنرا بر او مسلط مى کند تا نيشش بزنند و او بدين حال خواهد بود، تا خداوند از قبرش مبعوث کند، در اين مدت آنقدر در فشار است که دائما آرزو مى کند کى ميشود که قيامت قيام کند.
و در کتاب منتخب البصائر از ابى بکر حضرمى از امام ابى جعفر (عليه السلام ) روايت آورده که فرمود: سوال قبر مخصوص دو طائفه است ، يکى آنهائيکه ايمان خالص داشتند و يکى آنها که کفر خالص داشتند عرضه داشتم پس ساير مردم چطور؟ فرمود: اما بقيه مردم : از سوالشان صرفنظر ميشود.
و در امالى شيخ از ابن ظبيان روايت کرده که گفت : نزد امام صادق (عليه السلام ) بودم ، ايشان پرسيدند: مردم درباره ارواح مؤ منين بعد از مرگ چه ميگويند؟ من عرضه داشتم ميگويند ارواح مؤ منين در سنگدان مرغانى سبز رنگ جا ميگيرند فرمود: سبحان اللّه خداى تعالى مؤ من را گرامى تر از اين ميدارد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۵۴۷
بلکه در دم مرگ مؤ من ، رسول خدا (ص ) و على و فاطمه و حسن و حسين (عليهماالسلام )، در حاليکه ملائکه مقرب خداى عز و جل ايشانرا همراهى مى کنند، به بالينش حاضر ميشوند، اگر خداى تعالى زبانش را به شهادت بر توحيد او و نبوت رسول خدا (ص ) و ولايت اهل بيت آنجناب ، باز کرد که بر اين معانى شهادت ميدهد، و رسول خدا (ص ) و على و فاطمه و حسن و حسين (عليهماالسلام ) و ملائکه مقرب خدا با ايشان گواه ميشوند و اگر زبانش بند آمده باشد، خدايتعالى رسول گرامى خود را باين خصيصه اختصاص داده که از ايمان درونى هر کس آگاه است ، و لذا بايمان درونى مؤ من گواهى ميدهد و على و ف اطمه و حسن و حسين - که بر همگى آنان بهترين سلام باد - و نيز ملائکه اى که حضور دارند، شهادت رسولخدا (ص ) را گواهى مى کنند.
و اين مؤ من وقتى روحش گرفته ميشود، او را بسوى بهشت ميبرند، البته با بدنى و صورتى نظير صورتى که در دنيا داشت ، و مؤ منين در آنجا ميخورند و مى نوشند، بطوريکه اگر کسى از آشنايانشان از دنيا به نزدشان بيايد، ايشانرا مى شناسد، چون گفتيم به همان صورتى هستند که در دنيا بودند.
و در کتاب محاسن از حماد بن عثمان از امام صادق (عليه السلام ) روايت کرده که گفت : سخن از ارواح مؤ منين بميان آمد، آنجناب فرمود: يکديگر را ديدار مى کنند، من از در تعجب پرسيدم : ديدار مى کنند؟ فرمود: آرى ، از يکديگر احوال مى پرسند و يکديگر را مى شناسند، حتى وقتى تو يکى از ايشان را ببينى مى گوئى : اين فلانى است .
و در کافى از امام صادق (عليه السلام ) روايت کرده که فرمود : مؤ من بديدار بازماندگان خود مى آيد، و از زندگى آنان تنها آنچه مايه خرسندى است مى بيند و آنچه مايه نگرانى است از نظر او پوشيده ميدارند و کافر هم به زيارت بازمانده خود مى آيد، ولى او تنها ناگواريها را مى بيند و اما خوشى ها و آنچه محبوب او است از نظرش پوشيده ميدارند آنگاه اضافه فرمود: که بعضى از اموات در همه جمعه ها به ديدار اهل خود مى آيند و بعضى ديگر به قدر عملى که دارند.
و در کافى از امام صادق (عليه السلام ) روايت کرده که فرمود: ارواح اموات ، مانند اجساد، بدن دارند و در درختى از بهشت جاى دارند، يکديگر را مى شناسند و حال يکديگر را مى پرسند و چون روحى تازه از راه برسد، به يکديگر ميگويند: فعلا مزاحمش نشويد که از هول عظيمى در آمده (بگذاريد کمى استراحت کند)، آنگاه از او ميپرسند: فلانى چه کرد؟ و فلانى چه شد؟ اگر در پاسخ بگويد او در دنيا زنده بود که من آمدم ، به انتظارش مى نشينند، و اگر بگويد او مدتى است از دنيا در آمده ،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۵۴۸
مى فهمند که او بهشتى نبوده از در ترحم مى گويند سقوط کرده ، سقوط کرده است .
مؤ لف : روايات در باب زندگى در برزخ بسيار زياد است ، و ما آن مقدار را که جامع معناى برزخ بود انتخاب نموده ، در اينجا آورديم ، و گرنه در اين معانى که ما آورديم روايات آنقدر زياد است که به حد استفاضه رسيده و همه آنها دلالت دارد بر اينکه برزخ عالمى است مجرد از ماده .
داستانى در تاءييد ادله گذشته بر وجود عالم برزخ و حيات روح بعد از مرگ
(مترجم ): در اينجا مناسب ديدم بعنوان تاءييد ادله گذشته از ميان داستانهايى که در اين باره شنيده ام يک داستان را نقل کنم تا خواننده عزيز نسبت به زندگى در برزخ اعتقادش قوى تر گردد، البته همانطور که اشاره شد در اين باره شنيده هاى بيشترى دارم و همه را از اشخاص با تقوى و مورد وثوق شنيده ام لکن داستانى که از نظر خواننده مى گذرد مربوط به مشاهده اى است که براى استاد عاليقدرم علامه طباطبائى مؤ لف همين کتاب دست داده و من آنرا قبلا از حضرت آيه اللّه جناب آقاى حاج شيخ مرتضى حائرى يزدى فرزند مرحوم حاج شيخ عبد الکريم حائرى يزدى مؤ سس و بنيانگذار حوزه علميه قم شنيده بودم بعد عين شنيده خود را براى جناب استاد نقل کردم و ايشان آنرا صحه گذاردند و امروز که روز چهارشنبه يازدهم جمادى الاولى سال ۱۳۹۸ هجرى قمرى است از ايشان اجازه خواستم داستان زير را در بحث پيرامون برزخ درج کنم ايشان جواب صريحى ندادند ولى از آنجائيکه به نظر خودم بهترين دليل بر وجود برزخ است لذا نتوانستم از درج آن چشم بپوشم ،
و اينک آن داستان :
در سالهائى که در حوزه نجف اشرف مشغول تحصيل علم بودم مرتب از ناحيه مرحوم والدم هزينه تحصيلم به نجف مى رسيد و من فارغ البال مشغول بودم تا آنکه چند ماهى مسافر ايرانى به عراق نيامد و خرجيم تمام شد، در همين وضع روزى مشغول مطالعه بودم و دقيقا در يک مسئله علمى فکر مى کردم که ناگهان بى پولى و وضع روابط ايران و عراق رشته مطلب را از دستم گرفته و بخود مشغول کرد، شايد چند دقيقه بيشتر طول نکشيد که شنيدم درب منزل را مى کوبند، در حاليکه سر روى دستم نهاده و دستم روى ميز بود برخاستم و درب خانه را باز کردم مردى ديدم بلند بالا و داراى محاسنى حنائى و لباسى که شباهت به لباس روحانى عصر حاضر نداشت نه فرم قبايش و نه فرم عمامه اش ، اما هر چه بود قيافه اى جذاب داشت . به محضى که در را باز کردم سلام کرد و گفت : من شاه حسين ولى ، پروردگار متعال مى فرمايد در اين مدت هيجده سال ، کى گرسنه ات گذاشته ام که درس و مطالعه ات را رها کرده و بفکر روزيت افتاده اى !! آنگاه خداحافظى کرد و رفت .
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۵۴۹
من بعد از بستن در خانه و برگشتن به پشت ميز تازه سر از روى دستم برداشتم و از آنچه ديدم تعجب کردم و چند سؤ ال برايم پيش آمد اول اينکه آيا راستى من از پشت ميز برخاستم و به در خانه رفتم و يا آنچه ديدم همينجا ديدم ولى يقين دارم که خواب نبودم .
دوم اينکه : اين آقا خود را به نام شاه حسين ولى معرفى کرد، ولى از قيافه اش بر مى آيد که گفته باشد شيخ حسين ولى ، لکن هر چه فکر کردم نتوانستم بخود بقبولانم که گفته باشد: شيخ ، از طرفى هم قيافه اش قيافه شاه نبود، اين سؤ ال همچنان بدون جواب ماند تا آنکه مرحوم والدم از تبريز نوشتند که تابستان به ايران بروم در تبريز بر حسب عادت نجف ، بين الطلوعين قدم مى زدم روزى از قبرستان کهنه تبريز مى گذشتم به قبرى برخوردم که از نظر ظاهر پيدا بود قبر يکى از بزرگان است ، وقتى سنگ قبر را خواندم ديدم قبر مردى است دانشمند بنام شاه حسين ولى و حدود سيصد سال پيش از آمدن به در خانه ، از دنيا رفته است .
سؤ ال سومى که برايم پيش آمد تاريخ هيجده سال بود که اين تاريخ ابتدائش چه وقت بوده است ؟ وقتى است که من شروع به تحصيل علوم دينى کرده ام ؟ که من بيست و پنج سال است مشغولم ، و يا وقتى است که من به حوزه نجف اشرف مشرف شده ام ؟ که آنهم بيش از ده سال نيست پس ماده تاريخ هيجده از چه وقت است ؟ و چون خوب فکر کردم ديدم هيجده سال است که به لباس روحانيت ملبس و مفتخر شده ام .
اين را هم بگويم و بگذرم که نگارنده از آنجا که مى ترسم جناب استادم با درج اين قصه مخالفت کند لذا تصميم دارم وقتى مقابله همه روزه ما به اينجا رسيد اين قسمت را نخوانم .
بحث فلسفى (درباره اين که نفس روح آدمى، مجرد از ماده است )
آيا نفس و يا به عبارتى روح آدمى موجودى است مجرد از ماده ؟
(البته مراد ما از نفس آن حقيقتى است که هر يک از ما در هنگام سخن با عبارت : من ، ما، شما، او، فلانى ، و امثال آن از آن حکايت مى کنيم و يا بدان اشاره مينمائيم ، و نيز مراد ما به تجرد نفس اين است که موجودى مادى و قابل قسمت و داراى زمان و مکان نباشد). حال که موضوع بحث روشن شد و معلوم گشت که درباره چه چيز بحث مى کنيم ، اينک ميگوئيم : جاى هيچ شک نيست که ما در خود معنائى و حقيقتى مى يابيم و مشاهده مى کنيم که از آن معنا و حقيقت تعبير مى کنيم به (من )، (و ميگوئيم من پسر فلانم ، - و مثلا در همدان متولد شدم ، - من باو گفتم و امثال اين تعبيرها که همه روزه مکرر داريم ).
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۵۵۰
باز جاى هيچ شک و ترديد نيست که هر انسانى در اين درک و مشاهده مثل ما است من و تمامى انسانها در اين درک مساوى هستيم و حتى در يک لحظه از لحظات زندگى و شعورمان از آن غافل نيستيم مادام که شعورم کار ميکند، متوجهم که من منم و هرگز نشده که خودم را از ياد ببرم .
حال ببينيم اين (من ) در کجاى بدن ما نشسته و خود را از همه پنهان کرده ؟ قطعا در هيچيک از اعضاى بدن ما نيست ، آنکه يک عمر ميگويد (من ) در داخل سر ما نيست ، در سينه ما و در دست ما و خلاصه در هيچيک از اعضاى محسوس و ديده ما نيست ، و در حواس ظاهرى ، مائيم که وجودشان را از راه استدلال اثبات کرده ايم ، چون حس لامسه و شامه و غيره پنهان نشده و در اعضاى باطنى ما هم که وجود آنها را از راه تجربه و حس اثبات کرده ايم ، نيست .
بدليل اينکه بارها شده و ميشود که من از اينکه داراى بدنى هستم و يا داراى حواس ظاهرى يا باطنى هستم ، بکلى غافل ميشوم وليکن حتى براى يک لحظه هم نشده که از هستى خودم غافل باشم ، و دائما (من ) در نزد (من ) حاضر است ، پس معلوم ميشود اين (من ) غير بدن و غير اجزاء بدن است . و نيز اگر (من ) عبارت باشد از بدن من و يا عضوى از اعضاى آن و يا (مانند حرارت ) خاصيتى از خواص موجوده در آن ، با حفظ اين معنا که بدن و اعضايش و آثارش همه و همه مادى است و يکى از احکام ماده اين است که بتدريج تغيير مى پذيرد و حکم ديگرش اين است که قابل قسمت و تجزيه است بايد (من ) نيز هم دگرگونى بپذيرد و هم قابل انقسام باشد، با اينکه مى بينيم نيست .
به شهادت اينکه هر کس به اين مشاهده ، (که گفتيم آنى و لحظه اى از آن غافل نيست ) مراجعه کند، و سپس همين مشاهده را که سالها قبل يعنى از آن روزيکه چپ و راست خود را شناخت و خود را از ديگران تميز مى داد، بياد بياورد، مى بيند که من امروز، با من آن روز، يک (من ) است و کمترين دگرگونى و يا تعددى بخود نگرفته ، ولى بدنش و هم اجزاء بدنش و هم خواصى که در بدنش موجود بوده ، از هر جهت دگرگون شده ، هم از جهت ماده و هم از جهت صورت و شکل ، و هم از جهت سائر احوال و آثارش جور ديگرى شده ، پس معلوم ميشود (من ) غير از بدن من است و اى بسا در حادثه اى نيمى از بدنش قطع شده ، ولى خود او نصف نشده ، بلکه همان شخص قبل از حادثه است .
و همچنين اگر اين دو مشاهده را با هم بسنجد، مى بيند که (من ) معنائى است بسيط که قابل انقسام و تجزيه نيست ، ولى بدنش قابل انقسام هست ، اجزاء و خواص بدنش نيز انقسام مى پذيرد، چون بطور کلى ماده و هر موجودى مادى اينطور است ، پس معلوم مى شود نفس غير بدن است ،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۵۵۱
نه همه آن است و نه جزئى از اجزاء آن ، و نه خاص يتى از خواص آن ، نه آن خواصى که براى ما محسوس است و نه آن خواصى که با استدلال به وجودش پى برده ايم و نه آن خواصى که براى ما هنوز درک نشده است .
براى اين که همه اين نامبرده ها هر طورى که فرض کنيد مادى است و حکم ماده اين است که محکوم تغيير و دگرگونى است و انقسام مى پذيرد و مفروض ما اين است که آن چيزى که در خود بنام (من ) مشاهده ميکنم ، هيچيک از اين احکام را نمى پذيرد، پس نفس به هيچ وجه مادى نيست .
و نيز اين حقيقتى که مشاهده مى کنيم امر واحدى مى بينيم ، امرى بسيط که کثرت و اجزاء و مخلوطى از خارج ندارد، بلکه واحد صرف است ، هر انسانى اين معنا را در نفس خود مى بيند و درک مى کند که او اوست ، و غير او نيست و دو کس نيست ، بلکه يکنفر است و دو جزء ندارد بلکه يک حقيقت است .
پس معلوم مى شود اين امر مشهود، امرى است مستقل که حد ماده بر آن منطبق و صادق نيست و هيچيک از احکام لازم ماده در آن يافت نميشود، نتيجه مى گيريم پس او جوهرى است مجرد از ماده که تعلقى به بدن مادى خود دارد، تعلقى که او را با بدن به نحوى متحد مى کند، يعنى تعلق تدبيرى که بدن را تدبير و اداره مينمايد، (و نمى گذارد دستگاههاى بدن از کار بيفتند و يا نامنظم کار کنند) و مطلوب و مدعاى ما هم اثبات همين معنا است .
ادله و براهين منکرين تجرد روح
در مقابل ما همه علماى مادى گرا و جمعى از علماى الهى ، از متکلمين ، و نيز علماى ظاهر بين ، يعنى اهل حديث ، منکر تجرد روح شده اند و بر مدعاى خود و ردّ ادله ما برهانهائى اقامه کرده اند که خالى از تکلف و تلاش بيهوده نميباشد.
۱ - ماديين گفته اند: رشته هاى مختلف علوم با آن همه پيشرفتى که کرده و به آن حد از دقت که امروز رسيده ، در تمامى فحص ها و جستجوهاى دقيقش ، به هيچ خاصيت از خواص بدنى انسان نرسيده ، مگر آنکه در کنارش علت ماديش را هم پيدا کرده ، ديگر خاصيتى بدون علت مادى نمانده تا بگويند اين اثر روح مجرد از ماده است ، چون با قوانين ماده منطبق نيست و آن را دليل بر وجود روح مجرد بگيرند.
و در توضيح اين گفتار خود گفته اند: سلسله اعصاب که در سراسر بدن منتشر است ، ادراکات تمامى اطراف بدن و اعضاى آن و حاسه هايش را پشت سر هم و در نهايت سرعت به عضو مرکزى اعصاب منتقل مى کند، و اين مرکز عبارت است از قسمتى از مغز سر که مجموعه اى است متحد و داراى يک وضعى واحد،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۵۵۲
بطوريکه اجزائش از يکديگر متمايز نيست و اگر بعضى از آن باطل شود و بعضى ديگر جاى آن را پر کند، اين دگرگونى ها در آن درک نميشود، و اين واحد متحصل همان نفس ما است که همواره حاضر براى ما است ، و ما از آن تعبير مى کنيم به (من ).
پس اينکه احساس مى کنيم که ما غير از سر و پيکرمان هستيم ، درست است وليکن صرف اين احساس باعث نميشود بگوئيم پس (ما) غير از بدن و غير از خواص بدنى ما است ، بلکه از آنجا که مرکز اعصاب مجموعه اى است که توارد ادراکات در آن بسيار سريع انجام مى شود، لذا هيچ آنى از آن غافل نمى مانيم .
چون لازمه غفلت از آن بطورى که در جاى خود مسلم شده است ، بطلان اعصاب و توقفش از عمل است و آن همان مرگ است .
و نيز اينکه مى بينيم نفس (من ) همواره ثابت است نيز درست است ، اما اين هم دليل تجرد نفس نيست و از اين جهت نيست که حقيقتى است ثابت که دستخوش تحولات مادى نميشود، بلکه اين حس ما است که (مانند ديدن آتش آتش گردان بصورت دائره )، در اثر سرعت واردات ادراکى ، امر بر ايمان مشتبه ميشود، مثل حوضى که دائما نهر آبى از اين طرف داخلش ميشود و از طرف ديگر بيرون مى ريزد، به نظر ما مى رسد که آب ثابت و همواره پر است و عکس آدمى يا درخت و يا غير آن که در آب افتاده ، واحد و ثابت است .
همانطور که در مثال حوض ، ما آنرا آبى واحد و ثابت حس مى کنيم ، در حاليکه در واقع نه واحد است و نه ثابت ، بلکه هم متعدد است و هم متغير تدريجى ، چون اجزاء آبى که وارد آن ميشود، بتدريج وضع آنرا تغيير ميدهد، نفس آدمى نيز هر چند به نظر موجودى واحد و ثابت و شخصى به نظر مى رسد، ولى در واقع نه واحد است و نه ثابت و نه داراى شخصيت .
و نيز گفته اند نفسى که بر تجرد آن از طريق مشاهده باطنى اقامه برهان شده ، در حقيقت مجرد نيست ، بلکه مجموعه اى از خواص طبيعى است و آن عبارت است از ادراکهاى عصبى که آنها نيز نتيجه تاءثير و تاءثرى است که اجزاء ماده خارجى و اجزاء مرکب عصبى ، در يکديگر دارند، و وحدتى که از نفس مشاهده ميشود، وحدت اجتماعى است نه وحدت حقيقى و واقعى .
رد ادله ماديين منکر تجرد روح
مؤ لف : اما اينکه گفتند: (رشته هاى مختلف علوم با آن همه پيشرفت که کرده و به آن حد از دقت که امروز رسيده ، در تمامى فحص ها و جستجوهاى دقيقش ، به هيچ خاصيت از خواص بدنى انسان نرسيده مگر آنکه در کنارش علت ماديش را هم پيدا کرده ، ديگر خاصيتى بدون علت مادى نماند، تا بگوئى اين اثر روح مجرد از ماده است ) سخنى است حق و هيچ شکى در آن نيست ، لکن اين سخن حق ، دليل بر نبود نفس مجرد از ماده که برهان بر وجودش اقامه شده ، نميشود.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۵۵۳
دليلش هم خيلى روشن است ، چون علوم طبيعى که قلمرو تاخت و تازش چهار ديوارى ماده و طبيعت است ، تنها ميتواند در اين چهار ديوارى تاخت و تاز کند، مثلا خواص موضوع خود (ماده ) را جستجو نموده احکامى که از سنخ آن است کشف و استخراج نمايد، و يا خواص آلات و ادوات مادى که براى تکميل تجارب خود بکار مى برد بيان کند و اما اينکه در پشت اين چهار ديوارى چه مى گذرد و آيا چيزى هست يا نه ؟ و اگر هست چه آثارى دارد؟ در اين باره نبايد هيچگونه دخل و تصرفى و اظهار نظرى بنمايد نه نفيا و نه اثباتا.
چون نهايت چيزى که علوم مادى ميتواند درباره پشت اين ديوار بگويد اين است که من چيزى نديدم ، و درست هم گفته چون نبايد ببيند، و اين نديدن دليل بر نبودن چيزى نيست ، (و به همين دليل اگر علوم مادى هزار برابر آنچه هست بشود، باز در چهار ديوارى ماده است ) و در داخل اين چهار ديوارى هيچ موجود غير مادى و خارج از سنخ ماده و حکم طبيعت ، نيست تا او ببيند.
و اگر ماديين پا از گليم خود بيرون آورده ، بخود جراءت داده اند که چنين آسان مجردات را منکر شوند علتش اين است که خيال کرده اند کسانيکه نفس مجرد را اثبات کرده اند، از ناآگاهى و بى بضاعتى بوده ، به آثارى از زندگى که در حقيقت وظائف مادى اعضاى بدن است برخورده اند، و چون نتوانسته اند با قواعد علمى توجيهش کنند، از روى ناچارى آن را به موجودى ماوراى ماده نسبت داده اند و آن موجود مجرد فرضى را حلال همه مشکلات خود قرار داده اند.
و معلوم است که اين حلال مشکلات به درد همان روزهائى ميخورده که علم از توجيه آن خواص و آثار عاجز بوده و اما امروز که علم به علل طبيعى هر اثر و خاصيتى پى برده ، ديگر نبايد بدان وقعى نهاد، نظير اين خيال را در باب اثبات صانع هم کرده اند.
و اين اشتباه فاسدى است ، براى اينکه قائلين به تجرد نفس ، تجرد آن را از اين راه اثبات نکرده اند و چنان نبوده که آنچه از آثار و افعال بدنى که علتش ظاهر بوده به بدن نسبت دهند، و آنچه که به علت ماديش پى نبرده اند به نفس مستند کنند، بلکه تمامى آثار و خواص بدنى را به علل بدنى نسبت ميدهند، چيزيکه هست به بدن نسبت ميدهند بدون واسطه ، و به نفس هم نسبت ميدهند، اما بواسطه بدن ، و آثارى را مستقيما به نفس نسبت ميدهند که نميشود به بدن نسبت داد، مانند علم آدمى به خودش و اينکه دائما خودش را مى بيند، که بيانش گذشت .
و اما اينکه گفتند: (بلکه از آنجا که مرکز اعصاب مجموعه اى است که توارد ادراکات در آن بسيار سريع انجام ميشود و لذا هيچ آنى از آن غافل نمى مانيم الخ ، سخنى است که معناى درستى ندارد و شهودى که از نفس خود داريم ، به هيچ وجه با آن منطبق نيست ).
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۵۵۴
مثل اينکه آقايان از شهود نفسانى خود غفلت کرده و رشته سخن را از آنجا به جاى ديگر برده اند، به واردات فکرى و مشهودات حسى برده اند، که پشت سر هم به دماغ وارد ميشود و به بحث از آثار اين توالى و توارد پرداخته اند.
من نمى فهمم چه ربطى ميان آنچه ما اثبات مى کنيم و آنچه آنان نفى مى کنند هست ؟ اگر امورى پشت سر هم و بسيار زياد که واقعا هم زياد و متعدد است ، فرض بشود اين امور بسيار زياد چگونه ميتواند يک واحد را تشکيل دهد بنام (من و يا تو)؟ علاوه اين امور بسيار زياد که عبارت است از ادراکات وارده در مرکز اعصاب ، همه امور مادى هستند و ديگر ماوراى خود، غير از خود چيزى نيستند، و اگر آن امر (من ) که هميشه جلو شعور ما حاضر و مشهود است و يکى هم هست ، عين اين ادراکات بسيار باشد، پس چرا ما آن را بسيار نمى بينيم و چرا تنها آن امر واحد (من ) را مى بينيم و غير آن را نمى بينيم ؟ اين وحدت که در آن امر براى ما مشهود و غير قابل انکار است از کجا آمد؟.
و اما پاسخى که آقايان از اين پرسش داده و گفتند: وحدت ، وحدت اجتماعى است ، کلامى است که به شوخى بيش تر شباهت دارد تا به جدى براى اينکه واحد اجتماعى وحدتش واقعى و حقيقى نيست ، بلکه آنچه حقيقت و واقعيت دارد، کثرت آن است ، و اما وحدتش يا وحدتى است حسى ، مانند خانه واحد و خط واحد، و يا وحدتى است خيالى ، مانند ملت واحد و امثال آن ، نه وحدت واقعى ، چون خط از هزاران نقطه و خانه از هزاران خشت و ملت از هزاران فرد تشکيل شده است .
و آنچه ما درباره اش صحبت مى کنيم ، اين است که ادراکات بسيار که در واقع هم بسيارند براى صاحب شعور يک شعور واقعى باشند، و در چنين فرض لازمه اينکه ميگويند: اين ادراکات فى نفسه متعدد و بسيارند، به هيچ وجه سر از وحدت در نمى آورد و فرض اينجا است که در کنار اين شعورها و ادراکات کس ديگرى نيست که اين ادراکهاى بسيار را يکى ببيند، بلکه به گفته شما خود اين ادراکهاى بسيار است که خود را يکى مى بيند (بخلاف نظريه ما که اين اشکالها بدان متوجه نيست ، ما در وراى اين ادراکات ، نفسى مجرد از ماده قائليم که سراپاى بدن و سلسله اعصاب و بافته هاى مغزى و حواس ظاهرى و باطنى ، همه و همه ابزار و وسائل و وسائط کار او هستند، و او در اين چار ديوارى بدن نيست ، بلکه تنها ارتباط و علاقه اى باين بدن دارد).
و اگر بگويند: آن چيزيکه در ساختمان بدنى من (من ) را درک مى کند، جزئى از مغز است که ادراکهاى بسيار را بصورت واحد (من ) درک مى کند نه سلسله اعصاب ، در جواب ميگوئيم : باز اشکال بحال خود باقى است ، زيرا فرض اين بود که اين جزء از مغز عينا خود همان ادراکهاى بسيار و پشت سر هم است نه اينکه در يک طرف مغز سر،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۵۵۵
جزئى باشد که قوه درکش متعلق باين ادراکهاى بسيار شود، آنطور که قواى حسى بمعلومات خارجى تعلق مى گيرد، آنگاه از آن معلومات صورت هائى حسى انتزاع مى کند (دقت فرمائيد).
سؤ ال ديگرى که درباره اين امر مشهود و فراموش نشدنى (من ) هست و جوابش هم همان جوابى است که درباره وحدت آن از دو طرف گفته شده ، اينستکه اين امرى که به نظر شما مادى است با اينکه ماده ثبات ندارد و دائما در تحول است و انقسام مى پذيرد، ثبات و بساطت خود را از کجا آورد؟ نه فرض اول شما ميتواند جوابگوى آن باشد و نه فرض دوم .
علاوه بر اينکه فرض دوم شما هم در پاسخ از سؤ ال قبلى - يعنى اين سوال که چگونه ادراک هاى متوالى و پشت سر هم با شعور دماغى بصورت وحدت درک شود - و هم از اين سؤ ال ما که چرا (من ) تحول و انقسام نمى پذيرد فرض غير درستى است آخر دماغ و قوه اى که در آن است و شعورى که دارد و معلوماتى که در آن است ، با اينکه همه امورى مادى هستند، و ماده و مادى کثرت و تغير و انقسام مى پذيرد، چطور همواره بصورت امرى که هيچيک از اين اوصاف را ندارد، حاضر نزد ما است ؟ با اينکه در زير استخوان جمجمه ما، جز ماده و مادى چيز ديگرى نيست ؟
و اما اينکه گفتند: (بلکه اين حس ما است که در اثر سرعت واردات ادراکى امر برايش مشتبه ميشود و کثير را واحد و متغير را ثابت و متجزى را بسيط درک مى کند)، نيز غلطى است واضح ، براى اينکه اشتباه خود يکى از امور نسبى است که با مقايسه و نسبت صورت مى گيرد، نه از امور نفسى و واقعى ، چون اشتباه هم هر قدر غلط باشد، براى خودش حقيقت و واقعيت است ، مثلا وقتى ما اجرام بسيار بزرگ آسمان را ريز و کوچک و بصورت نقطه هائى سفيد مى بينيم و براهين علمى به ما مى فهماند که در اين ديد خود اشتباه کرده ايم و همچنين اگر شعله آتش گردان را دائره مى بينيم ، و اشتباهات ديگرى که حس ما مى کند، وقتى اشتباه است که آنچه را در درک خود داريم ، با آنچه که در خارج هست بسنجيم ، آنوقت مى فهميم که آنچه در درک ما هست در خارج نيست ، اين را ميگوئيم اشتباه ، و اما آنچه که در درک ما هست خودش اشتباه نيست ، به شهادت اينکه بعد از علم به اينکه اجرام آسمانى به قدر کره زمين ما و يا هزاران برابر آن است ، باز هم ما آنها را بصورت نقطه هائى نورانى ميبينيم و باز هم شعله آتشگردان را بصورت دائره ميبينيم پس در اينکه آن جرم آسمان در ديد ما نقطه است و آن شعله دائره است ، اشتباهى نيست ، بلکه اشتباه خواندنش ، اشتباه و غلط است .
و مسئله مورد بحث ما از همين قبيل است ،
رده:تفسیر المیزان