المیزان جلد۱۱ بخش۸
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۹۴
آيات ۱۲۰ - ۱۲۳ سوره هود
وَ جَاءَک فى هَذِهِ الْحَقُّ وَ مَوْعِظةٌ وَ ذِکْرَى لِلْمُؤْمِنِينَ(۱۲۰)
وَ قُل لِّلَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ اعْمَلُوا عَلى مَکانَتِکُمْ إِنَّا عَامِلُونَ(۱۲۱)
وَ انتَظِرُوا إِنَّا مُنتَظِرُونَ(۱۲۲)
وَ للَّهِ غَيْب السَّمَاوَاتِ وَ الاَرْضِ وَ إِلَيْهِ يُرْجَعُ الاَمْرُ کُلُّهُ فَاعْبُدْهُ وَ تَوَکَّلْ عَلَيْهِ وَ مَا رَبُّک بِغَافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ(۱۲۳)
«ترجمه آیات»
از اخبار پيغمبران همه را برايت نقل مى کنيم، (البته) آن را که (با نقلش) دلت را استوار مى سازيم، و در اين قصه ها، حق به سوى تو بيامد، (هیچ یک از آن ها باطل و دروغ نيست، و يا حق برايت روشن شد)، و براى مؤمنان، موعظه و تذکر است. (۱۲۰)
و به آنان که ايمان نمى آورند، بگو در همان وضعى که قرار داريد (هرچه مى خواهيد) بکنيد، که ما (نيز کار خود را) مى کنيم. (۱۲۱)
منتظر باشيد که ما نيز منتظريم. (۱۲۲)
براى خداست غيب آسمان ها و زمين و امور همه به سوى او باز مى گردد، پس او را بپرست و بر او توکل کن، و پروردگار تو از آنچه مى کنيد، غافل نيست. (۱۲۳)
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۹۵
«بیان آیات»
اين آيات، غرضى را که سوره «هود» در صدد بيان آن است، براى رسول خدا «صلى الله عليه و آله» خلاصه مى کند، و به او خبر مى دهد که سوره مذکور، بيان کننده حق کلام درباره مبدأ و معاد و سنت جارى خدا در ميان بندگانش مى باشد.
پس در حقيقت، اين سوره براى آن حضرت جنبه تعليم حق، و نسبت به مؤمنان، جنبه موعظه و تذکر را دارد. همچنان که نسبت به کفار که از ايمان به خدا استنکاف مى ورزند، جنبه اتمام حجّت و اسکات را دارد. پس به ايشان آخرين حجت خود را برسان و بگو هرچه مى خواهيد، بکنيد، ما هم هرچه به نظرمان رسيد، مى کنيم، تا ببينيم چگونه سنت خدايى، آن طور که خودش بيان داشته، جريان مى يابد، و چگونه مصلحين را سعادتمند و مفسدين را بدبخت مى کند.
و در آخر، آن حضرت را به عبادت خدا و توکل بر او توصيه مى کند. زيرا امر، همه اش به دست او است.
فايده نقل داستان انبياء گذشته براى رسول خدا «ص» و مؤمنان
«وَ کُلاً نَّقُصُّ عَلَيْک مِنْ أَنبَاءِ الرُّسُلِ مَا نُثَبِّت بِهِ فُؤَادَک ...»:
يعنى همه داستان ها را به گونه اجمال و يا تفصيل، برايت نقل مى کنيم. و این که فرمود: «مِن أنبَاءِ الرُّسُل»، بيان مضافٌ إليه «کُلّ» است، و جملۀ «مَا نُثَبِّتُ بِهِ فُؤَادَکَ»، عطف بيان «أنبَاء» است، که به فايده نقل کردن اين داستان ها نسبت به آن جناب اشاره نموده، مى فهماند که نقل آن ها، قلب او را آرامش و سکون مى بخشد، و ماده قلق و اضطراب را از دل او بر مى کند، و معنايش اين است که:
ما داستان هاى انبياء را برايت نقل مى کنيم، تا به وسيله آن، قلبت را آرامش بخشيم، و آن را در راهى که براى دعوت به سوى حق و نهضت عليه ريشه هاى فساد پيش گرفتى و در تحمّل آزار از امتت، قوى و استوار سازيم.
آنگاه شروع مى کند به ذکر فايده اى که اين سوره، براى عموم، يعنى رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» و مؤمنان و کافران قومش دارد. و در خصوص آنچه به رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» عايد مى گردد، فرموده:
«وَ جَاءَکَ فِى هَذِهِ الحَقّ»، حال اشاره «هذه» را خواه سوره بدانيم و يا آيات نازله در آن و يا به وجهى به داستان هايى که در آن آمده، زيرا آمدن حق در آن داستان ها، به همين است که خدا حق را در ضمن آن قصه ها و قبل از آن و بعد از آن بيان کند. حقايق و معارف مربوط به مبدأ و معاد و سنت جارى خدا در خلق را - که چگونه پيغمبران را فرستاده و دعوت توحيد را انتشار داده و مؤمنان را در دنيا به نجات از مهالک و در آخرت به نجات از آتش سعادتمند، و ظالمان را به اخذ در دنيا و عذاب خالد در آخرت، بدبخت نموده - شرح دهد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۹۶
اين در خصوص آنچه که به رسول «صلى اللّه عليه و آله و سلم» عايد مى شد، و در آنچه که عايد و مربوط به مؤمنان است، فرموده: «وَ مَوعِظَةً وَ ذِکرَى لِلمُؤمِنِين».
توضيحش اين است که آنچه از معارف و حقايق بيان کرده براى مؤمنان، هم تذکر است و هم موعظه. تذکر است براى اين که مؤمنان با شنيدن آن ها، آنچه از علوم فطرى مربوط به مبدأ و معاد و متعلقات آن از ياد برده بودند، به ياد مى آورند. و موعظه است، براى اين که آن معارف و حقايق در لفافه داستان ها بيان شده، و همان داستان ها، مايه عبرت است.
آخرين حرف به ايمان نياورندگان: «إعمَلُوا عَلَى مَکَانَتِکُم...»
«وَ قُل لِّلَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ اعْمَلُوا عَلى مَکانَتِکُمْ إِنَّا عَامِلُونَ وَ انتَظِرُوا إِنَّا مُنتَظِرُونَ»:
اين قسمت، مربوط به غير مؤمنان است که به پيغمبر خود دستور مى دهد که احتجاج و بگومگوى با ايشان را خاتمه داده، آخرين حرف را به ايشان بگويد، و پس از آن همه موعظه و آوردن داستان هاى گذشتگان بفرمايد:
حال اگر ايمان نمى آوريد، و از شرک و فساد دست بر نمى داريد، و آنچه که من به گوشتان خواندم، بيدارتان نکرد، و اگر داستان هاى عبرت آورى را که آوردم و سنتى را که خدا در آنان معمول داشت، برايتان گفتم و هيچ يک در شما اثر نکرد، پس هرچه مى خواهيد، بکنيد، و در موقعيت و وضعى که داريد، هرچه را براى خود خير تشخيص مى دهيد، انجام دهيد، ما هم کار خود را مى کنيم، و انتظار مى بريم روزى را که عاقبت، عملتان به استقبالتان آيد، و به زودى، خواهيد فهميد که آنچه ما از اخبار الهى مى گفتيم، راست بود، يا دروغ.
اين بيان، در حقيقت خاتمه دادن به احتجاج و نوعى تهديد است، که در داستان هاى گذشتگان، از قبيل داستان نوح و هود و صالح بازگو کرده، و در قصّه شعيب، از خود آن جناب حکايت کرده که فرمود: «يَا قَومِ اعمَلُوا عَلَى مَکَانَتِکُم إنِّى عَامِلٌ سَوفَ تَعلَمُونَ مَن يَأتِيهِ عَذَابٌ يُخزِيهِ وَ مَن هُوَ کَاذِبٌ وَ ارتَقِبُوا إنّى مَعَکُم رَقِيبٌ».
«وَ للَّهِ غَيْبُ السَّمَاوَاتِ وَ الاَرْضِ وَ إِلَيْهِ يُرْجَعُ الاَمْرُ کُلُّهُ»:
از آن جا که دستور گفتن رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم»، به ايشان که «يَا قَومِ اعمَلُوا»، در حقيقت معنايش گفتن خود خدا بود، لذا دنبال آن، دو جمله مورد بحث را آورد تا رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» دلگرم شود و مطمئن گردد که به زودى، گردش روزگار عليه آنان دور خواهد زد، و کار به نفع وى خاتمه خواهد يافت.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۹۷
و در حقيقت، معناى آيه اين است که: تو به کار و وظيفه خويش بپرداز و با پيروانت منتظر باش و بدان که غيب آسمان ها و زمين، که عاقبت امر تو و ايشان در آن نهفته است، به دست پروردگارت است، نه بت هاى ايشان که با آن ها شرک مى ورزند، و نه به آن اسبابى که پشتگرمى ايشان به آن ها است، و دلخوش اند که با آن اسباب، مى توانند اوضاع را به نفع خود بچرخانند، و سرانجام برد با آنان بشود.
حاشا! گردش روزگار و غيب آسمان ها و زمين و خلاصه همه امور به دست پروردگار تو است، از غيب خود، عاقبت امر ايشان را آن طور که خودش خواسته و خبر داده، بيرون مى افکند و تحقّق خارجى مى دهد. پس مطمئن بدان که دور فلک به نفع تو و عليه ايشان است و اين، از آن بيانات عجيب قرآنى است.
و از همين بيان معلوم مى شود که: کلمۀ «رَبُّک» که در آيات مورد بحث مکرر آمده، چرا در اين آيه به کلمه «اللّه» تبديل شده؟
وجهش اين است که در کلمه «اللّه»، اشاره اى به احاطه بر هر کوچک و بزرگ هست، که در هيچ اسم ديگرى آن اشاره وجود ندارد، و چون مقام، اقتضاء مى کرد اعتماد و التجاء به يک ملجاى را که هيچ قاهرى فوق آن نباشد و آن خداى سبحان است، و لذا مى بينيم بعد از تکرار کلمۀ «ربّ» در خلال جملات گذشته، در جمله مورد بحث کلمه «اللّه» را آورده، و بعد باز هم کلمۀ «ربّ» را به ميان مى آورد و مى فرمايد: «وَ مَا رَبُّکَ بِغَافِلٍ عَمَّا تَعمَلُون».
«فَاعبُدهُ وَ تَوَکَّل عَلَيه » - از ظاهر کلام بر مى آيد که اين جمله، متفرع بر جملۀ «وَ إلَيهِ يُرجَعُ الأمرُ کُلُّه» باشد و معنايش اين است:
وقتى همه امور، مرجوع به او باشد، پس غير او مالک چيزى نيستند، و در هيچ چيز استقلال ندارند. پس او را عبادت کن و براى خود در همه امور وکيلش بگير، و بر هيچ سببى از اسباب توکل مکن. زيرا هر سببى را او سبب کرده و اگر بخواهد سببيّت را از آن سلب مى کند، پس اين خيلى نادانى است که آدمى بر سببى از اسباب اعتماد کند و با اين که خداوند از آنچه مى کنند، غافل نيست، ديگر چگونه جايز است در امر عبادت و توکّل بر او کوتاهى کنيم.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۹۸
«سوره یوسف»
آيات ۱ - ۳ سوره يوسف
* سوره «يوسف»، مکى است و صد و يازده آيه دارد.
بِسمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ *
الر تِلْک آيَاتُ الْکِتَابِ الْمُبِينِ(۱)
إِنَّا أَنزَلْنَاهُ قُرْآناً عَرَبِيًّا لَّعَلَّکُمْ تَعْقِلُونَ(۲)
نَحْنُ نَقُص عَلَيْک أَحْسنَ الْقَصصِ بِمَا أَوْحَيْنَا إِلَيْک هَذَا الْقُرْآنَ وَ إِن کنت مِن قَبْلِهِ لَمِنَ الْغَافِلِينَ(۳)
«ترجمه آيات»
به نام خداوند رحمان و رحيم.
الر - اين ، آيه هاى کتاب روشن است. (۱)
که ما آن را قرآنى عربى نازل کرده ايم، شايد تعقّل کنيد. (۲)
ما با اين قرآن که به تو وحى مى کنيم (در ضمن) بهترين داستان را برايت مى سراييم، گرچه پيش از آن از بى خبران بودى. (۳)
غرض کلّى سوره يوسف
«بیان آيات»
غرض اين سوره، بيان ولايتى است که خداوند نسبت به بنده اش دارد. البته آن بنده اش که ايمان خود را خالص، و دلش را از محبت او پر کرده و ديگر جز به سوى او، به هيچ سوى ديگرى توجّه نداشته باشد.
آرى، چنين بنده اى را خداوند خودش عهده دار امورش شده، او را به بهترين وجهى تربيت مى کند، و راه نزديک شدنش را هموار، و از جام محبّت سرشارش مى کند، آن چنان که او را خالص براى خود مى سازد و به زندگى الهى خود زنده اش مى کند، هر چند اسباب ظاهرى همه در هلاکتش، دست به دست هم داده باشند، او را بزرگ مى کند، هرچند حوادث او را خوار بخواهند. عزيزش مى کند، هر چند نوائب و ناملايمات روزگار، او را به سوى ذلّت بکشاند و قدر و منزلتش را منحط سازد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۹۹
خداوند، اين غرض را در خلال بيان داستان يوسف تأمين نموده و در هيچ سوره اى از قرآن کريم، هيچ داستانى به مانند داستان يوسف، به طور مفصل و از اول تا به آخر نيامده. علاوه، در اين سوره غير از داستان يوسف، داستان ديگرى هم نيامده، و سوره اى است مخصوص به يوسف «عليه السّلام».
آرى، يوسف بنده اى بود خالص در بندگى، و خداوند او را براى خود خالص کرده بود، و به عزّت خود عزيزش ساخته بود، با اين که تمامى اسباب بر ذلّت و خواری اش اجتماع کرد و او را در مهلکه ها انداخت، و خداوند، او را از همان راهى که به سوى هلاکتش مى کشانيد، به سوى زندگى و حياتش مى برد.
برادرانش، بر او حسد بردند و او را در چاه دور افتاده اى افکندند، و سپس به پول ناچيزى فروخته، و خريداران او را به مصر بردند و در آن جا، به خانه سلطنت و عزّت راه يافت. آن کس که در آن خانه ملکه بود، با وى بناى مراوده را گذاشت و او را نزد عزيز مصر متّهم ساخت، و چيزى نگذشت که خودش، نزد زنان اعيان و اشراف مصر، به پاکى و برائت وى اقرار کرد. دوباره اتهام خود را دنبال نموده، او را به زندان انداخت، و همين سبب شد که يوسف، مقرّب درگاه سلطان گردد.
و نيز، همان پيراهن خون آلودش که باعث نابينايى پدرش يعقوب شد، همان پيراهن در آخر باعث بينايى او گرديد، و به همين قياس، تمامى حوادث تلخ وسيله ترقى او گشته، به نفع او تمام شد.
و کوتاه سخن: هر پيشامدى که در طريق تکامل او سدّ راهش مى شد، خداوند عين همان پيشامد را وسيله رشد و پخته شدن او و باعث موفّقيّت و رسيدن به هدفش قرار داد، و همواره خدا او را از حالى به حالى مى داد، تا آن جا که او را مُلک و حکمت ارزانى داشته، او را برگزيد، و تأويل احاديث را به او بياموخت، و نعمت خود را بر او تمام نمود، همان طورى که پدرش به او وعده داده بود.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۱۰۰
خداوند، داستان آن جناب را از خوابى که در ابتداى امر و در کودکى در دامن پدر ديده بود، آغاز نمود.
آرى، رؤياى او، از بشارت هاى غيبى بود که بعدها آن را خارجيّت داده، و با تربيت الهى، که مخصوص يوسف بود، کلمه او را کامل گردانيد.
آرى، سنّت خداى تعالى درباره اوليائش همين بوده که هر يک از ايشان را، در تحت تربيّت خاصى پرورش دهد، همچنان که فرموده: «ألَا إنّ أولِيَاءَ اللّه لَا خَوفٌ عَلَيهِم وَ لَا هُم يَحزَنُونَ * الَّذِينَ آمَنُوا وَ کَانُوا یَتَّقُونَ * لَهُمُ البُشرَى فِى الحَيَوةِ الدُّنيَا وَ فِى الآخِرَةِ لَا تَبدِيلَ لکلِمَاتِ اللّه ذَلِکَ هُوَ الفَوزُ العَظِيم».
و در جمله اى که بعد از رؤياى يوسف و تعبير پدرش آورده و فرموده: «لَقَد کَانَ فِى يُوسُفَ وَ إخوَتِهِ آيَاتٌ لِلسَّائِلِين»، إشعار به اين معنا دارد که گويا اشخاصى از رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم»، داستان يوسف و يا مطلبى را سؤال کرده بودند که با اين داستان ارتباط داشته، و اين إشعار، مويّد آن رواياتى است که مى گويد قومى از يهود، مشرکان مکه را وادار کردند تا نزد رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» شده، از سبب انتقال بنى اسرائيل به مصر پرسش کنند - چون بنى اسرائيل فرزندان يعقوب بودند که خود ساکن سرزمين شام بودند - مشرکان هم اين سؤال را در ميان نهادند، و در جوابشان، اين سوره نازل شد.
بنابراين، غرض اين سوره، بيان داستان يوسف «عليه السلام» و داستان آل يعقوب است. خداوند با بيان اين داستان، غرض عالى از آن را استخراج کرده است و آن مسأله ولايت خداى تعالى، نسبت به بندگان مخلص است که در ابتداء و خاتمه اين سوره، به طور چشمگيرى منعکس است.
و اين سوره، به طوری که از سياق آيات آن بر مى آيد، در مکه نازل شده، و اين که در بعضى از روايات منقوله از ابن عباس آمده که «چهار آيه آن، يعنى سه آيه اول و آيه «لَقَد کَانَ فِى يُوسُفَ وَ إخوَتِهِ آيَاتٌ لِلسَّائِلِين» در مدينه نازل شده»، صحيح نيست. زيرا با وحدت سياقى که در آيات اين سوره است، منافات دارد.
«الر تِلْک آيَاتُ الْکِتَابِ الْمُبِينِ»:
اشاره با «تلک»، که مخصوص اشاره به دور است، به منظور تعظیم مشارٌ اليه (آيات) آمده، و ظاهرا مقصود از «کتاب مبين»، همين قرآنى است که مى خوانيم. چون اين قرآن، هم خودش واضح و روشن است و هم روشن کننده معارفى الهى و حقايقى است که متضمن مبدأ و معاد است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۱۰۱
و اگر در اين آيه، کتاب را به وصف «مبين» و در اول سوره «يونس»، به وصف «حکيم» توصيف کرده، و در آن جا فرموده: «تِلکَ آيَاتُ الکِتَابِ الحَکِيم»، براى اين است که اين سوره، درباره داستان آل يعقوب و بيان آن نازل شده، و کلمۀ «مبين»، به معناى بيان کننده است. احتمال هم دارد که مقصود از آن قرآن نباشد، بلکه لوح محفوظ بوده باشد.
«إِنَّا أَنزَلْنَاهُ قُرْآناً عَرَبِيًّا لَّعَلَّکُمْ تَعْقِلُونَ»:
ضمير «أنزَلنَاهُ» به کتاب بر مى گردد. چون کتاب مشتمل است بر آیات الهى و معارف حقيقى. و انزال کتاب به صورت قرآن و عربى، بدين معنا است که آن را در مرحله انزال به لباس قرائت عربى درآورديم، و آن را الفاظى خواندنى مطابق با الفاظ معموله نزد عرب قرار داديم، همچنان که در آيه ديگرى، در اين باره فرموده: «إنَّا جَعَلنَاهُ قُرآناً عَرَبِيّاً لَعَلَّکُم تَعقِلُونَ * وَ إنَّهُ فِى أُمّ الکِتَابِ لَدَينَا لَعَلِىٌّ حَکیمٌ».
و جمله «لَعَلَّکُم تَعقِلُونَ»، از قبيل توسعه خطاب و عموميّت دادن به آن است. زيرا سوره با خطاب به شخص رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» افتتاح شده و فرموده: «تِلکَ آيَاتُ الکِتَاب»، و بعدا هم باز خطاب به شخص ايشان مى شود و مى فرمايد: «نَحنُ نَقُصُّ عليک».
نقش مهم قالب الفاظ و زبان عربى، در حفظ و ضبط آيات الهى
بنابراين، معناى آيه - و اللّه اعلم - اين مى شود:
ما اين کتاب مشتمل بر آيات را در مرحله نزول ملبس به لباس و واژه عربى و آراسته به زيور آن واژه نازل کرديم، تا درخور تعقّل تو و قوم و امتت باشد. و اگر در مرحله وحى به قالب الفاظ خواندنى در نمى آمد، و يا اگر در مى آمد، به لباس واژه عربى ملبس نمى شد، قوم تو، به اسرار آيات آن پی نمى بردند و فقط مختص به فهم تو مى شد. چون وحى و تعليمش، اختصاص به تو داشت.
و اين، خود دلالت مى کند بر اين که الفاظ کتاب عزيز به خاطر اين که تنها و تنها وحى است و نيز به خاطر اين که عربى است، توانسته است اسرار آيات و حقايق معارف الهى را ضبط و حفظ کند.
و به عبارت ديگر: در حفظ و ضبط آيات الهى دو چيز دخالت دارد:
يکى اين که: «وحى»، از مقوله لفظ است، و اگر معانى الفاظ وحى مى شد و الفاظ حاکى از آن معانى، الفاظ رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» مى بود - مثلا مانند احاديث قدسى - آن اسرار محفوظ نمى ماند.
دوم اين که: اگر به زبان عربى نازل نمى شد و يا اگر مى شد، ولى رسول خدا، آن را به لغت ديگرى ترجمه مى کرد، پاره اى از آن اسرار بر عقول مردم مخفى مى ماند، و دست تعقل و فهم بشر به آن ها نمى رسيد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۱۰۲
آرى، اين معنا بر صاحبان نظر و متدبرين در آيات کريمه قرآنى پوشيده نيست که خداوند متعال، در اين آيات، چه اندازه نسبت به الفاظ آن عنايت به خرج داده، و آن را به دو دسته «محکمات» و «متشابهات» تقسيم نموده، محکمات آن را «اُمّ الکتاب» خوانده که برگشت متشابهات هم به آن هاست و فرموده: «هُوَ الَّذِى أنزَلَ عَلَيکَ الکِتَابَ مِنهُ آيَاتٌ مُحکَمَاتٌ هُنَّ أُمّ الکِتَابِ وَ أُخَرُ مُتَشَابِهَات». و نيز فرموده: «وَ لَقَد نَعلَمُ أنَّهُم يَقُولُونَ إنَّمَا يُعَلِّمُهُ بَشَرٌ لِسَانُ الَّذِى يُلحِدُونَ إلَيهِ أعجَمِىٌّ وَ هَذَا لِسَانٌ عَرَبِىٌّ مُبِينٌ».
احسن القصص بودن داستان يوسف «ع»
«نَحْنُ نَقُصُّ عَلَيْک أَحْسنَ الْقَصَصِ بِمَا أَوْحَيْنَا إِلَيْک هَذَا الْقُرْآنَ وَ إِن کُنتَ مِن قَبْلِهِ لَمِنَ الْغَافِلِينَ»:
راغب در مفردات مى گويد: کلمه «قَصّ»، به معناى دنباله جاى پا را گرفتن و رفتن است، و جملۀ «قَصَصتُ أثَرَهُ»، به معناى «رد پاى او را دنبال کردم» است. و اين کلمه به معناى خود اثر هم هست، مانند آيه: «فَارتَدَّ عَلَى آثَارِهِمَا قَصَصاً». و آيه «وَ قَالَت لِأُختِهِ قُصِّيهِ». و «قصص»، به معناى اخبار تتبع شده نيز آمده، مانند آيه: «لَهُوَ القَصَصُ الحَقّ»، و آيه: «فِى قَصَصِهِم عِبرَة»، و جملۀ «قَصَّ عَلَيهِ القَصَصَ»، و جملۀ «نَقُصُّ عَلَيکَ أحسَنَ القَصَص».
پس «قصص»، به معناى قصه و «احسن القصص»، بهترين قصه و حديث است. و چه بسا بعضى گفته باشند که کلمه مذکور، مصدر و به معناى اقتصاص (قصه سرایى) است، و هر کدام باشد، صحيح است. چه اگر به معناى اسم مصدر (خود داستان) باشد، داستان يوسف بهترين داستان است.
زيرا اخلاص توحيد او را حکايت نموده و ولايت خداى سبحان را نسبت به بنده اش مجسم مى سازد، که چگونه او را در راه محبت و سلوک راهش تربيت نموده، از حضيض ذلت به اوج عزت کشانيد، و دست او را گرفته، از ته چاه اسارت و طناب بردگى و رقيت و زندان عذاب و شکنجه، به بالاى تخت سلطنت بياورد.
و اگر به معناى مصدر (قصه سرایى) باشد، باز هم سرائيدن قصه يوسف به آن طريق که قرآن سروده، بهترين سرائيدن است. زيرا با اين که قصه اى عاشقانه است، طورى بيان کرده که ممکن نيست کسى چنين داستانى را عفيف تر و پوشيده تر از آن بسرايد.
معناى آيه - و خدا داناتر است - اين است: ما با وحى اين قرآن، بهترين قصه ها را برايت مى سرائيم، و تو قبل از سرائيدن ما، نسبت به آن از غافلان بودى.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۱۰۳
آيات ۴ - ۶ سوره يوسف
إِذْ قَالَ يُوسُفُ لاَبِيهِ يَأَبَتِ إِنِّى رَأَيْتُ أَحَدَ عَشرَ کَوْکَباً وَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ رَأَيْتُهُمْ لى سَاجِدِينَ(۴)
قَالَ يَا بُنىَّ لا تَقْصُص رُءْيَاک عَلى إِخْوَتِک فَيَکِيدُوا لَک کَيْداً إِنَّ الشَّيْطانَ لِلانسَانِ عَدُوُّ مُّبِينٌ(۵)
وَ کَذَلِک يَجْتَبِيک رَبُّک وَ يُعَلِّمُک مِن تَأْوِيلِ الاَحَادِيثِ وَ يُتِمُّ نِعْمَتَهُ عَلَيْک وَ عَلى آلِ يَعْقُوب کَمَا أَتَمَّهَا عَلى أَبَوَيْک مِن قَبْلُ إِبْرَاهِيمَ وَ إِسحَاقَ إِنَّ رَبَّک عَلِيمٌ حَکِيمٌ(۶)
«ترجمه آيات»
چون يوسف به پدرش گفت: اى پدر! من در خواب يازده ستاره با خورشيد و ماه ديدم، که براى من در حال سجده اند.(۴)
گفت پسرکم! رؤياى خويش را به برادرانت مگو، که در کار تو نيرنگى کنند، چون شيطان دشمن آشکار انسان است.(۵)
و بدين سان، پروردگارت تو را بر مى گزيند و تعبير احاديث را تعليمت مى دهد و نعمت خويش را بر تو و بر خاندان يعقوب کامل مى کند، چنانچه پيش از اين بر پدرانت ابراهيم و اسحاق، کامل کرده بود که پروردگارت دانا و حکيم است.(۶)
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۱۰۴
«بیان آيات»
اين آيات، رؤياى يوسف را - که در خواب ديد و تعبير خوابى که پدرش، يعقوب نمود و نهى کرد از اين که براى برادرانش تعريف کند - خاطرنشان مى سازد.
و اين خواب، بشارتى بوده که خداى سبحان به يوسف داده، تا ماده اى روحى براى تربيّت او بوده باشد، و او را در راه ولايت و تقرب به خدا آماده سازد. اين آيات، به منزله مدخلى است بر داستان آن جناب.
رؤياى يوسف «ع»، و تعبير آن به وسيله پدرش يعقوب «ع»
«إِذْ قَالَ يُوسُفُ لاَبِيهِ يَا أَبَتِ إِنّى رَأَيْتُ أَحَدَ عَشرَ کَوْکَباً وَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ رَأَيْتُهُمْ لى سَاجِدِينَ»:
در اين آيه، يعقوب (پدر يوسف) را اسم نبرده، بلکه کنايتا از آن به «أب» (پدر) تعبير نموده، تا به آن صفت رحمت و مهر و شفقتى که ميان پدر نسبت به فرزند است، اشاره کرده باشد. و جملۀ «قَالَ يَا بُنَىَّ لَا تَقصُص»، که در آيه بعدى است، کاملا اين معنا را مى رساند.
کلمۀ «رَأيتُ» و همچنين «رَأيتُهُم»، از «رؤيا» است که به معناى مشاهداتى است که آدم خوابيده و يا سست و بيهوش مى بيند. به شهادت اين که در آيه بعدى مى فرمايد: «لَا تَقصُص رُؤيَاکَ عَلَى إخوَتِکَ: رؤياى خود را براى برادرانت تعريف مکن»، و همچنين در آخر داستان مى فرمايد: «يَا أبَتِ هَذَا تَأوِيلُ رُؤيَاىَ: پدرجان، اين بود تأويل رؤياى من».
و اگر کلمۀ «رَأيتُ» را تکرار کرده، براى اين است که ميان «رَأيتُ» و «لِى سَاجِدِين» فاصله زياد شده. لذا بار ديگر فرموده: «رَأيتُهُم». فايده ديگرى که اين تکرار دارد افاده اين جهت است که: من در خواب ديدم که آن ها، به طور دسته جمعى، براى من سجده کردند، نه تک تک.
علاوه بر اين که رؤيت يوسف «عليه السلام»، دو جور رؤيت بوده. يکى رؤيت کواکب و آفتاب و ماه که خود، رؤيتى صورى و عادى است. و يکى رؤيت سجده و خضوع و تعظيم آن ها، که اين رؤيت، امرى معنوى است.
و اگر درباره سجده کردن آن ها فرموده: «رَأيتُهُم لِى سَاجِدِين»، با اين که اين کلمه مخصوص به صاحبان عقل است، براى اين است که بفهماند سجده ستارگان و مِهر و ماه، از روى علم و اراده و عينا مانند سجده يکى از عقلا بوده.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۱۰۵
نکته ديگرى که در اين آيه است و بايد خاطرنشان ساخت، اين است که:
خداوند در ابتداء و شروع به تربيت يوسف، رؤيايى به او نشان داد و در داستانش هم، ابتدا از آن رؤيا خبر مى دهد، و اين، بدان جهت بوده که از همان آغاز تربيت، دورنماى آينده درخشان او و ولايت الهى که خداوند او را بدان مخصوص مى کند، به وى نشان داده باشد، تا براى او بشارتى باشد که همواره در طول زندگى و تحوّلاتى که مى بيند، در مدّ نظرش بوده باشد، و در نتيجه مصيبت هايى که مى بيند و شدائدى که با آن ها روبرو مى گردد، به ياد آن دورنما بيفتد، و نفس را به خويشتن دارى و تحمّل آن مشقات راضى کند.
اين بود حکمت اين که خداوند خصوص اولياء خود را به آينده درخشانشان و مقام قربى که براى آنان در نظر داشته، بشارت داده است. و از آن جمله فرموده: «ألَا إنّ أولِيَاءَ اللّهِ لَا خَوفٌ عَلَيهِم وَ لَا هُم يَحزَنُونَ» - تا آن جا که مى فرمايد: «لَهُمُ البُشرَى فِى الحَيَوةِ الدُّنيَا وَ فِى الآخِرَة».
رده:تفسیر المیزان