تفسیر المیزان

وصف حال مؤمنان، بعد از ديدن لشکريان احزاب «وَ لَمَّا رَءَا الْمُؤْمِنُونَ الاَحْزَاب قَالُوا هَذَا مَا وَعَدَنَا اللَّهُ وَ رَسولُهُ وَ صدَقَ اللَّهُ وَ رَسولُهُ»: اين آيه، وصف حال مؤمنان است که وقتى لشکرها را مى بينند که پيرامون مدينه اتراق کرده اند، مى گويند: اين، همان وعده اى است که خدا و رسولش به ما داده، و خدا و رسولش راست مى گويند. و اين عکس العمل آنان، براى اين است که در ايمان خود بينا، و رشد يافته اند، و خدا و رسولش را تصديق دارند. به خلاف آن عکس العملى که منافقان و بيماردلان از خود نشان دادند. آن ها وقتى لشکرها ديدند، به شک افتاده و سخنان زشتى گفتند. از همين جا معلوم مى شود که مراد از مؤمنان، آن افرادى هستند که با خلوص به خدا و رسول ايمان آوردند. «قَالُوا هَذَا مَا وَعَدَنَا اللهُ وَ رَسُولُهُ» - کلمۀ «هَذَا»، اشاره است به آنچه ديدند، منهاى ساير خصوصيات. همچنان که در آيه: «فَلَمَّا رَأ الشَّمسَ بَازِغَةً قَالَ هَذَا رَبِّى»، کلمۀ «هَذَا»، صرفا اشاره است به همين معنا. و وعده اى که به آن اشاره کردند - به قول بعضى - عبارت بود از اين که: رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» قبلا فرموده بود به زودى احزاب عليه ايشان پشت به هم مى دهند، و به همين جهت وقتى احزاب را ديدند، فهميدند اين همان است که آن جناب وعده داده بود. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۴۳۴ بعضى ديگر گفته اند: منظور از وعده مزبور، آيه سوره «بقره» است، که قبلا از رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» شنيده بودند: «أم حَسِبتُم أن تَدخُلُوا الجَنَّةَ وَ لَمَّا يَأتِکُم مَثَلُ الَّذِينَ خَلَوا مِن قَبلِکُم مَسَّتهُمُ البَأسَاءَ وَ الضَّرَّاءَ وَ زُلزِلوُا حَتَّى يَقُولَ الرَّسُولُ وَ الَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ مَتَى نَصرُ اللهِ ألَا إنَّ نَصرَ اللهِ قَرِيبٌ». و مى دانستند که به زودى گرفتار مصائبى مى شوند، که انبياء و مؤمنان گذشته بدان گرفتار شده، و در نتيجه، دل هايشان دچار اضطراب و وحشت مى شود، و چون احزاب را ديدند، يقين کردند که اين همان وعدۀ موعود است، و خدا به زودى ياری شان داده و بر دشمن پيروزشان مى کند. اين دو وجهى است که در باره وعدۀ مذکور در آيه گفته اند، و حق مطلب، اين است که بين آن دو، جمع کنيم. چون در آيه شريفه، وعده را، هم به خدا نسبت داده اند، و هم به رسول او، و گفتند: «هَذَا مَا وَعَدَنَا اللهُ وَ رَسُولُهُ». جملۀ «وَ صَدَقَ اللهُ وَ رَسُولُهُ»، شهادتى است از ايشان بر صدق وعده، «وَ مَا زَادَهُم إلّا إيمَاناً وَ تَسلِيماً». يعنى: ديدن احزاب در آنان زياد نکرد، مگر ايمان به خدا و رسولش، و تسليم در برابر امر خدا، و يارى کردن دين خدا، و جهاد در راه او را. فرجام نیکوی مؤمنانى که به عهد خود وفا کردند «مِّنَ الْمُؤْمِنِينَ رِجَالٌ صَدَقُوا مَا عَاهَدُوا اللَّهَ عَلَيْهِ فَمِنْهُم مَّن قَضى نحْبَهُ وَ مِنهُم مَّن يَنتَظِرُ وَ مَا بَدَّلُوا تَبْدِيلاً»: راغب گفته: کلمۀ «نَحب»، به معناى نذرى است که محکوم به وجوب باشد. مثلا وقتى گفته مى شود: «فُلانٌ قَضَى نَحبَهُ»، معنايش اين است که: «فلانى، به نذر خود وفا کرد». و در قرآن آمده: «فَمِنهُم مَن قَضَى نَحبَهُ وَ مِنهُم مَن يَنتَظِر»، که البته منظور از آن، مُردن است، همچنان که مى گويند: «فُلانٌ قَضَى أجَلَهُ: فلانى اجلش را به سر رساند». و يا مى گويند: «فُلانٌ استَوفَى أکلَهُ: فلانى، رزق خود را تا به آخر دريافت کرد». و يا مى گويند: «فُلانٌ قَضَى مِنَ الدُّنيَا حَاجَتَهُ: فلانى، حاجتش را از دنيا برآورد». ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۴۳۵ «صَدَقُوا مَا عَاهَدُوا اللهَ عَلَيهِ» - يعنى: صدق خود را در آنچه با رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» عهد کرده بودند، به ثبوت رساندند، و آن عهد، اين بود که: هر وقت به دشمن برخوردند، فرار نکنند. شاهد اين که مراد از «عهد»، اين است، محاذاتى است که آيه مورد بحث، با آيه سابق دارد، که درباره منافقان و بيماردلان سست ايمان مى فرمود: «وَ لَقَد کَانُوا عَاهَدُوا اللهَ مِن قَبلُ لَا يُوَلُّونَ الأدبَارَ: قبلا با خدا عهد کرده بودند که پشت به دشمن نکنند»، همچنان که همين محاذات، بين آيه سابق و آيه اى که قبلا فرموده بود که: «منافقان در چنين مخاطرى به شک افتادند، و تسليم امر خدا نشدند»، نيز برقرار است. «فَمِنهُم مَن قَضَى نَحبَهُ» - يعنى: بعضى از مؤمنان در جنگ، اجلشان به سر رسيد، يا مُردند، و يا در راه خدا کشته شدند، و بعضى منتظر رسيدن اجل خود هستند، و از قول خود و عهدى که بسته بودند، هيچ چيز را تبديل نکردند. «لِّيَجْزِىَ اللَّهُ الصَّادِقِينَ بِصِدْقِهِمْ وَ يُعَذِّبَ الْمُنَافِقِينَ إِن شاءَ أَوْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ إِنَّ اللَّهَ کانَ غَفُوراً رَّحِيماً»: «لام» در اول آيه، «لام» غايت است. چون مضمون آيه، غايت و نتيجه براى همه نامبردگان در آيات قبل است. چه منافقان و چه مؤمنان. «لِيَجزِىَ اللهُ الصَّادِقِينَ بِصِدقِهِم» - مراد از صادقين، مؤمنان اند، که قبلا هم، سخن از صدق ايشان بود. و حرف «باء» در جملۀ «بِصِدقِهِم»، باى سببيّت است، و آيه چنين معنا مى دهد که: نتيجه عمل منافقان و مؤمنان، اين شد که خداى تعالى، مؤمنانى را که به عهد خود وفا کردند، به سبب وفايشان پاداش دهد. «وَ يُعَذِّبَ المُنَافِقِينَ إن شَاءَ أو يَتُوبَ عَلَيهِم» - يعنى: و منافقان را اگر خواست عذاب کند، که معلوم است اين، در صورتى است که توبه نکنند، و يا اگر توبه کردند، نظر رحمت خود را به ايشان برگرداند، که خدا آمرزنده و رحيم است. در اين آيه، از جهت اين که غايت رفتار منافقان و مؤمنان را بيان مى کند، نکته لطيفى هست، و آن، اين است که: چه بسا ممکن است گناهان، مقدمۀ سعادت و آمرزش شوند. البته نه از آن جهت که گناه اند، بلکه از اين جهت که نفس آدمى را از ظلمت و شقاوت به جايى مى کشانند، که مايه وحشت نفس شده، و در نتيجه نفس، سرانجام شوم گناه را لمس نموده، متنبه مى شود و به سوى پروردگار خود بر مى گردد، و با برگشتنش، همه گناهان از او دور مى شود. و معلوم است که در چنين وقتى، خدا هم به سوى او بر مى گردد، و او را مى آمرزد. «وَ رَدَّ اللَّهُ الَّذِينَ کَفَرُوا بِغَيْظِهِمْ لَمْ يَنَالُوا خَيراً وَ کَفَى اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ الْقِتَالَ وَ کانَ اللَّهُ قَوِياًّ عَزِيزاً»: کلمۀ «غيظ»، به معناى اندوه و خشم است، و مراد از «خير»، آن آرزوهايى است که کفار، آن را براى خود خير مى پنداشتند، و آن عبارت بود از غلبه بر مسلمانان، و از بين بردن رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم». ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۴۳۶ و معناى آيه اين است که: خداى تعالى، کفار را به اندوه و خشمشان برگردانيد، در حالى که به هيچ آرزويى نرسيدند، و خداوند کارى کرد که مؤمنان هيچ احتياجى به قتال و جنگ پيدا نکردند، و خدا قوى بر اراده خويش، و عزيزى است که هرگز مغلوب نمى شود. «وَ أَنزَلَ الَّذِينَ ظاهَرُوهُم مِّنْ أَهْلِ الْکِتَابِ مِن صيَاصِيهِمْ... قَدِيراً»: «ظَاهِرُوهُم»، از «مظاهر» است، که به معناى معاونت و يارى است، و «صياصى»، جمع «صيصيه» است، که به معناى قلعه بسيار محکمى است، که با آن، از حمله دشمن جلوگيرى مى شود. و شايد تعبير به إنزال از قلعه ها، (با اين که ممکن بود بفرمايد آن ها را از قلعه هايشان بيرون کرديم)، بدين جهت باشد که اهل کتاب، از بالاى برج ها و ديوارهاى قلعه، بر دشمنان خود که در بيرون قلعه ايشان را محاصره مى کردند، مشرف مى شدند. و معناى آيه اين است که: «وَ أنزَلَ الَّذِينَ ظَاهَرُوهُم»، خداوند آن هايى را هم که مشرکان را عليه مسلمانان يارى مى کردند، يعنى بنى قريظه را که «مِن أهلِ الکِتَاب» از اهل کتاب و يهودى بودند، «مِن صَيَاصِيهِم» از بالاى قلعه هايشان پايين آورد، «وَ قَذَفَ» و افکند «فِى قُلُوبِهِمُ الرُّعبَ» ترس را در دل هايشان، «فَرِيقاً تَقتُلُونَ» عده اى را که همان مردان جنگى دشمن باشند، بکشتيد، «وَ تَأسِرُونَ فَرِيقاً» و جمعى که عبارت بودند از زنان و کودکان دشمن را اسير کرديد، «وَ أورَثَکُم أرضَهُم وَ دِيَارَهُم وَ أموَالَهُم وَ أرضاً لَم تَطَؤُهاَ»، بعد از کشته شدن و اسارت آنان، اراضى و خانه ها و اموال آنان، و سرزمينى را که تا آن روز قدم در آن ننهاده بوديد، به مِلک شما درآورد. و منظور از اين سرزمين، سرزمين «خيبر»، و يا آن اراضى است که خداوند بدون جنگ، نصيب مسلمانان کرد. و اما اين که بعضى گفته اند: مقصود هر زمينى است که تا روز قيامت به دست مسلمانان فتح شود، و يا خصوص زمين مکه، و يا زمين روم و فارس است، تفسيرى است که سياق دو آيه مورد بحث، با آن نمى سازد. و اما جملۀ «وَ کَانَ اللهُ عَلَى کُلِّ شَئٍ قَدِيراً»، معنايش روشن است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۴۳۷ بحث روايتى در مجمع البيان آمده که محمد بن کعب قرظى، و ديگران از تاريخ نويسان گفته اند: يکى از حوادث جنگ «خندق» اين بود که عده اى از يهوديان، که يکى از آنان «سلام بن ابى الحقيق» و يکى ديگر «حُيى بن اخطب» بود، با جماعتى از بنى النضير، يعنى آن هايى که رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» تبعيدشان کرده بود، به مکه رفتند، و قريش را به جنگ با رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» دعوت نموده، گفتند: ما در مدينه به شما کمک مى کنيم، تا مسلمانان را مستأصل نماييم. قريش به يهوديان گفتند: شما اهل کتابيد، آن هم کتاب اول «تورات». شما بگوييد: آيا دين ما بهتر است، يا دين محمد؟ گفتند: البته دين شما بهتر است، و شما به حق، نزديکتر از اوييد، که آيه شريفه: «ألَم تَرَ إلَى الَّذِينَ أُوتُوا نَصِيباً مِنَ الکِتَابِ يُؤمِنُونَ بِالجِبتِ وَ الطَّاغُوتِ وَ يَقُولُونَ لِلَّذِينَ کَفَرُوا هَؤُلَاءِ أهدَى مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا سَبِيلاً»، تا آن جا که مى فرمايد: «وَ کَفَى بِجَهَنَّمَ سَعِيراً»، درباره همين جريان نازل شد. و قريش از اين سخن يهوديان سخت خوشحال شده، و دعوت آنان را با آغوش باز استقبال نموده، براى جنگ با مسلمانان، به جمع عِدّه و عُدّه پرداختند. آنگاه يهوديان نامبرده از مکه بيرون شده، مستقيما به «غطفان» رفتند و مردم آن جا را نيز، به جنگ با رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» دعوت نمودند، و گفتند که اگر شما بپذيريد، ما نيز با شما خواهيم بود، همچنان که اهل مکه نيز، با ما در اين باره بيعت کردند. آنان نيز، دعوتشان را اجابت کردند. چيزى نگذشت که قريش به سردارى «ابوسفيان»، پسر حرب، از مکه و غطفان، به سرکردگى «عيينة بن حصين بن حذيفة بن بدر»، در تيره فزاره، و «حارث بن عوف»، در قبيله بنى مرّه، و «مسعر بن جبله اشجعى»، در جمعى از قبيله اشجع، به حرکت در آمدند. و غطفان، علاوه بر اين چند قبيله اش، نامه اى به هم سوگندانى که در بنى اسد داشتند، نوشتند، و از بين آن قبيله، جمعى به سرکردگى «طليحه»، به راه افتادند. چون دو قبيلۀ «اسد» و «غطفان»، هم سوگند بودند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۴۳۸ از سوى ديگر، قريش هم به جمعى از قبيله «بنى سليم» نامه نوشته، و آنان به سرکردگى «ابوالاعور سلمى»، به مدد قريش شتافتند. همين که رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» از جريان با خبر شد، خندقى در اطراف مدينه حفر کرد، و آن کسى که چنين پيشنهادى به آن جناب کرده بود، «سلمان فارسى» بود، که تازه به اسلام گرويده. و اين اولين جنگ از جنگ هاى اسلامى بود، که «سلمان» در آن شرکت مى کرد، و اين وقتى بود که وى آزاد شده بود. به رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» عرضه داشت: يا رسول الله! ما وقتى در بلاد خود، يعنى بلاد فارس محاصره مى شويم، پيرامون خود خندقى حفر مى کنيم. رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم»، پيشنهادش را پذيرفته، با مسلمانان سرگرم حفر آن شدند، و خندقى محکم بساختند. دو معجزه از پيامبر اکرم «ص»، در واقعه حفر خندق * « معجزۀ اول»: از جمله حوادثى که در هنگام حفر خندق پيش آمد، و بر نبوت آن جناب دلالت مى کند، جريانى است که آن را، ابوعبدالله حافظ، به سند خود، از کثير بن عبدالله بن عمرو بن عوف مزنى، نقل کرده. او مى گويد: پدرم، از پدرش برايم نقل کرد که رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم»، در سالى که جنگ «احزاب» پيش آمد، نقشه حفر خندق را طرح کرد، و آن اين طور بود که هر چهل ذراع (تقريبا بيست متر) را، به ده نفر واگذار کرد. مهاجران و انصار، بر سرِ سلمان فارسى اختلاف کردند، و چون سلمان، مردى قوى و نيرومند بود، انصار گفتند: سلمان از ماست، و مهاجران گفتند: از ماست. رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» فرمود: «سلمان، از ما اهل بيت است»! آنگاه ناقل حديث، يعنى «عمرو بن عوف» مى گويد: من، و سلمان، و حذيفة بن يمان، و نعمان بن مقرن، و شش نفر از انصار، چهل ذراع را معين نموده، حفر کرديم، تا آن جا که از ريگ گذشته، به رگه خاک رسيديم. در آن جا خداى تعالى، از شکم خندق، صخره اى بسيار بزرگ، و سفيد و گرد، نمودار کرد، که هر چه کلنگ زديم، کلنگ ها از کار افتاد، و آن صخره تکان نخورد. به سلمان گفتيم: برو بالا و به رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» جريان را بگو. يا دستور مى دهد آن را رها کنيد، چون چيزى به کف خندق نمانده، و يا دستور ديگرى مى دهد. چون ما دوست نداريم از نقشه اى که آن جناب به ما داده، تخطى کنيم. سلمان از خندق بالا آمده، جريان را به رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» که در آن ساعت، در قبه اى قرار داشت، باز گفت و عرضه داشت: يا رسول الله! سنگى گرد و سفيد در خندق نمايان شده، که همه آلات آهنى ما را شکست، و خود کمترين تکانى نخورد، و حتى خراشى هم بر نداشت. نه کم و نه زياد. حال هرچه دستور مى فرمايى، عمل کنيم. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۴۳۹ رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم»، به اتفاق سلمان به داخل خندق پايين آمد، و کلنگ را گرفته، ضربه اى به سنگ فرود آورد، و از سنگ جرقه اى برخاست، که دو طرف مدينه، از نور آن روشن شد، به طورى که گويى چراغى در دل شبى بسيار تاريک، روشن کرده باشند. رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم»، تکبيرى گفت که در همه جنگ ها در هنگام فتح و پيروزى به زبان جارى مى کرد. دنبال تکبير آن جناب، همه مسلمانان تکبير گفتند. بار دوم ضربتى زد، و برقى ديگر از سنگ برخاست. بار سوم نيز ضربتى زد، و برقى ديگر برخاست. سلمان عرضه داشت: پدر و مادرم فدايت! اين برق ها چيست که مى بينيم؟ فرمود: اما اولى، نويدى بود مبنى بر اين که خداى عزوجل، به زودى يمن را براى من فتح خواهد کرد. و اما دومى، نويد مى داد که خداوند، شام و مغرب را برايم فتح مى کند. و اما سومى، نويدى بود که خداى تعالى، به زودى مشرق را برايم فتح مى کند. مسلمانان بسيار خوشحال شدند، و بر اين وعدۀ راست، حمد خدا بگفتند. راوى سپس مى گويد: احزاب يکى پس از ديگرى رسيدند. از مسلمانان، آنان که مؤمن واقعى بودند، وقتى لشکرها بديدند، گفتند: اين، همان وعده اى است که خدا و رسول او، به ما دادند و خدا و رسول، راست گفتند. و آنان که ايمان واقعى نداشتند، و منافق بودند، گفتند: هيچ تعجب نمى کنيد از اين که اين مرد، به شما چه وعده هاى پوچى مى دهد؟ به شما مى گويد: من از مدينه، قصرهاى «حيره» و «مدائن» را ديدم، و به زودى، اين بلاد براى شما فتح خواهد شد. آن وقت شما را وا می دارد که از ترس دشمن، دور خود خندق بکنيد، و شما هم از ترس جرأت نداريد به قضاء حاجت برويد؟! * « معجزۀ دوم»: يکى ديگر از دلایل نبوت - که در اين جنگ رخ داد - جريانى است که: باز، ابوعبدالله حافظ، آن را به سند خود، از عبدالواحد بن ايمن مخزومى، آورده که گفت: «ايمن مخزومى»، برايم نقل کرد که من، از جابر بن عبدالله انصارى شنيدم که مى گفت: در ايام جنگ «خندق»، روزى به يک رگه بزرگ سنگى برخورديم، و به رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» عرضه داشتيم: در مسير خندق، کوهى سنگى است. فرمود: آب به آن بپاشيد، تا بيايم. آنگاه برخاست و بدان جا آمد، در حالى که از شدت گرسنگى، شالى به شکم خود بسته بود. پس کلنگ و يا بيل را به دست گرفته، و سه بار «بِسمِ الله» گفت، و ضربتى بر آن فرود آورد که آن کوه سنگى، به تلى از ريگ، مبدل شد. عرضه داشتم: يا رسول الله! اجازه بده تا سرى به خانه بزنم. بعد از کسب اجازه به خانه آمدم، و از همسرم پرسيدم: آيا هيچ طعامى در خانه داريم؟ گفت: تنها صاعى جو و يک ماده بز داريم. دستور دادم جو را دستاس و خمير کند و من نيز، ماده بز را سر بريده و پوستش را کندم، و به همسرم دادم، و خود حضور رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» شرفیاب شدم. ساعتى در خدمتش نشستم، و دوباره اجازه گرفته، به خانه آمدم. ديدم خمير و گوشت درست شده. باز نزد آن حضرت برگشتم و عرضه داشتم: يا رسول الله! ما طعامى تهيه کرده ايم، شما با دو نفر از اصحاب تشريف بياوريد. رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» فرمود: چقدر غذا تهيه کرده اى؟ عرضه داشتم: يک من جو، و يک ماده بز. پس آن جناب به تمامى مسلمانان خطاب کرد که: برخيزيد برويم منزل جابر. من از خجالت به حالى افتادم که جز خدا کسى نمى داند، و با خود گفتم: خدايا اين همه جمعيت کجا؟ و يک من نان جو و يک ماده بز، کجا؟ ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۴۴۰ پس به خانه رفتم و جريان را گفتم، که الان رسوا مى شويم. رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم»، تمامى مسلمانان را مى آورد. زن گفت: آيا از تو پرسيدند که طعامت چقدر است؟ گفتم: بله پرسيدند و من جواب دادم. زن گفت: پس هيچ غم مخور، که خدا و رسول خود به وضع داناترند. چون تو گفته اى که چقدر تهيه دارى؟ از گفتۀ زن، اندوه شديدى که داشتم، برطرف شد. در همين بين، رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» وارد خانه شد، و به همسرم گفت: تو تنها، چونه به تنور بزن، و گوشت را به من واگذار. زن، مرتب چونه مى گرفت، و به تنور مى زد، و چون پخته مى شد، به رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» مى داد، و آن جناب، آن ها را در ظرفى تريد مى کرد، و آبگوشت روى آن مى ريخت، و به اين و آن مى داد. و اين وضع را همچنان ادامه داد، تا تمامى مردم سير شدند. در آخر، تنور و ديگ، پُرتر از اولش بود. آنگاه رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» به همسر جابر فرمود: خودت بخور، و به همسايگان هديه بده. و ما خورديم و به تمامى اقوام و همسايگان، هديه داديم. رويارویى لشکر اسلام و کفر، در جنگ خندق راويان احاديث گفته اند: همين که رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم»، از حفر خندق فارغ شد، لشکر قريش رسيده، بين کوه «جُرف» و جنگل لشکرگاه کردند، و عده آنان با هم سوگندان و تابعانى که از بنى کنانه و اهل تهامه با خود آورده بودند، ده هزار نفر بودند. از سوى ديگر، قبيلۀ «غطفان» با تابعان خود، از اهل نجد در کنار أُحُد منزل کردند. رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» با مسلمانان از شهر خارج شدند، تا وضع را رسيدگى کنند، و صلاح در اين ديدند که در دامنه کوه «سَلع» لشکرگاه بسازند، و مجموع نفرات مسلمانان، سه هزار نفر بودند. رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم»، پشت آن کوه را لشکرگاه کرد، در حالى که خندق بين او و لشکر کفر فاصله بود، و دستور داد تا زنان و کودکان، در قلعه هاى مدينه متحصن شوند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۴۴۱ پس دشمن خدا، «حُيَى بن اخطب نضيرى» به نزد «کعب بن اسد قرظى»، رئيس بنى قريظه رفت، که او را همراه خود سازد. غافل از اين که «کعب» با رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم»، معاهدۀ صلح و ترک خصومت دارد، و به همين جهت، وقتى صداى «حُيَى بن اخطب» را شنيد، درب قلعه را به روى او بست. «ابن اخطب» اجازه دخول خواست، ولى «کعب» حاضر نشد در را به رويش بگشايد. حُيَى فرياد کرد: اى کعب! در به رويم باز کن. گفت: واى بر تو اى حُيَى! چرا باز کنم، با اين که مى دانم تو مردى شوم هستى. و من با محمد پيمان دارم، و هرگز حاضر نيستم براى خاطر تو، پيمان خود را بشکنم. چون من از او، جز وفاى به عهد و راستى نديدم. کعب گفت: واى بر تو! در به رويم بگشاى، تا برايت تعريف کنم. گفت: من اين کار را نخواهم کرد. حُيَى گفت: از ترس اين که قاشقى از آشت را بخورم، در به رويم باز نکردى؟ و با اين سخن، کعب را به خشم آورد، و ناگزيرش کرد در را باز کند. پس حُيَى گفت: واى بر تو اى کعب! من عزّت دنيا را برايت آوردم. من دريايى بیکران آبرو برايت تهيه ديده ام. من قريش را با همه رهبرانش، و «غطفان» را با همه سرانش برايت آوردم. با من پيمان بسته اند که تا محمّد را مستأصل و نابود نکنند، دست برندارند. کعب گفت: ولى به خدا سوگند، يک عمر ذلت برايم آوردى، و يک آسمان ابر بى باران و فريبگر، برايم تهيه ديده اى. ابرى که آبش را جاى ديگر ريخته، و براى من فقط رعد و برق تو خالى دارد. برو و مرا با محمّد بگذار. من هرگز عليه او عهدى نمى بندم، چون از او، جز صدق و وفا چيزى نديده ام. اين مشاجره همچنان ادامه يافت، و «حُيَى»، مثل کسى که بخواهد طناب در بينى شتر بيندازد، و شتر امتناع ورزد، و سر خود را بالا گيرد، تلاش همى کرد، تا آن که بالاخره موفق شده کعب را بفريبد. اما با اين عهد و ميثاق، که اگر قريش و غطفان نتوانستند به محمّد دست بيابند، «حُيَى»، وى را با خود به قلعه خود ببرد، تا هرچه بر سرِ خودش آمد، بر سرِ وى نيز بيايد. با اين شرط، «کعب»، عهد خود با رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» را شکست، و از آن عهد و آن سوابق که با رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» داشت، بيزارى جست. و چون خبر عهدشکنى وى به رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» رسيد، آن حضرت، «سعد بن معاذ» بن نعمان بن امرء القيس، که يکى از بنى عبدالأشهل، و او در آن روز رئيس قبيلۀ «اوس» بود، به اتفاق «سعد بن عباده»، که يکى از بنى ساعده بن کعب بن خزرج و رئيس «خزرج» در آن ايام بود، و نيز «عبدالله بن رواحه» و «خوات بن جبير» را نزد وى فرستاد، که ببينند اين خبر که به ما رسيده، صحيح است يا نه. در صورتى که صحيح بود، و «کعب» عهد ما را شکسته بود، در مراجعت، به مسلمانان نگوييد (تا دچار وهن و سستى نشوند)، بلکه تنها به من بگوييد. آن هم با کنايه، که مردم بو نبرند، و اگر دروغ بود، و «کعب»، همچنان بر پيمان خود وفادار بود، خبرش را علنى در بين مردم انتشار دهيد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۴۴۲ و آنان هم، به قبيلۀ «بنى قريظه» رفته و با «کعب»، رئيس قبيله تماس گرفتند، و ديدند که انحراف بنى قريظه، از رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم»، بيش از آن مقدارى است که به اطلاع آن جناب رسانده اند، و مردم قبيله، صريحا به فرستادگان آن جناب گفتند: هيچ عهد و پيمانى بين ما و محمّد نيست. «سعد بن عباده»، به ايشان بد و بيراه گفت، و آنها به وى گفتند، و «سعد بن معاذ» بن ابن عباده گفت: اين حرف ها را ول کن، زيرا بين ما و ايشان، رابطه سخت تر از بد و بيراه گفتن است. (يعنى: جوابشان را بايد با لبۀ شمشير داد). آنگاه نزد رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» آمده، به کنايه گفتند: «عضل و القاره». و اين دو اسم، نام دو نفر بود که در واقعۀ «رُجَيع»، با چند نفر از اصحاب رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم»، به سرکردگى «خُبَيب بن عدى»، نيرنگ کرده بودند. رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» فرمود: «الله اکبر، اى گروه مسلمانان! شما را مژده باد». در اين هنگام، بلا و ترس بر مسلمانان چيره گشت، و دشمنان، از بالا و پايين احاطه شان کردند، به طورى که مؤمنان در دل خيال ها کردند، و منافقان، نفاق خود را به زبان اظهار کردند. رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» و مشرکان، بيست و چند شب در برابر يکديگر قرار گرفتند، بدون اين که جنگى کنند. مگر گاه گاهى که به صف يکديگر تير مى انداختند، و بعد از اين چند روز، چند نفر از سواره نظام هاى لشکر دشمن به ميدان آمدند، و آن عده، عبارت بودند از: «عمرو بن عبدود»، برادر بنى عامر بن لوى، و «عکرمة بن ابى جهل»، و «ضرار بن خطّاب»، و «هبيرة بن ابى وهب»، و «نوفل بن عبدالله»، که بر اسب سوار شده و به صف «بنى کنانه» عبور کرده و گفتند: آماده جنگ باشيد، که به زودى خواهيد ديد چه کسانى دلاورند؟ درگيرى «عَمرو بن عبدود» با امير مؤمنان «ع» آنگاه به سرعت و با غرور، رو به صف مسلمانان نهادند. همين که نزديک خندق رسيدند، گفتند: به خدا سوگند، اين نقشه، نقشه اى است که تاکنون در عرب سابقه نداشته. ناگزير از اول تا به آخر خندق رفتند تا تنگ ترين نقطه را پيدا کنند، و با اسب، از آن عبور نمايند. و همين کار را کردند، چند نفر از خندق گذشته، و در فاصلۀ بين «خندق» و «سَلع» را جولانگاه خود کردند. على بن ابى طالب «عليه السلام»، با چند نفر از مسلمانان رفتند، و از عبور بقيه لشکر دشمن، از آن نقطه جلوگيرى کردند. در آن جا، سوارگان دشمن، که يکى از آن ها «عَمرو بن عبدود» بود، با على «عليه السلام» و همراهانش روبرو شدند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۴۴۳ «عَمرو بن عبدود»، يگانه جنگجوى شجاع قريش بود. قبلا هم در جنگ «بدر» شرکت جسته بود، و چون زخم هاى سنگينى برداشته بود، نتوانست در جنگ «اُحُد» شرکت کند، و در اين جنگ شرکت کرد، و با پاى خود، به قتلگاه خود آمد. اين مرد، با هزار مرد جنگى برابرى مى کرد، و او را «فَارِس» و دلاور «يَليَل» مى ناميدند. چون روزى از روزها در نزديکى هاى «بدر»، در محلى که آن را «يَليَل» مى ناميدند، با راهزنان قبيلۀ «بنى بکر» مصادف شد، به رفقايش گفت: شما همگى برويد. من خود، به تنهايى حريف اين ها هستم. پس در برابر صف «بنى بکر» قرار گرفت، و نگذاشت که به «بدر» برسند. از آن روز، او را «فَارِس يَليَل» خواندند. براى اين که در آن روز، به همراهان خود گفت: شما همگى کنار برويد، و خود به تنهايى، به صف «بنى بکر» حمله کرد، و نگذاشت به «بدر» بروند. و در مدينه، اين محلى که خندق را در آن حفر کردند، نامش «مذاد» بود، و اولين کسى که از خندق پريد، همين «عَمرو» و همراهانش بودند. و در شأن او گفتند: عَمرُو بنُ عبدٍ، کَانَ أوّلُ فَارِسٍ * جَزعَ المَذَادُ وَ کَانَ فَارِسُ يَليَلٍ يعنى: «عَمرو»، پسر «عبد»، اولين سواره اى بود که از «مذاد» گذشت، و همو بود که در واقعۀ «يَليَل»، يکه سوار بود. ابن اسحاق نوشته که: «عَمرو بن عبدود»، آن روز با بانگ بلند، مبارز طلب مى کرد. على «عليه السلام»، در حالى که روپوشى از آهن داشت، برخاست و گفت: يا رسول الله! مرا نامزدش کن. رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم« فرمود: اين مرد، «عَمرو» است، بنشين! بارِ ديگر، «عَمرو» بانگ زد که: کيست با من هماوردى کند؟ و آيا در بين شما هيچ مردى نيست که با من دست و پنجه نرم کند؟ و براى اين که مسلمانان را سرزنش و مسخره کند، مى گفت: چه شد آن بهشتى که مى گفتيد هر کس در راه دين کشته شود، به آن بهشت مى رسد؟ پس بياييد تا من شما را به آن بهشت برسانم. در اين نوبت، باز على «عليه السلام» برخاست و عرضه داشت: يا رسول الله! مرا نامزدش کن. (باز حضرت اجازه نداد). ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۴۴۴ بارِ سوم، «عَمرو بن عبدود، اين رجز را خواند: وَ لَقَد بَحَحتُ عَنِ النِّدَاء * بِجَمعِکُم هَل مِن مُبَارِزٍ وَ وَقَفتُ إذ جبن المُشَجَّعُ * مَوقَفِ البَطَلِ المَنَاجِزِ إنَّ السَّمَاحَةَ وَ الشَّجَاعَةَ * فِى الفَتَى خَيرُ الغَرَائِزِ من از بس، رو در روى جمع شما، فرياد «هَل مِن مُبَارِز» زدم، صداى خود را خشن ساختم، و کسى پاسخم نگفت. و من همچنان در موقفى که شجاعان هم در آن موقف دچار وحشت مى شوند، با کمال جرأت ايستاده، آماده جنگم. راستى که سخاوت و شجاعت در جوانمرد، بهترين غريزه ها است! اين بار نيز، از بين صف مسلمين على برخاست و اجازه خواست، که به نبرد او برود. حضرت فرمود: آخر، او، «عَمرو» است. عرضه داشت: هر چند که «عَمرو» باشد. پس اجازه اش داد، و آن جناب به سويش شتافت. ابن اسحاق مى گويد: على «عليه السلام»، وقتى به طرف «عَمرو» مى رفت، اين رجز را مى خواند: لَا تَعجِلَنَّ فَقَد أتَا * کَ مُجِيبُ صَوتِکَ غَيرَ عَاجِزٍ ذُو نِيَّةٍ وَ بَصِيرَةٍ * وَ الصِّدقُ مُنجِى کُلِّ فَائِزٍ إنّى لَأرجُوا أن أُقِيمَ * عَلَيکَ نَائِحَة الجَنَائِزٍ مِن ضَربَةٍ نَجلاء يَبقَى * ذِکرُهَا عِندَ الهَزَاهِزِ يعنى: عجله مکن، که پاسخگوى فريادت، مردى آمد که هرگز زبون نمى شود. مردى که نيتى پاک و صادق دارد، و داراى بصيرت است. و صدق است که هر رستگارى را نجات مى بخشد. من اميدوارم (در اين جا غرور به خود راه نداد، همچون دلاوران ديگر خدا را فراموش ‍ نکرد، و نفرمود: من چنين و چنان مى کنم، بلکه فرمود اميدوارم که چنين کنم) نوحه سرايان را که دنبال جنازه ها نوحه مى خوانند، به نوحه سرايى در مرگت برانگيزم. آن هم با ضربتى کوبنده، که اثر و خاطره اش، در همۀ جنگ ها باقى بماند! «عَمرو»، وقتى از زير آن روپوش آهنى، اين رجز را شنيد، پرسيد: تو کيستى؟ فرمود: من على هستم. پرسيد: پسر عبد منافى؟ فرمود: پسر ابى طالب بن عبدالمطلب بن هاشم بن عبد منافم. عَمرو گفت: اى برادر زاده! غير از تو کسى مى آمد که سالدارتر از تو مى بود، از قبيل عموهايت. چون من از ريختن خون تو، کراهت دارم. على «عليه السلام» فرمود: وليکن به خدا سوگند، من هيچ کراهتى از ريختن خون تو ندارم. «عَمرو»، از شنيدن اين پاسخ سخت خشمناک شد، و از اسب فرود آمد و شمشير خود را از غلاف کشيد. شمشيرى چون شعله آتش، و با خشم به طرف على حمله ور شد. على «عليه السلام»، با سپر خود به استقبالش رفت، و «عَمرو»، شمشير خود را بر سپر او فرود آورد و دو نيمش کرد، و از شکاف آن، فرق سر آن جناب را هم شکافت. و على «عليه السلام»، شمشير خود را بر رگ گردن او فرود آورد، و به زمينش انداخت! رده:تفسیر المیزان