المیزان جلد۱۹ بخش۳۲
بحث روايتى
در مجمع البيان، از ابن عباس روايت آورده که گفت: رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم»، در حديبيّه با مشرکان مکّه صلح کرد به اين که: هر کس از اهل مکه نزد مسلمانان آيد، به اهل مکّه برگردانند، و هر کس از اصحاب رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» به مکّه آيد، اهل مکّه او را به آن جناب برنگردانند، و اين صلح نامه را نوشتند و مُهر کردند.
بعد از اين جريان، زنى به نام «سبيعه»، دختر حارث اسلميه در همان حديبيّه مسلمان شد، و نزد رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» آمد. به دنبالش، شوهر کافرش - که بنا به روايتى نامش «مسافر» و از قبيله بنى مخزوم بوده، و به قول مقاتل، «صيفى بن راهب» بوده - به طلب همسرش آمد، و عرضه داشت: اى محمد! زن مرا به من برگردان، چون تو شرط کردى هر کس از ما نزد تو آيد، به ما برگردانى، و مُهر عهدنامه تو هنوز خشک نشده. در همين بين بود که آيه شريفه «يَا أيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إذَا جَاءَکُمُ المُؤمِنَاتُ مُهَاجِرَاتٍ - مِن دَارِ الکُفرِ إلَى دَارِ الإسلَام - فَامتَحِنُوهُنَّ» نازل گرديد.
ابن عباس مى گويد: امتحان زنان نامبرده اين بود که سوگند بخورند که بيرون آمدنشان از دارالکفر، فقط به خاطر محبتى بوده که به خدا و رسولش داشته اند. نه اين که از شوهرشان قهر کرده باشند، و يا مثلا از زندگى در فلان محل بدشان مى آمده، و از فلان سرزمين خوششان مى آمده، و يا در مکّه، در مضيقۀ مالى قرار داشته اند، و خواسته اند در مدينه زندگى بهترى به دست آورند، و يا در مدينه، عشق مردى از مسلمانان را در دل داشته اند، بلکه تنها و تنها انگيزه شان در بيرون آمدن، عشق به اسلام بوده. و سوگند را به این عبارت ياد کنند: «به خدايى که به جز او هيچ معبودى نيست، من جز به خاطر علاقه به اسلام، از شهر خود بيرون نيامده ام». سبيعه، دختر حارث اسلميه، اين سوگند را خورد و رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم»، مهريه اى را که او از شوهر کافر خود گرفته بود، به شوهرش داد. مخارجى هم که براى او کرده بود، داد، و خود او را به وى رد نکرد، و عُمَر بن خطاب، با وى ازدواج نمود.
رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم»، هر مردى که از طرف کفار به مدينه مى آمد، به کفار پس
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۴۱۴
می داد، ولى زنان را نگه مى داشت تا امتحان کند. بعد از امتحان، مهريه شان را به همسران کافرشان مى رسانيد.
سپس مى گويد: زهرى گفته است: وقتى اين آيه نازل شد، که در آن مى فرمايد: «وَ لَا تُمسِکُوا بِعِصَمِ الکَوَافِرِ»، عُمَر بن خطّاب، دو تا از زنان خود را که در مکّه و مشرک بودند، طلاق گفت. يکى از آن دو، «قرينه» - و يا «قريبه» - دختر ابى اُميّة بن مغيره بود که بعد از طلاق عُمَر، معاوية بن ابى سفيان با او ازدواج کرد، و هر دو در مکّه بودند و مشرک مى زيستند. و ديگری، اُمّ کلثوم، دختر عَمرو بن جرول خزاعى، مادر عبداللّه بن عمر بود، که بعد از طلاق عُمَر، ابوجهم بن حذاقة بن غانم - که يکى از مردان قبيله خزاعه بود - با وى ازدواج نموده، و مشرک در مکّه زندگى کردند.
از آن جمله، «اروى»، دختر ربيعة بن حارث بن عبدالمطلب، همسر طلحة بن عبيداللّه بود، که اسلام بين آن دو جدايى انداخت. چون فرموده بود: «وَ لَا تُمسِکُوا بِعِصَمِ الکَوَافِرِ»، طلحه مسلمان شد و مهاجرت کرد، و «اروى»، همچنان در مکّه نزد فاميل خود بماند، ولى چيزى نگذشت که مسلمان شد. و بعد از طلحه، شوهر اولش، خالد بن سعيد بن عاص بن اميه با او ازدواج نمود. البته وى نيز از آن زنانى بود که از مکّه فرار کرد و به سوى رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» به مدينه آمد، و رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» او را نگه داشت، و پس از چندى او را به عقد خالد در آورد.
يکى ديگر، اُميّه، دختر بشر بود که در مکّه، همسر ثابت بن دحداحه بود و مسلمان شد و از مکّه به سوى مدينه فرار کرد. چون شوهرش در آن ايام کافر بود. رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» او را نگه داشت و به عقد سهل بن حنيف در آورد، و از سهل، داراى فرزندى به نام عبداللّه بن سهل شد.
باز مى گويد: شعبى گفته: (يکى ديگر) زينب، دختر رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم»، همسر ابوالعاص بن ربيع بود که مسلمان شد، و خود را در مدينه، به رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» رسانيد، و شوهرش ابوالعاص مشرک و کافر در مکّه بماند، و پس از چندى به مدينه آمد، و زينب به او امان داد، و سرانجام مسلمان شد، و رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم»، همسرش را به او برگردانيد.
و از جبائى نقل مى کند که گفته: در مواد صلح نامه حديبيه، بيش از اين نيامده بود که اگر مردى از کفار مکّه به مدينه آمد، بايد مسلمانان او را به اهل مکه برگردانند، و نامى از زنان برده نشده بود. و به همين جهت، وقتى اُمّ کلثوم، دختر عقبة بن ابى معيط مسلمان شد، و به مدينه مهاجرت کرد،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۴۱۵
دو برادرش به مدينه آمدند و از رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» خواستند خواهرشان را به ايشان رد کند. حضرت فرمود: شرط ميان ما و شما در خصوص مردان بود، و به همين دليل، اُمّ کلثوم را به ايشان نداد.
مؤلف: اين معانى در روايت ديگر از طرق اهل سنت وارد شده، و بسيارى از آن روايات را، سيوطى در تفسير الدرّ المنثور خود آورده، و نيز داستان امتحان اين گونه زنان و بر نگرداندن آنان به کفار، و دادن مهريه هايشان را به شوهرانشان در تفسير قمى آمده.
چند روايت درباره ازدواج با زنان کافر
در آن تفسير مى گويد: زهرى گفته: و اما زنانى که از حوزه اسلام گريختند و به کفار پيوستند، مجموعا شش نفر بودند:
۱ - اُمّ الحکم، دختر ابى سفيان، که همسر عياض بن شداد فهرى بود.
۲ - فاطمه، دختر ابى اميّة بن مغيره، خواهر اُمّ سلمه که همسر عُمَر بن خطّاب بود، و داستانش چنين بود که: وقتى عُمَر بن خطّاب خواست مهاجرت کند، فاطمه حاضر نمى شد، و در آخر، از دين اسلام برگشت و در مکّه باقى ماند.
۳ - بروع، دختر عقبه، همسر شماس بن عثمان.
۴ - عبده، دختر عبدالعُزّى بن فضله بود، که همسر عمرو بن عبدود بود.
۵ - هند، دختر ابى جهل بن هشام، همسر هشام بن عاص بن وائل.
۶ - کلثوم، دختر جرول، همسر عُمَر که رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم»، مهريه هاى اين زنان را از غنيمت به شوهرانشان داد، و شوهرانشان، آن مهريه را به همسران سابق خود رساندند.
و در کافى، به سند خود، از زراره، از امام باقر «عليه السلام» روايت کرده که فرمود: سزاوار نيست مسلمان با اهل کتاب ازدواج کند. عرضه داشتم: فدايت شوم! حرمت اين عمل در کجاى قرآن است. فرمود: «وَ لَا تُمسِکُوا بِعِصَمِ الکَوَافِرِ».
مؤلف: اين روايت بر اين اساس درست است که «امساک بعصم» عموميت داشته باشد و در نکاح دائمى، هم شامل حدوث آن باشد، و هم شامل بقائش.
و نيز، در همان کتاب است که زراره از امام باقر «عليه السلام»، معناى آيه «وَ المُحصَنَاتُ مِنَ الَّذِينَ اُوتُوا الکِتَابَ مِن قَبلِکُم» را پرسيد. فرمود: اين آيه به وسيله آيه «وَ لَا تُمسِکُوا بِعِصَمِ الکَوَافِرِ» نسخ شده.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۴۱۶
مؤلف: شايد مراد از نسخ آيه مذکور به وسيله آيه «وَ لَا تُمسِکُوا...» اين باشد که آيه سوره مائده، يعنى آيه «وَ المُحصَنَاتُ مِنَ الَّذِينَ اُوتُوا الکِتَاب»، ازدواج با زنان اهل کتاب هم به طور دائم را شامل مى شده و هم به طور متعه را. و آيه «وَ لَا تُمسِکُوا بِعِصَمِ الکَوَافِرِ»، تنها نکاح دائم با آنان را نسخ کرده و اما نکاح متعه آنان، همچنان بر جواز خود باقى است. و بنابراين، پس منظور از نسخ، نسخ اصطلاحى نيست، بلکه منظور تخصيص است، و چطور مى تواند نسخ اصطلاحى باشد با اين که آيه مورد بحث قبل از آيه سوره مائده نازل شده، و معنا ندارد آيه اى که قبلا نازل شده، آيه اى را که بعدا نازل خواهد شد، نسخ کند.
خواهى گفت: اشکال در تخصيص هم وارد است. مى گوييم: خير، آيه اى که قبلا نازل شده، تنها يک قسم نکاح با زنان اهل کتاب را حرام مى کرده، و آن نکاح دائمى بوده، و آيه سوره مائده، آن قسم ديگرش را حلال کرده. علاوه بر اين، آيه مائده در زمينه منت گذارى نازل شده، و خواسته است گشايشى به کار مؤمنان بدهد، و آيه اى که چنين زمينه اى دارد، قابل نسخ نيست.
و در مجمع البيان، در ذيل آيه «وَ المُحصَنَاتُ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الکِتَاب» مى گويد: ابى الجارود، از امام ابى جعفر «عليه السلام» روايت کرده که: اين آيه، به وسيله آيه «وَ لَا تَنکِحُوا المُشرِکَاتِ حَتّى يُؤمِنَّ» و نيز به وسيله آيه «وَ لَا تُمسِکُوا بِعِصَمِ الکَوَافِر» نسخ شده است.
مؤلف: اين روايت غير از ضعف راوى اش، از يک جهت ديگر ضعيف است و آن، اين است که آيه «وَ لَا تَنکِحُوا المُشرِکَاتِ ...»، تنها شامل زنان مشرک از بت پرستان مى شود، و آيه شريفه «وَ المُحصَنَاتُ ...»، اين معنا را افاده مى کند که ازدواج با زنان اهل کتاب جائز است، و بين اين دو آيه، منافات و معارضه اى نيست تا يکى از آن دو، ناسخ ديگرى باشد. ما، در سابق درباره نسخ شدن آيه «وَ المُحصَنَاتُ ...» به وسيله آيه «وَ لَا تُمسِکُوا بِعِصَمِ الکَوَافِرِ» بحث کرديم، و در تفسير آيه «وَ المُحصَنَاتُ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الکِتَابَ مِن قَبلِکُم» نيز، مطالبى گذشت که مفيد مطالب اين بحث است.
و در تفسير قمى، در روايت ابى الجارود، از امام ابى جعفر «عليه السلام» آمده که در ذيل جمله «وَ إن فَاتَکُم شَئٌ مِن أزوَاجِکُم» فرمود: يعنى اگر زنانى از شما مسلمانان به طرف کفارى که با آنان عهدنامه نوشته ايد، رفتند، مهريه آنان را از ايشان بگيريد، و اگر از زنان کفار افرادى به شما پيوستند، شما هم مهريه آنان را به شوهران کافرشان بدهيد. اين حکم خداى شما است که در بينتان مقرر نموده.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۴۱۷
مؤلف: از ظاهر حديث بر مى آيد که امام «عليه السلام» خواسته است کلمه «شئ» را به «زن» تفسير کند.
و در کافى، به سند خود، از ابان، از امام صادق «عليه السلام» روايت کرده که فرمود: بعد از آن که رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» مکّه را فتح کرد، با مردان بيعت فرمود. سپس زنان آمدند تا بيعت کنند. خداى تعالى، اين آيه را فرستاد: «يَا أيُّهَا النَّبِىُّ إذَا جَاءَکَ المُؤمِنَاتُ يُبَايِعنَکَ ...». هند گفت: خدا شرط کرده که اولاد خود را به قتل نرسانيم و ما اين کار را کرده ايم. بچه هايى را بزرگ کرديم و بعد کشتيم. اُمّ حکيم، دختر حارث بن هشام، همسر عکرمة بن ابى جهل هم عرضه داشت: يا رسول اللّه! معروفى که خدا شرط کرده تو را در مورد آن معصيت نکنيم، چيست؟ فرمود: این است که لطمه به صورت نزنيد، و چهره خود را نخراشيد، و موى خود مکنيد، و گريبان چاک نکنيد، و جامه سياه نپوشيد، و صدا به واويلا بلند نکنيد. زنان مکّه پذيرفتند، و با آن جناب بر طبق اين شرايط بيعت کردند.
هند پرسيد: چه جور بيعت کنيم؟ رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» فرمود: من با زنان مصافحه نمى کنم. لذا دستور داد قدحى آب آوردند. خودش دست در آب نهاد و بيرون آورد و فرمود: حال دست خود را در اين آب کنيد.
مؤلف: روايات در اين معانى بسيار زياد وارد شده، هم از طرق شيعه و هم از طرق اهل سنت.
و در تفسير قمى، به سند خود، از عبداللّه بن سنان روايت آورده که گفت: من از امام صادق «عليه السلام» از معناى جمله شريفه «وَ لَا يَعصِينَکَ فِى مَعرُوفٍ» سؤال کردم. فرمود: معروف همان امورى است که خداى تعالى بر زنان واجب کرده. مانند نماز و زکات و هر عمل خير ديگرى که به ايشان دستور داده.
مولف: اين روايت شاهد رواياتى است که «معروف» را تفسير مى کرد به اين که لطمه به صورت نزنيد، و چه نکنيد و چه نکنيد. و در بعضى از آن ها آمده که فرمود: و عشوه گرى هاى دوران جاهليت را ترک کنيد. و همه اينها از باب اشاره به بعضى از مصاديق آن است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۴۱۸
* * *
سوره صف
آيات ۱ - ۹ سوره صف
* سوره «صف»، مدنى است و چهارده آيه دارد.
بِسمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ *
سبَّحَ للَّهِ مَا فى السمَاوَاتِ وَ مَا فى الاَرْضِ وَ هُوَ الْعَزِيزُ الحَْکِيمُ(۱)
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ ءَامَنُوا لِمَ تَقُولُونَ مَا لا تَفْعَلُونَ(۲)
کبرَ مَقْتاً عِندَ اللَّهِ أَن تَقُولُوا مَا لا تَفْعَلُونَ(۳)
إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الَّذِينَ يُقَاتِلُونَ فى سبِيلِهِ صَفًّا کَأَنَّهُم بُنْيَانٌ مَّرْصوصٌ(۴)
وَ إِذْ قَالَ مُوسى لِقَوْمِهِ يَا قَوْمِ لِمَ تُؤْذُونَنى وَ قَد تَّعْلَمُونَ أَنى رَسولُ اللَّهِ إِلَيْکمْ فَلَمَّا زَاغُوا أَزَاغَ اللَّهُ قُلُوبَهُمْ وَ اللَّهُ لا يَهْدِى الْقَوْمَ الْفَاسِقِينَ(۵)
وَ إِذْ قَالَ عِيسى ابْنُ مَرْيمَ يَا بَنى إِسراءئيلَ إِنّى رَسُولُ اللَّهِ إِلَيْکُم مُّصدِّقاً لِّمَا بَينَ يَدَىّ مِنَ التَّوْرَاةِ وَ مُبَشرَا بِرَسولٍ يَأْتِى مِن بَعْدِى اسمُهُ أَحْمَدُ فَلَمَّا جَاءَهُم بِالْبَيِّنَاتِ قَالُوا هَذَا سِحْرٌ مُّبِينٌ(۶)
وَ مَنْ أَظلَمُ مِمَّنِ افْترَى عَلى اللَّهِ الْکَذِب وَ هُوَ يُدْعَى إِلى الاسلَامِ وَ اللَّهُ لا يهْدِى الْقَوْمَ الظالِمِينَ(۷)
يُرِيدُونَ لِيُطفِئُوا نُورَ اللَّهِ بِأَفْوَاهِهِمْ وَ اللَّهُ مُتِمُّ نُورِهِ وَ لَوْ کرِهَ الْکَافِرُونَ(۸)
هُوَ الَّذِى أَرْسلَ رَسولَهُ بِالهُْدَى وَ دِينِ الحَْقِّ لِيُظهِرَهُ عَلى الدِّينِ کُلِّهِ وَ لَوْ کَرِهَ الْمُشرِکُونَ(۹)
«ترجمه آیات»
به نام خداى رحمان رحيم.
آنچه در آسمان ها و آنچه در زمين است، براى خدا تسبيح مى گويد و او، خدايى عزيز و حکيم است (۱).
هان اى کسانى که ايمان آورده ايد، چرا چيزهايى که خود عمل نمى کنيد، به مردم می گویید (۲).
خشم بزرگى نزد خدا منتظر شماست، اگر بگوييد آنچه را که عمل نمى کنيد (۳).
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۴۱۹
محققا خدا دوست مى دارد کسانى را که در راه او به صف کارزار مى ايستند، تو گويى بنيانى ساخته شده از قلع اند (۴).
و چون موسى به قوم خود گفت: هان اى قوم! چرا مرا آزار مى دهيد، با این که مى دانيد که من فرستادۀ خدا به سوى شمايم؟ پس وقتى مردم از راه حق منحرف شدند، خدا دل هايشان را منحرف کرد (انحراف ظاهری شان را به انحراف باطنی شان سرايت داد)، و خدا مردم فاسق را هدايت نمى کند (۵).
و چون عيسى بن مريم به بنى اسرائيل گفت: من فرستادۀ خدا به سوى شمايم در حالى که کتاب آسمانى قبل از خود، يعنى تورات را تصديق دارم و به آمدن رسولى بعد از خودم که نامش احمد است، بشارت مى دهم، ولى همين که آيات روشن برايشان آورد، گفتند این سحرى است آشکار (۶).
و چه کسى ستمکارتر است از کسى که دروغ را بر خدا افتراء ببندد، با اين که به سوى اسلام دعوت مى شود و خدا مردم ستمکار را هدايت نمى کند (۷).
مى خواهند نور خدا را با دهان هايشان خاموش کنند و خدا تمام کنندۀ نور خويش است، هرچند که کافران کراهت داشته باشند (۸).
او کسى است که رسول خدا را به هدايت و دين حق فرستاد تا آن را بر همه اديان غلبه دهد، هرچند که مشرکان کراهت داشته باشند (۹).
مطالب کلّی سوره صف
«بیان آیات»
اين سوره، مؤمنان را ترغيب و تحريک مى کند بر اين که در راه خدا جهاد نموده، با دشمنان دين او کارزار نمايند. و خبر مى دهد که اين دين، نورى است درخشان از جانب خداى سبحان، که کفار اهل کتاب مى خواهند آن را با دهان خود خاموش کنند، ولى خدا نور آن را تمام مى کند، هرچند که کافران کراهت داشته باشند، و دين خود را بر تمامى اديان غلبه مى دهد، هرچند که مشرکان نخواهند. و اين پيغمبرى که به وى ايمان آورده اند، فرستاده اى است از طرف خداى سبحان. او را فرستاده تا هدايت باشد، و دين حق را به شما برساند، و اين، همان است که عيسى بن مريم «عليهما السلام»، بنى اسرائيل را به آمدنش بشارت داد.
پس بر مؤمنان است که کمر همت بر اطاعتش ببندند، و آنچه امر مى کند، امتثال کنند، و در راه خدا جهاد نموده، خدا را در دينش يارى کنند، تا خداى تعالى، به سعادت آخرتشان رسانيده، ياری شان کند، و در دنيا، فتح و پيروزى نصيبشان کند، و بر دشمنانشان غالب و مسلط نمايد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۴۲۰
و نيز بر مؤمنان است که هرگز آنچه را که خود عمل نمى کنند، به ديگران نگويند، و در آنچه وعده مى دهند، تخلف ننمايند، که اين گونه اعمال، ايشان را مستوجب خشمى از خدا نموده، رسول را آزار مى دهد. و این خطر را هم دارد که خدا دل هايشان را منحرف سازد، همان طور که با قوم موسى «عليه السلام» چنين کرد. چون با اين که مى دانستند آن جناب، رسول خدا به سوى ايشان است، مع ذلک آزارش دادند. و خدا مردم ستمکار را هدايت نمى کند.
اين سوره، به شهادت زمينه آياتش، در مدينه نازل شده است.
«سبَّحَ للَّهِ مَا فى السّمَاوَاتِ وَ مَا فِى الاَرْضِ وَ هُوَ الْعَزُِيزُ الحَْکِيمُ»:
تفسير اين آيه در سوره «حشر» گذشت. و اگر سوره مورد بحث را با تسبيح و تنزيه خدا از هر نقص آغاز کرده، براى اين است که در اين سوره، سخن از بدی ها و توبيخ مؤمنان به ميان آمده، که چرا چيزى را مى گويند که خود عمل نمى کنند. و آنگاه تهديدشان کرده به اين که اگر به خود نيايند، دچار خشم خدا گشته، و خدا دل هاى تبهکاران را منحرف مى سازد.
مقصود از خطاب توبيخى: «چرا مى گوييد، آنچه را که عمل نمى کنيد»
«يَا أَيّهَُا الَّذِينَ ءَامَنُوا لِمَ تَقُولُونَ مَا لا تَفْعَلُونَ»:
کلمه «لِمَ» مخفّف کلمه «لِمَا» است، و حرف «مَا» در آن، استفهامى است. و حرف «لام»، براى تعليل است. و گفتار آيه در زمينه توبيخ است. مى خواهد مؤمنان را به خاطر اين که بدانچه مى گويند عمل نمى کنند، توبيخ کند. و اين که بعضى از مفسران گفته اند: «مراد از جملۀ «اى کسانى که ايمان آورده ايد»، منافقان هستند، و آيه شريفه اين طایفه را سرزنش مى کند، نه مؤمنان را، زيرا مؤمنان از نظر قرآن، محترمند»، درست نيست، و نبايد به آن گوش فرا داد. براى اين که قرآن پُر است از آياتى که مؤمنان را توبيخ و عتاب مى کند، مخصوصا آياتى که درباره جنگ ها و متعلّقات آن نازل شده، از قبيل آيات راجع به جنگ اُحُد، احزاب، حُنَين، صلح حُدَيبيّه و جنگ تبوک، و مسأله انفاق در راه خدا و امثال آن. و مؤمنان صالح - اگر صالح شدند و جلالت قدر يافتند - به خاطر همين توبيخ ها بوده که خداى تعالى، از آنان نمود، و به این وسيله به تدريج تربيتشان کرد، و گرنه صلاح نفسانى و جلالت قدر را از پيش خود در نيافتند.
و مورد توبيخ در آيه مورد بحث، هرچند بر حسب ظاهر، لفظ آيه مطلق است، و در خصوص تخلف کردار از گفتار و خُلف وعده و نقض عهد است، و درست هم هست. چون وقتى ظاهر انسان موافق باطنش نشد، همه اين اعمال از او سر
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۴۲۱
می زند، وليکن سياق و زمينه آيات مورد بحث که آيه «إنَّ اللّه يُحِبُّ الّذِينَ يُقَاتِلُونَ فِى سَبِيلِهِ صَفّاً» در آن قرار گرفته، و آيه «يَا أيُّهَا الّذِينَ آمَنُوا هَل أدُلُّکُم عَلى تِجَارَة» در آيات بعد از آن واقع شده، و همچنين آياتى نظير اينها که در آن است، مى فهماند که گويا بعضى از مؤمنان قبل از جنگ وعده پايدارى داده بودند که به هيچ وجه پشت به جنگ نکنند، و پا به فرار نگذارند، و يا از بيرون شدن براى جنگ تثاقل نورزند، و يا از انفاق در تهيه ابزار جنگ براى خود و ديگران مضايقه ننمايند، ولى در موقع عمل، خُلف وعده کرده اند.
«کَبُرَ مَقْتاً عِندَ اللَّهِ أَن تَقُولُوا مَا لا تَفْعَلُونَ»:
کلمه «مَقت» به معناى خشم شديد است. آيه مى خواهد مضمون آيه قبلى را تعليل کند، و بفرمايد: خداى تعالى، از همه اعمال انسان، بيش از همه، از اين عملش سخت به خشم مى آيد که چيزى را بگويد که بدان عمل نمى کند. چون اين خود، از نشانه هاى نفاق است.
البته بايد توجه داشت اين که انسان چيزى را بگويد که بدان عمل نمى کند، غير از آن است که عمل نکند به آنچه که گفته است. (گاهى مى شود که انسان موفق نمى شود بدانچه قبلا گفته عمل کند، و يا رسما خُلف وعده مى کند، و گاه مى شود که از اول که وعده مى دهد، بناى عمل نکردن به آن را دارد، قسم دوم نفاق است، نه اولى). چون قسم اول ناشى از ضعف اراده و سستى همت است که البته خود، يکى از رذائل اخلاقى، و منافى با سعادت نفس انسانى است. چون خداى تعالى، سعادت نفس بشر را بر اين اساس تأمين نموده که به اختيار خود اعمال خير کند و حسناتى کسب نمايد، و کليد کسب اين حسنات، داشتن عزم راسخ و همت بلند است. و اگر ديديم کسى وعده مى دهد، ولى در مقام عمل سست مى شود و خُلف وعده مى کند، مى فهميم که مردى سست عنصر و ضعيف الاراده است، و از چنين انسانى اميد خير و سعادت نمى رود.
«إِنَّ اللَّهَ يُحِِبُّ الَّذِينَ يُقَاتِلُونَ فى سَبِيلِهِ صَفًّا کَأَنَّهُم بُنْيَانٌ مَّرْصُوصٌ»:
کلمۀ «صف» - بنابه گفته راغب - به معناى اين است که چند چيز، مثلا چند نفر انسان و يا درخت، در خطى مستقيم قرار بگيرند. اين کلمه در آيه شريفه و در همه جا، مصدرى است که معناى اسم فاعل را مى دهد، و به همين جهت است که جمع بسته نمى شود. و اگر منصوب آمده، براى اين است که حال از ضمير فاعل در جملۀ «يُقَاتِلُونَ» مى باشد. و معناى آيه اين است که: خدا دوست مى دارد کسانى را که در راه او قتال مى کنند، در حالى که به صف ايستاده اند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۴۲۲
کلمه «بنيان» به معناى بناء، و کلمه «مَرصُوص» به معناى ساختمانى است که با رصاص محکم کارى شده، به طورى که در مقابل عوامل انهدام، مقاوم باشد.
اين آيه شريفه، جنبه تعليل را دارد - البته با دلالت التزامى - و توبيخ قبلى را تعليل مى کند. به اين بيان که: وقتى خداى تعالى، از مقاتلان، آن کسانى را دوست مى دارد که چون کوه ايستادگى کنند، قهرا از مقاتلاتى که وعده پايدارى مى دهند، ولى پايدارى نمى کنند و پا به فرار مى گذارند، خشمگين خواهد بود.
نهى مسلمانان از ايذاى پيامبر اکرم «ص»
«وَ إِذْ قَالَ مُوسى لِقَوْمِهِ يَا قَوْمِ لِمَ تُؤْذُونَنى وَ قَد تَّعْلَمُونَ أَنّى رَسُولُ اللَّهِ إِلَيْکُمْ ...»:
اين آيه شريفه، به طور اشاره مى فهماند که بنى اسرائيل با لجاجت خود، رسول خدا. حضرت موسى را آزار داده بودند، تا جايى خداى تعالى، به کيفر اين رفتارشان، دل هايشان را منحرف ساخت. و اين خود، نهيى است براى مؤمنان از اين که رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» را اذيت کنند، و کارشان بدان جا انجامد که کار قوم موسى بدان جا کشيد، و دل هايشان منحرف گشت. همچنان که در آيه زير، به طور صريح، روى سخن به امت اسلام نموده، مى فرمايد: «إنّ الّذِينَ يُؤذُونَ اللّه وَ رَسُولَهُ لَعَنَهُمُ اللّهُ فِى الدُّنيَا وَ الآخِرَة وَ أعَدَّ لَهُم عَذَاباً مُهِيناً».
و آيه مورد بحث، بدان جهت که نهيى الزامى در آن هست، در معناى آيه «يَا أيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَکُونُوا کَالَّذِينَ آذَوا مُوسَى فَبَرَّأهُ اللّهُ مِمَّا قَالُوا وَ کَانَ عِندَ اللّه وَجِيهاً * يَا أيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللّهَ وَ قُولُوا قَولاً سَدِيداً» مى باشد.
اين دو آيه، از سوره احزاب که در مقام تبرئه موسى «عليه السلام» است، دلالت دارد بر اين که منظور از اذيت آن جناب، به عملى که خدا او را از آن عمل تبرئه نموده، نافرمانى خود بنى اسرائيل نسبت به دستورات وى، و بيرون شدن از اطاعت آن جناب نبوده. چون اگر اين طور بود، معنا نداشت خدا آن جناب را تبرئه کند. پس يقينا بنى اسرائيل به آن جناب، نسبت ناروايى داده بودند، که مايه آبروريزى آن جناب مى شده، و او از اين تهمت آزرده شده، و خدا از آن
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۴۲۳
تبرئه اش کرده. آيه بعد هم که فرمود: «از خدا پروا کنيد، و سخن سنجيده بگوييد»، مؤيد اين معنا است.
باز مؤيد اين احتمال که بنى اسرائيل به موسى «عليه السلام» و امت اسلام به رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» تهمت زده بودند، و آيه مورد بحث به مسلمانان مى فرمايد: مانند بنى اسرائيل نباشيد، اين است که خداى تعالى، در همان سوره، به پاره اى از مصاديق ايذاى زبانى و عملى اشاره نموده، مى فرمايد: «يَا أيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَدخُلُوا بُيُوتَ النَّبِىّ إلّا أن يُؤذَنَ لَکُم إلَى طَعَامٍ غَيرَ نَاظِرِينَ إنَاهُ وَلکِن إذَا دُعِيتُم فَادخُلُوا فَإذَا َطعِمتُم فَانتَشِرُوا وَ لَا مُستَأنِسِينَ لِحَدِيثٍ إنّ ذَلِکُم کَانَ يُؤذِى النَّبِى ... وَ إذَا سَألتُمُوهُنّ مَتَاعاً فَسئَلُوهُنّ مِن وَرَاءِ حِجَابٍ ... وَ مَا کَانَ لَکُم أن تُؤذُوا رَسُولَ اللّه وَ لَا أن تَنکِحُوا أزوَاجَهُ مِن بَعدِهِ أبَداً إنَّ ذَلِکُم کَانَ عِندَ اللّه عَظِيماً.
پس تا اين جا به دست آمد که در جمله «وَ إذ قَالَ مُوسى لِقَومِهِ»، اشاره اى است به نهى مسلمانان از ايذاى رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم»، به زبان و عمل، با علم به اين که رسول خداست. همچنان که ذيل آيه هم - که سخن از انحراف قلوب دارد - نوعى تخويف و تهديد مسلمين است به این که ايذاى رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم»، فسقى است که چه بسا به انحراف دل ها بينجامد.
معناى جمله «فَلَمَّا زَاغُوا أزَاغَ اللهُ قُلُوبَهُم ...»
«فَلَمّا زَاغُوا أزَاغَ اللّه قُلُوبَهُم وَ اللّهُ لا يَهدِى القَومَ الفَاسِقِين » - ماده «زيغ» که کلمه «زَاغُوا» ماضى ثلاثى مجرد و کلمۀ «أزَاغَ» ماضى باب «إفعال» آن است، به معناى منحرف کردن از استقامت است که لازمه اش انحراف از حق به سوى باطل است.
و «ازاغه کردن خداى تعالى»، به اين است که رحمت خود را از صاحبان چنين دلى دريغ داشته، هدايت خود را از آنان قطع کند. چون از تعليل، این معنا به خوبى استفاده مى شود، براى اين که «ازاغه خدا» را تعليل کرده به هدايت نکردن. البته بايد توجه داشت که اين «ازاغه»، ابتدايى نيست،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۴۲۴
بلکه بر سبيل مجازات است، زيغ خود آنان را تثبيت کردن است. چون فسق آنان سبب اين مجازات شده، همچنان که گمراه کردن خدا هم هيچ وقت ابتدايى نيست. و اين که فرموده: «يُضِلُّ بِهِ کَثِيراً وَ يَهدِى بِهِ کَثِيراً وَ مَا يُضِلُّ بِهِ إلّا الفَاسِقِين»، به خوبى گوياى اين حقيقت که گمراه کردن خدا به وسيله قرآن کريم، از باب مجازات فاسقان به خاطر فسقشان است، و گرنه ساحت خداى عزّوجلّ منزّه از آن است که ابتدائاً و بدون جرم، کسى را «ازاغه» و «اضلال» کند.
از اين جا فساد اين گفتار روشن مى شود که بعضى گفته اند: مراد از جملۀ «أزَاغَ اللّهُ قُلُوبَهُم»، ازاغه از ايمان نيست. براى اين که اولا خداى تعالى، کسى را از ايمان، ازاغه نمى کند. و ثانيا، اگر منظور از آن را ازاغه از ايمان بدانيم، کلام از فايده ساقط مى شود. چون اگر مسلمانى از ايمان ازاغه شد، ديگر مسلمان نيست، و معنا ندارد به يک کافر بگويند خدا او را به جرم اين که کافر شده، کافر مى کند.
وجه فسادش اين است که: دليل اولش به طور مطلق صحيح نيست، و نمى توان گفت به طور کلى هيچ کفرى مستند به خدا نيست. آنچه بر خدا جائز نيست، اين است که بنده اى را ابتدائا و بدون هيچ جرمى از نعمت ايمان محروم کند، و يا از راه راست گمراه سازد. و اما به عنوان مجازات، چرا جايز نباشد؟ با اين که برگشت معناى چنين ازاغه و اضلال، در حقيقت به اين است که خدا رحمت خود را از چنين کسى دريغ بدارد، و هدايت خود را از او قطع کند. به خاطر اين که بنده با فسق و اعراض از رحمت او، خود را از لياقت رحمت و هدايت انداخته است، و چنين مجازاتى را، نه عقل منع مى کند و نه نقل.
و دليل دومش که گفت «کلام از فايده داشتن ساقط مى شود»، به هيچ وجه درست نيست. براى اين که آنچه از زيغ منسوب به خود بنده است، آن مقدارى است که به خاطر فسقى که دارد در دلش پيدا مى شود، و سبب حد معينى از کفر مى گردد، و آنچه که به خدا نسبت داده مى شود، تثبيت و پا بر جا کردن اين کفر در قلب بنده است. پس زيغ بنده از ايمان، به خاطر فسق و پديد آمدن کفر در دلش مطلبى است، و تثبيت کفر در دل او، بر طريق مجازات، مطلبى ديگر است.
رده:تفسیر المیزان