المیزان جلد۱۰ بخش۱۷
توحيد، اصلى است متضمن تمامى تفاصيل و جزئيات معانى قرآن
«بیان آیات»
اين سوره، همان طور که از آغاز و انجامش و از زمينه اى که همه آياتش دارد، اين مقام است که غرض آيات قرآنى را با همه کثرت و تشتتى که در آن ها است، بيان نموده، از مضامين همه آن ها خلاصه گيرى
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۲۰۰
کند و خاطرنشان مى سازد که اساس و جان تمامى معارف مختلفى که آيات قرآنى متضمن آن است، يک حقيقت است.
اگر قرآن کريم سخن از معارف الهى دارد و اگر درباره فضايل اخلاقى سخن مى گويد و اگر احکامى درباره کليات عبادات و معاملات و سياسات و ولايت ها تشريع مى کند و اگر از اوصاف خلايقى از قبيل: عرش، کرسى، لوح، قلم، آسمان، زمين، فرشتگان، جن، شيطان ها، گياهان، حيوانات و انسان سخن به ميان مى آورد.
و اگر درباره آغاز خلقت و انجام آن حرف می زند و بازگشت همه را نخست به سوى فنا و سپس به سوى خداى سبحان مى داند و خبر از روز قيامت و قبل از قيامت، يعنى از عالم قبر و برزخ مى دهد، و از روزى خبر مى دهد که همه براى ربّ العالمين و به امر او بپا مى خيزند، و همه در عرصه اى جمع گشته، سؤال و بازخواست و حساب و سنجش و گواهى گواهان را مى بينند، و در آخر، بين همه آنان داورى شده، گروهى به بهشت و جمعى به دوزخ مى روند. بهشت و دوزخى، که داراى درجات و درکاتى هستند.
و نيز اگر بين هر انسانى و بين عمل او، و نيز بين عمل او و سعادت و شقاوت او، و نعمت و نقمت او، و درجه و درکه او، و متعلقات عمل او از قبيل وعده و وعيد و انذار و تبشير از راه موعظه و مجادله حسنه و حکمت رابطه برقرار دانسته و درباره آن رابطه ها سخن مى گويد. همه اين ها بر آن يک حقيقت تکيه دارد و آن حقيقت چون روح در تمامى آن معارف جريان يافته و آن يک حقيقت، اصل و همه اين ها شاخه و برگ آنند. آن حقيقت، زيربنا و همه اين ها که دين خدا را تشکيل مى دهند، بر آن پايه بنا نهاده شده اند، و آن يک حقيقت عبارت است از:
توحيد حق تعالى. البته توحيدى که اسلام و قرآن معرفى کرده، و آن، اين است که انسان معتقد باشد به اين که خداى تعالى، ربّ همه اشياى عالَم است و غير از خداى تعالى، در همه عالَم، ربّى وجود ندارد، و اين که انسان به تمام معناى کلمه، تسليم او شود و حق ربوبيت او را اداء کند و دلش جز براى او، خاشع نگشته، بدنش جز در برابر او خضوع نکند. خضوع و خشوعش، تنها در برابر او - جل جلاله - باشد.
و اين «توحيد»، اصلى است که با همه اجمالى که دارد، متضمن تمامى تفاصيل و جزئيات معانى قرآنى است. چه معارفش و چه شرايعش. و به عبارتى: اصلى است که اگر شکافته شود، همان تفاصيل مى شود، و اگر آن تفاصيل فشرده شود، به اين اصل واحد برگشت مى کند.
آهنگ و غرض کلى سوره هود و کيفيت و مکان نزول آن
پس اين سوره، همه معارف قرآنى را نخست در اين چهار آيه اول، به طور اجمال ذکر نموده، سپس در طول سوره به تفصيل آن مى پردازد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۲۰۱
البته آن تفصيل را در قالب انذار و تبشير ريخته، انذار و تبشيرى که با ذکر سنت جارى خدا در بندگان و ايراد اخبار امت هاى گذشته و داستان اقوام نوح و هود و صالح و لوط و شعيب و موسى، و سرنوشتى که استکبار از پذيرفتن دعوت الهى و نيز افساد در زمين و اسراف در اين فسادانگيزى دارد، صورت گرفته، و نيز به توصيف وعده هاى الهى براى مؤمنان و صاحبان اعمال صالح و توصيف تهديدهایى که خدا به طبقه کفار و تکذيبگران آياتش داده، پرداخته و در خلال اين مسائل، امور ديگرى از معارف الهى راجع به توحيد، نبوت و معاد نيز خاطرنشان شده است.
از آنچه تاکنون درباره بيانات اين سوره گفتيم، اشکالى که به نظر بعضى از مفسران بر غرض اين سوره وارد است، روشن مى شود. آن مفسر، در مقام بيان غرض اين سوره گفته است:
اين سوره از نظر معنا و موضوع بحث، نظير سوره «يونس» است، که متعرض عقايد اسلام است، از الهيات و نبوت ها و مسأله بعث و جزاء و اعمال صالح، با اين تفاوت که در سوره «يونس»، داستان هایى که آمده، به طور اجمال آمده بود، و در اين سوره، به طور مفصل ذکر شده.
و شما خواننده عزيز توجه فرموده ايد که اين دو سوره، در مقام بيان دو غرض مختلف اند. دو غرضى که اصلا ربطى به هم ندارند و برگشت هيچ يک از آن دو به ديگرى نيست.
سوره «يونس»، در مقام بيان اين معنا است که سنت جارى خداى تعالى، در بين هر رسولى با امتش اين بوده که اگر امتش او را تکذيب مى کرد، بين آن رسول و امتش حکمى کرده، که لازمه اش، هلاک آن امت بود، و امت اسلام هم از اين سنت کلّى مستثناء نيست. اين امت هم اگر تکذيب کند، بر سرش همان مى آيد که بر سر امت هاى ديگر آمد.
ولى سوره مورد بحث، اين هدف را دنبال مى کند که بفهماند معارف قرآنى، طورى است که اگر تحليل شود سر از توحيد خالص در مى آورد، به طورى که اگر توحيد را هم بخواهيم تجزيه و ترکيب کنيم، سر از همان معارف اصولى و فروعى دين در مى آورد.
و اين سوره به شهادت آيات و مضامين به هم پيوسته اش - که پيوستگى بين آن ها به خوبى روشن است - در مکه و يکباره نازل شده است.
چيزى که هست، از بعضى از مفسران روايت شده که گفته اند: آيه دوازدهم که مى فرمايد: «فَلَعَلَّکَ تَارِکٌ بَعضَ مَا يُوحَى إلَيکَ...» در مدينه نازل شده.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۲۰۲
بعضى ديگر، آيه هفدهم را استثناء کرده اند که مى فرمايد: «أفَمَن کَانَ عَلَى بَيِّنَةٍ مِن رَبِّه...».
بعضى ديگر، آيه: «وَ أقِمِ الصَّلَوةَ طَرَفَىِ النَّهَار وَ زُلَفاً مِنَ اللَّيل...» را استثناء کرده و گفته اند: اين آيه در مدينه نازل شده. ولى هيچ يک از اين اقوال، از ناحيه الفاظ آن آيات دليلى ندارند، و همان طور که گفتيم، ظاهر اين که مى بينيم آيات سوره به يکديگر اتصال دارد، اين است که همگى در مکه نازل شده اند.
معناى اين که آيات قرآن، محکم بود و سپس تفصیل داده شد
«الر کِتَابٌ أُحْکِمَت آيَاتُهُ ثُمَّ فُصِّلَت مِن لَّدُنْ حَکِيمٍ خَبِيرٍ»:
مقابله اى که در اين آيه، بين احکام آيات قرآن و بين تفصيل آن واقع شده - با در نظر گرفتن اين که کلمه «تفصيل»، به معناى ايجاد فصل بين اجزاى يک چيزى است که اجزائش متصل به هم بوده اند، و به معناى جدا جدا کردن امورى در هم فرو رفته است - خود دليل است بر اين که منظور از احکام آيات، ربط بعضى از آيات جدا شده از يکديگر به هم، و ارجاع آيات آخر آن به اولش مى باشد، به گونه اى که بازگشت همه، به امر واحد بسيطى است که داراى اجزاء و ابعاض نمى باشد.
و معلوم است که اگر کتابى داراى چنين احکام و چنين تفصيلى باشد، قطعا از جهت معانى و مضامينى است که کتاب، مشتمل بر آن است، نه از جهت الفاظ آن و يا چيز ديگر.
و نيز معلوم است که حال معانى در احکام و تفصيل و در اتحاد و اختلاف، غير حال اعيان خارجى است. (احکام، در اعيان خارجى، مثلا در يک ماشين محکم و يا ساختمان محکم يک معنا دارد، و در معانى و مطالبى که در يک کتاب آمده، معناى ديگرى دارد).
معانى بسيارى که در يک کتاب آمده، اگر کتابى محکم و در عين حال فصل فصل باشد، همه آن فصل ها، به اصلى واحد بر مى گردد، و اگر معانى بسيارى به يک اصل واحد برگردد، آن اصل واحد، اصلى خواهد بود محفوظ در ميان تمامى آن فصل هاى جدا از هم، اصلى خواهد بود که در عين واحد بودنش، اگر شکافته شود به صورت همان تفاصيل در مى آيد. و اگر آن تفاصيل فشرده شود، به صورت همان اصل واحد بر مى گردد، و همه اين واقعيات روشن است و هيچ شکى در آن نيست.
و بر اين اساس، اين که فرموده: «آيات اين کتاب در آغاز محکم بود و سپس مفصل شد»، معنايش اين است که:
آيات کريمه قرآن، با همه اختلافى که در مضامين و با همه تشتتى که در مقاصد آن ها است، به يک معناى بسيط (بدون جزء و بعض) بر مى گردد، و همه غرض واحدى را دنبال مى کنند. غرضى را که در آن، نه کثرت است و نه تشتت، به نحوى که هر آيه از آيات آن، در عين اين که مطلب خود را بيان مى کند، در عين حال غرضى را در نظر دارد، که چون روح در کالبد آن آيه و همه آيات دويده است، و حقيقتى را افاده مى کند که همه آيات قرآن در مقام افاده آن حقيقت مى باشند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۲۰۳
پس اين کتاب کريم، با تشتت آيات و تفرق ابعاضش، جز يک غرض را دنبال نمى کند، غرض واحدى که در هر موردى شکلى خاص به خود مى گيرد، در يک مورد اصلى دينى، و در موردى ديگر حکمى اخلاقى، و در جایى ديگر حکمى شرعى و يا سياسى و يا قضایى و يا غير آن است، به طورى که هر قدر از ريشه به سوى شاخه و از شاخه به شاخه هاى باريکتر برده شود، از آن معناى واحد محفوظ خارج نگشته و آن غرض اصلى گُم نمى شود.
پس آن ريشه، اصلى است واحد که وقتى تجزيه و ترکيب مى شود، به صورت يک يک آن اجزاء و تفاصيل عقايد و اخلاق و اعمال در مى آيد، و آن عقايد و اخلاق و اعمال، وقتى تحليل مى شود به شکل آن ريشه اصلى و آن روح دويده، در همه آن ها در مى آيد.
بنابراين، توحيد خداى تعالى، اگر آن طور که لايق ساحت قدس و عزت و کبريايى او است، در نظر گرفته شود، آن توحيد در مقام اعتقاد مثلا به صورت اثبات اسماء و صفات حسناى الهى و اعتقاد داشتن به آن ها در مى آيد، و در مقام اخلاق، آدمى را متخلق به اخلاق کريمه اى از قبيل رضا، تسليم، شجاعت، عفت، سخاء و... و مبراى از صفات رذيله مى سازد، و در مرحله عمل، به اعمال صالح و تقواى از محرمات الهى وادار مى کند.
و اگر خواستى، مى توانى اين طور بگویى که: توحيد خالص، باعث مى شود آدمى در هر يک از مراتب عقايد و اخلاق و اعمال، همان را داشته باشد که کتاب الهى از انسان ها خواسته و به آن دعوت کرده است، همچنان که آنچه قرآن کريم از اين مراتب و از اجزاء آن بيان کرده، هيچ يک را بدون توحيد خالص تحقق پذير نمى داند.
پس تا اين جا روشن شد که:
آيه شريفه مورد بحث، در مقام بيان اين جهت است که تفاصيل و جزئيات معارف و شرايع قرآنى، به اصلى واحد بر مى گردد. به نحوى که اگر آن اصل در هر مورد از موارد عقايد و اوصاف و اعمال با خصوصيت مورد، ترکيب شود، حکم خاص به آن مورد را نتيجه مى دهد. همان حکمى را که قرآن کريم، براى آن مورد معين کرده، و با اين بيان، دو نکته به خوبى روشن مى شود:
* اول اين که:
کلمۀ «کتاب» در آيه مورد بحث، خبر براى مبتدايى است که از کلام حذف شده و تقدير آن، «هَذَا کِتَابٌ» مى باشد، و منظور از «کتاب»، همين قرآنى است که در دست ما است. قرآنى که مى بينيم به سوره هایى تقسيم شده و اين، با مطلبى که در کلمات مفسران و يا در روايات آمده و گفته شده که منظور از «کتاب»، لوح محفوظ و يا قرآن واقع در لوح محفوظ است، منافات ندارد.
براى اين که قرآنى که در دست ما است و به صورت کتابى خواندنى است، با آنچه که در لوح محفوظ است، منافات ندارد. زيرا با آن متحد است، اتحاد تنزيل با تأويل.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۲۰۴
* دوم اين که:
لفظ «ثُمّ» در جملۀ «ثُمّ فُصِّلَت»، براى اين آمده که بعديت به حسب ترتيب را برساند، نه بعديت زمانى را. چون تقدم و تأخر زمانى، بين معانى مختلف به حسب اصليت و فرعيت يا اجمال و تفصيل معنا ندارد. (و نمى شود گفت: معانى قرآن، اول اصلى و يا اجمالى بوده، بعد از مدتى فرعى و يا تفصيلى شده. لاجرم کلمۀ «ثُمّ»، تنها در اين صدد است که همان نکته اى را که مشروحا گذشت، افاده نموده، بفهماند فروع و تفاصيل قرآن از اصولى و آن اصول از اصل واحدى منشأ گرفته است).
نقد و بررسی اقوال مفسّران، درباره مراد از «احکام» و «تفصيل آيات»
با اين بيان، نکته اى ديگر نيز روشن مى شود، و آن، نادرستى معنايى است که بعضى از مفسران، براى آيه کرده و گفته اند:
«معنايش اين است که آيات قرآنى، محکم و غير قابل نسخ هستند و مانند ساير کتب آسمانى و شرايع ديگر انبياء نيست که هر يک بعد از مدتى نسخ شدند». و در معناى جملۀ «ثُمّ فُصِّلَت» گفته اند: «يعنى با بيان حلال و حرام و ساير احکام، تفصيل داده شده است».
دليل نادرستى اين معنا اين است که اگر اين معنا منظور بود، لازم بود نسخ نشدن را مقيد کند به نسخ نشدن به وسيله کتابى ديگر و بفرمايد: اين کتاب آسمانى با هيچ کتاب آسمانى ديگر نسخ نمى شود، و ديگر هيچ کتابى نازل نمى شود تا قرآن را نسخ کند، و آوردن قيد لازم بود. براى اين که جاى شک نيست که بعضى از آيات قرآن، به وسيله خود قرآن نسخ شده است، و به طورى که ملاحظه مى کنيد، در الفاظ اين آيه چنين قيدى نيامده.
و نيز وجه نادرستى گفتار بعضى ديگر که گفته اند: منظور از جملۀ «أُحکِمَت آيَاتُهُ»، اين است که آيات آن با امر و نهى محکم شده و سپس با وعده و وعيد و ثواب و عقاب مفصّل شده است. وجه نادرستى اين قول اين است که بيهوده و بدون دليل سخن گفتن است.
مثل گفتار بعضى ديگر که گفته اند: منظور از جملۀ «أُحکِمَت آيَاتُهُ»، اين است که لفظ «قرآن»، فصيح ترين و بليغ ترين لفظ است، به حدى که فصاحت و بلاغت آن، يکى از معجزات شمرده شده، و منظور از جملۀ «ثُمّ فُصِّلَت» اين است که اين آيات با شرح و بيان تفصيل داده شده اند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۲۰۵
و باز مثل گفتار مفسّرى ديگر که گفته است: منظور از محکم شدن آيات قرآن، اين است که آياتش آن چنان متقن و به هم پيوسته است که هيچ خلل و هيچ باطلى در آن راه ندارد، و منظور از مفصل شدن آن، اين است که آياتش، پشت سرِ هم و يکى پس از ديگرى قرار دارد.
وجه نادرستى اين معنا اين است که کلمۀ «تفصيل» در لغت، به اين معنا سابقه ندارد، مگر آن که مفسر نامبرده خواسته باشد آن را به معناى تفرقه و تکثير بگيرد، که در اين صورت، گفتارش به همان معنایى که ما براى آيه کرديم، بر مى گردد.
و نيز مثل گفتار مفسّرى ديگر که گفته است: منظور از جملۀ «أُحکِمَت آيَاتُهُ» اين است که آيات قرآن، قبل از آن که نازل شود، يکپارچه بود و آيه آيه نبود، ولى در هنگام نزول، آيه آيه نازل شد تا مکلف، بهتر بتواند در آن نظر و تأمل کند.
وجه نادرستى اين تفسير، اين است که اين تفسير، به امثال آيه: «إنَّا أنزَلنَاهُ فِى لَيلَةٍ مُبَارَکَةٍ»، و آيه: «وَ قُرآناً فَرَقنَاهُ لِتَقرَأهُ عَلَى النَّاسِ عَلَى مُکثٍ وَ نَزَّلنَاهُ تَنزِيلاً» و آياتى که در اين معنا هستند، بهتر مى سازد تا با آيه مورد بحث، چون آياتى که نقل کرديم، مى خواهند بفهمانند که قرآن کريم، در نزد خداى تعالى، مرتبه اى بالاتر از سطح افکار بشرى داشته، و خداى تعالى، براى اين که ما انسان هاى عادى آن را بفهميم به مرتبه اى پايين آورده، که قابل فهم و تفقه بشرى عادى باشد. همچنان که آيه زير، به همين معنا اشاره نموده، مى فرمايد: «وَ الکِتَابِ المُبِين * إنَّا جَعَلنَاهُ قُرآناً عَرَبِيّاً لَعَلَّکُم تَعقِلُونَ * وَ إنَّهُ فِى أُمِّ الکِتَابِ لَدَينَا لَعَلِىٌّ حَکِيمٌ».
و اما آيه مورد بحث که مى فرمايد: «کِتَابٌ أُحکِمَت آيَاتُهُ ثُمَّ فُصِّلَت...» هم، محکم بودن را به آيات نسبت داده و هم مفصل شدن را، و اين نيست مگر از جهت معانى آن آيات. يعنى مى فهماند هم محکم بودن و هم مفصل شدن وصف معانى اين آيات بسيار است.
پس تمامى اين آيات قرآنى، يک جهت وحدت و بساطت دارد، و يک جهت کثرت و ترکب و اين مضمون منطبق با همان معنايى است که ما براى آيه کرديم، نه با اين معنایى که اين مفسّر براى آيه کرده، معنایى که اين مفسر کرده، به مسأله و تنزيل بر مى گردد - دقت فرمایيد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۲۰۶
و نيز مثل گفتار بعضى ديگر که گفته اند: منظور از محکم بودن و مفصل شدن قرآن، اين است که بعضى از آيات قرآن مجمل است و بعضى ديگر مبين، و آنگاه مَثَل زده اند به آيه اى از همين سوره که مى فرمايد: «مَثَلُ الفَرِيقَينِ کَالأعمَى وَ الأصَمِّ وَ البَصِير وَ السَّمِيع»، که آيه اى است مجمل، و شنونده نمى فهمد منظور از دو فريق کور و کر و بينا و شنوا کيست، ولى آيات ديگر همين سوره، با ذکر داستان نوح و هود و صالح انگشت روى مصاديقى از دو فريق، يعنى طايفه کور و کر و طايفه بينا و شنوا گذاشته، منظور را روشن مى کند.
وجه نادرستى اين تفسير، اين است که «محکم» را عبارت از آياتى دانسته و مفصّل را عبارت از آياتى ديگر، در حالى که ظاهر آيه مورد بحث، اين است که محکم و مفصل از نظر مورد، متحدند. يعنى همه آيات قرآن مورد احکام قرار گرفته اند، و همه آن ها نيز مورد تفصيل واقع شده اند.
«مِن لَدُن حَکِيمٍ خَبِير» - کلمۀ «حَکِيم»، يکى از اسماى حُسناى الهى و از صفات فعل او است، که از محکم کارى او در صنع عالَم خبر مى دهد. و همچنين است نام «خَبِير» که دلالت مى کند بر اين که خداى تعالى، به جزئيات احوال موجودات و امور هستى و مصالح آن ها با خبر است، و اگر احکام آيات و تفصيل آن ها را به حکيم بودن خدا و خبير بودنش نسبت داده، به خاطر مناسبتى است که بين آن دو وجود دارد.
آيه: «ألّا تَعبُدُوا إلّا اللّه...»، مفسّر محکم و مفصل بودن آيات قرآن است
«أَلّا تَعْبُدُوا إِلّا اللَّهَ إِنَّنى لَکُم مِنْهُ نَذِيرٌ وَ بَشِيرٌ * وَ أَنِ استَغْفِرُوا رَبَّکُمْ ثُمَّ تُوبُوا إِلَيْهِ»:
اين آيه و آيه بعدش، مضمون آيه اول را که مى فرمود: «کِتَابٌ أُحکِمَت آيَاتُهُ ثُمَّ فُصِّلَت مِن لَدُن حَکِيمٍ خَبِير» را تفسير مى کند.
اين آيه مى فرمود: قرآن کتابى است از ناحيه خداى تعالى، که آياتش محکم و در عين حال مفصل است. لذا عنايت در تفسير آن، متوجه روشنگرى همين جهات واقع شد.
و ما مى دانيم کتابى که خداى تعالى از ناحيه خودش به رسولش نازل کرده، تا رسول گرامی اش، آن را بر مردم بخواند و به آنان ابلاغ کند، هم از يک سو خطابش متوجه شخص رسول است و هم از سوى ديگر خطاب با وساطت رسول متوجه عموم مردم است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۲۰۷
اما اين که گفتيم خطاب به رسول خدا است، براى اين است که «رسول»، کسى است که پيام الهى را از طريق وحى خداى تعالى دريافت مى کند، و آن پيام اين است که:
تو اى رسول! بشر را انذار کن و بشارت ده، و به سوى اين هدف دعوت کن. و همين وجه در نظر بوده که در اول سوره «يونس» فرمود: «أکَانَ لِلنَّاسِ عَجَباً أن أوحَينَا إلَى رَجُلٍ مِنهُم أن أنذِر النَّاسَ وَ بَشِّرِ الَّذِينَ آمَنُوا أنَّ لَهُم قَدَمَ صِدقٍ عِندَ رَبِّهِم».
و اما وجه اين که گفتيم خطاب، متوجه مردم نيز هست، براى اين است که منظور اصلى از وحى و خطاب به رسول، همان معانى و دستوراتى است که مردم از رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم»، در ضمن اين که آن جناب آيات را بر آنان تلاوت مى کند، مى گيرند.
آرى، رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» در ضمن تلاوت آياتش، اين را نيز تلاوت مى کند که من شما را به سوى خدا مى خوانم، و از ناحيه خدا بشير و نذير هستم، و اين وجه از خطاب، همان است که در جمله مورد بحث منظور بوده که فرموده: «ألَّا تَعبُدُوا إلّا اللّهُ إنَّنِى لَکُم مِنهُ نَذِيرٌ وَ بَشِيرٌ...».
پس اين آيه شريفه از کلام اللّه، مفسّر آياتى است که خبر از احکام و تفصيل آيات مى دهد، و از اين راه تفسير مى کند آنچه را که مردم از دعوت رسول و از خواندن کتاب خدا بر آنان مى فهمند. (و مى گويد: اين که ما خبر از احکام و تفصيل آيات داديم، معنا و تفسيرش اين است که شما از آياتى که او برايتان مى خواند هم، به طور اجمال مى فهميد که جز خدا را نبايد بپرستيد و اين که او، بشير و نذير است، و هم به طور تفصيل، که تفصيل آن، عبارت است از همه قرآن و همه جزئيات و فروعى که در قرآن آمده).
نه اين که اين آيه شريفه، کلام رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» باشد و خداى تعالى خواسته کلام آن جناب را حکايت کند، و نه اين که فرمان خدا به رسول گرامى اش باشد و کلمۀ «قُل: بگو» در تقدير باشد، و نه اين که خواسته در اين جمله التفاتى به کار برده باشد. يعنى روى سخن را از سویى به سوى ديگر کند، و نه اين که تقدير آيه «أمَرَکُم بِأن تَعبُدُوا: خداى تعالى شما را دستور داده که جز او را نپرستيد» باشد، و يا تقدير: «فُصِّلَت آيَاتُهُ لِأن لَا تَعبُدُوا إلّا اللّه: آياتش مفصل شد تا شما به جز خدا را نپرستيد» باشد.
و در نتيجه، بنابر توجيه اخير، جملۀ «لَا تَعبُدُوا» نفى باشد، نه نهى. براى اين که جمله بعدش که امر مى کند به استغفار و مى فرمايد: «وَ أن استَغفِرُوا رَبَّکُم ثُمّ تُوبُوا إلَيه» عطف شده بر جملۀ «لَا تَعبُدُوا»، و اين بهترين شاهد است بر اين که جمله مذکور نفى نيست، بلکه نهى است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۲۰۸
علاوه بر اين، اصولا تقدير گرفتن بدون دليل خلاف اصل است و جز با داشتن دليل نمى توان مرتکب آن شد. پس بايد در آيه شريفه دقت فرماييد که در آن نکته ظريفى از صنعت بلاغت به کار رفته است.
دعوت به توحيد در عبادت و طلب آمرزش از خداوند، در آيه شريفه
و بنابر آن تفسيرى که ما براى آيه کرديم، جملۀ «ألّا تَعبُدُوا إلّا اللّه»، دعوت بشر است به توحيد در عبادت. يعنى نپرستيدن غير خدا و آن بت هایى که مشرکان آن ها را شريک خدا مى پنداشتند، و دعوت به اين است که بشر، عبادت را منحصر در خداى تعالى کند، در جملۀ «وَ أنِ استَغفِرُوا رَبَّکُم ثُمّ تُوبُوا إلَيه»، امر به طلب آمرزش از همين خداى تعالى است، که به خاطر او، عبادت غير او را ترک گفتند، و سپس دستور مى دهد به اين که توبه کنند. يعنى با اعمال صالح به سوى او برگردند، و از همه اين دستورات يک چيز به دست مى آيد، و آن اين است که:
انسان ها در زندگى خود راه طبيعى را پيش بگيرند که اگر چنين کنند، به قرب درگاه الهى منتهى مى شوند، و راه طبيعى براى زندگى بشر اين است که آلهه و خدايان ساختگى را رها نموده، از خداى تعالى که معبود واقعى است، طلب مغفرت کنند، و جان و دل خود را براى حضور در پيشگاه او پاک ساخته، سپس با اعمال صالح به سوى او بازگشت کنند.
و اگر در وسط آيه، کلمۀ «أن» را که معروف به «أن» تفسيرى است، تکرار کرد، براى اين بود که هر دو جمله، به يک مرحله از آن راه طبيعى اشاره ندارند. جمله اول، يعنى «ألّا تَعبُدُوا إلّا اللّه» به مرحله اعتقاد درونى اشاره دارد، و آن، عبارت است از: توحيد در عبادت و عبادت خدا به تنهایى، آن هم با خلوص نيت، و جمله دوم که فرموده: «وَ أنِ استَغفِرُوا رَبَّکُم ثُمَّ تُوبُوا إلَيه» اشاره دارد به مرحله عمل، و آن عبارت است از انجام کارهاى نيک، هر چند که اين مرحله، خود از نتايج مرحله اول و از فروع آن است.
و به همين جهت که گفتيم، مفاد جمله اول اصل اساسى است، و مفاد جمله دوم، نتيجه و فرعى است که بر آن اصل مترتب مى شود. مسأله انذار و بشارت را بعد از جمله اول ذکر کرد، و وعده جميل، يعنى مفاد جمله «يُمَتِّعکُم...» را بعد از جمله دوم و مسأله استغفار و توبه آورد.
در باره مرحله اول فرمود: «ألّا تَعبُدُوا إلّا اللّهُ إنَّنِى لَکُم مِنهُ نَذيرٌ وَ بَشِيرٌ»، و در اين فرموده اش بيان کرد که انذار و بشارت، هر چه باشند، به توحيد برگشت داشته و وابسته به آنند. آنگاه درباره مرحله دوم فرمود: «وَ أن استَغفِرُوا رَبَّکُم ثُمّ توُبُوا إلَيهِ يُمَتِّعکُم مَتَاعاً حَسَناً...»، و اين، بدان جهت است که به طور کلى، آثار ارزشمند و نتايج نيک و مطلوب هر چيزى، وقتى بر آن چيز مترتب مى شود که قبلا خود آن چيز، به حد تمام و در صفات و فروع و نتايج به حد کمال رسيده باشد، و توحيد هم، مثل همه چيزهاى ديگر است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۲۰۹
آرى، توحيد، هر چند اصل واحد و تنها ريشه همه احکام دين با آن وسعت که در آن است، مى باشد، ليکن درخت توحيد به بار نمى نشيند، مگر وقتى که خودش استوار برپا ايستاده باشد و شاخه ها و برگ هایى داده باشد. به راستى کلمه توحيد کلمه طيبه اى است که ريشه اش ثابت و فروعش در آسمان پراکنده شده و در هر لحظه اى ثمره اش را به اذن پروردگارش مى دهد.
مراد از توبه، در آیه: «وَ أن استَغفِرُوا رَبَّکُم ثُمّ تُوبُوا إلیه»
و ظاهرا منظور از توبه در آيه شريفه، «ايمان» است، همچنان که در آيه زير نيز چنين است: «فَاغفِر لِلَّذِينَ تَابُوا وَ اتَّبَعُوا سَبِيلَکَ». بنابراين، پاسخ از اين که با ذکر استغفار، ذکر توبه چه معنا دارد، روشن مى شود، و همچنين پاسخ از اين که چرا جملۀ «تُوبُوا إلَيه» با حرف «ثُمّ»، عطف به جملۀ «وَ أن استَغفِرُوا رَبَّکُم» گرديد، معلوم شد.
زيرا بنابه تفسيرى که ما براى آيه کرديم، معناى آيه چنين مى شود: بعد از اين ديگر پرستش بت ها را ترک بگوييد، و از پروردگارتان نسبت به نافرمانى هایى که تاکنون داشتيد، آمرزش بخواهيد، آنگاه به پروردگارتان ايمان بياوريد.
ولى بعضى از مفسران گفته اند: معناى آيه، اين است که طلب مغفرت کنيد و اين مغفرت را هدف خود قرار بدهيد و سپس براى رسيدن به اين هدف توبه کنيد. و اين معنایى است ناخوشايند.
بعضى ديگر، براى توجيه آيه، خود را به زحمت انداخته و گفته اند: معنايش اين است که از گناهان گذشته خود طلب مغفرت کنيد، و سپس از اين به بعد هم، هر وقت گناهى مرتکب شديد، توبه کنيد.
مفسرى ديگر، خود را به تکلف واداشته و گفته است: کلمۀ «ثُمّ» در آيه شريفه، به معناى «واو» است. چون «توبه» و «استغفار»، يک چيز مى باشند.
«يُمَتِّعکُم مَتَاعاً حَسَناً إلَى أجَلٍ مُسَمّى » - «أجل مُسمّى»، آن زمان و لحظه اى است که زندگى به آن منتهى شده و در آن نقطه، پايان مى يابد و به هيچ وجه از آن تخطى نمى کند.
پس منظور از جملۀ «يُمَتِّعکُم»، بهره مند کردن در حيات دنيا و بلکه بهره مند کردن با زندگى دنيا است. چون خداى عزوجل، زندگى دنيا را در چند جا از کلام مجيدش «متاع» ناميده. پس «متاع حَسَن» تا «أجل مسمّى»، چيزى جز زندگى خوب دنيوى نمى تواند باشد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۲۱۰
نتيجه توحيد، استغفار و ايمان، زندگى خوب و حيات پاکیزه دنيایى است
در نتيجه، برگشت معناى جملۀ «يُمَتِّعکُم مَتَاعاً حَسَناً»، بنابر اين که کلمۀ «مَتَاعاً»، مفعول مطلق باشد، مثل اين است که بگویيم: «يُمَتِّعکُم تَمتِيعاً حَسَناً بِالحَيَوةِ الحَسَنَةِ الدُّنيَوِيّة: شما را برخوردار مى کند برخوردارى خوبى از حيات نيک دنيوى.
و «متاع حيات»، وقتى حسن و نيکو مى شود که آدمى در آن حيات، به سوى سعادتى که برايش امکان دارد، روانه شود، و خداى تعالى، او را به سوى آرزوهاى انسانی اش، که همان تنعم به نعمت هاى دنيوى از قبيل: وسعت، امنيت، رفاه، عزّت و شرافت است، هدايت کند.
پس اين «حيات حسنه»، در مقابل «عيش ضنک» و تنگى است که آيه شريفه: «وَ مَن أعرَضَ عَن ذِکرِى فَإنَّ لَهُ مَعِيشَةً ضَنکاً» از آن خبر داده، مى فرمايد: کسى که از ياد من روى بگرداند، معيشتى تنگ خواهد داشت.
پس متاع حيات دنيا، براى کسى که از ذکر خدا اعراض مى کند و به پروردگار خود ايمان نمى آورد، نه حُسنى دارد و نه سعه و گشايشى، هر چند که مال فراوان و جاه و مقام بلند اجتماعى داشته باشد، و خيال کند که به تمامى آرزوهایى که يک انسان دارد، رسيده است، وليکن او از ابتهاج و خرّم دلى که مؤمنان حقيقى در سايه ولايت خدا دارند، در غفلت است.
آرى، خداى تعالى، مؤمنان حقيقى و آن هايى را که داراى حقيقت ايمان اند، حيات انسانى طيبى داده، و از ذلتى که لازمۀ حيات حيوانى و مادى است، و به جز حرص و آز و افتراس و تکالب و جهالت، چيزى بر آن حاکم نيست، ايمن ساخته است.
پس، نفس انسانيت و آزاده از زندگى، آنچه که نفوس رذيله و پست برايش سر و دست مى شکنند را مذمت کرده و ناپسند مى داند، و از آن بيزارى مى جويد، هر چند که در اين بيزارى جستن، مورد ملامت و هر شناعتى ديگر قرار بگيرد، و هر چند که در اثر دورى از آن، دچار فقر و مسکنت گردد.
پس «حيات حسنه» براى مجتمع صالح و آزاده، عبارت از حياتى است که در آن، همه افراد مجتمع از مزاياى نعمت هاى زمينى که خداى تعالى برايشان خلق کرده، برخوردار باشند و ترحم و تعاون و کمک به يکديگر در بين آنان حاکم باشد و در بينشان هيچ گونه تجاوز و تزاحمى نباشد، به طورى که هر انسانى، خير خود و سود خود را در خير مجتمع و سود جامعه بجويد. نه اين که خود را بپرستد و ديگران را برده خود بگيرد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۲۱۱
و کوتاه سخن: «بهره مندى از حيات حسنه و طيّبه تا اجل مُسمّى»، عبارت است از اين که افراد انسانى از حيات، طورى بهره گيرى کنند که فطرت انسانيت آن را بپسندد، و حيات مورد پسند فطرت، اين ااست که همه افراد، به طور معتدل و در پرتو علم نافع و عمل صالح از زندگى برخوردار شوند.
اين در مقايسه زندگى پاک و طيب با فرد فرد جامعه است، و اما در مقايسه با مجتمع، عبارت است از: بهره مندى عمومى از نعمت هاى زندگى طيّب زمينى. به اين معنا که دستاورد هر فردى، مختص به خود او باشد. البته دستاورد در مجتمعى که اجزاءش متلائم و نزديک به هم باشند، فاصله طبقاتى و تضاد و تناقضى در بينشان نباشد.
«وَ يُؤتَ کُلَّ ذِى فَضلٍ فَضلَهُ » - «فضل»، به معناى زيادت است، و اين که در جملۀ «کُلَّ ذِى فَضلٍ: هر کس که داراى فضل است»، فضل به کسى و افرادى نسبت داده شده که داراى فضل هستند، خود قرينه اى است بر اين که ضمير، در کلمۀ «فَضلَهُ»، به همان فرد داراى فضل بر مى گردد، نه به اسم جلالۀ (اللّه)، که بعضى از مفسران احتمالش را داده اند.
و فضل و زيادى، از امور نسبى است. يعنى وقتى در چيزى تحقق مى يابد که آن چيز، با چيز ديگرى مقايسه شود و در مقايسه با آن، در نظر گرفته شود.
بنابراين، معناى جمله اين طور مى شود: «وَ يُعطَى کُلُّ مَن زَادَ عَلَى غَيرِهِ بِشَئٍ مِن صِفَاتِهِ وَ أعمَالِهِ...». يعنى: خداى تعالى، به هر کس که صفات و اعمالى بهتر و بيشتر از ديگران دارد، آن سعادت و اجرى را که مختص به آن زيادت است، مى دهد، بدون اين که حق او را باطل و يا برترى و زيادتش را غصب کند، و يا آن را به ديگرى که اين برترى را ندارد، بدهد، آن طور که در مجتمعات غير دينى بشرى رفتار مى شود.
در جوامع بشرى، هر قدر يک جامعه متمدن و مترقى باشد، ممکن نيست به دو طايفه مستکبر و مستضعف تقسيم نشود. بشريت از آن روز که در کره زمين منزل گزيد و از همان اولين روزى که تشکيل اجتماع داد، اجتماعش از دو طايفه مستعلاى مستکبر قاهر، و مستعبد ذليل مقهور تشکيل شد، و هيچ چيز اين افراط و تفريط را تعديل نکرده و نمى کند، مگر دين توحيد.
پس «دين توحيد»، عبارت است از: يگانه سنتى که مولويت و سيادت را منحصر در خداى سبحان مى داند، و بين قوى و ضعيف و متقدم و متأخّر و کبير و صغير و سفيد و سياه و مرد و زن، مساوات برقرار نموده، مثلا به بانگ بلند ندا در مى دهد:
«يَا أيُّهَا النَّاسُ إنَّا خَلَقنَاکُم مِن ذَکَرٍ وَ أُنثَى وَ جَعَلنَاکُم شُعُوباً وَ قَبَائِلَ لِتَعَارَفُوا إنَّ أکرَمَکُم عِندَ اللّهِ أتقَيکُم».
و يا مى فرمايد: «إنِّى لَا أُضيِعُ عَمَلَ عَامِلٍ مِنکُم مِن ذَکَرٍ وَ أُنثَى بَعضُکُم مِن بَعضٍ».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۲۱۲
رده:تفسیر المیزان