«عَرَض» (بر وزن غرض) به معنای موجود عارضی، کم دوام و ناپایدار است، و به متاع جهان ماده از این رو «عَرَض» گفته اند که معمولاً ناپایدار است; روزی به سراغ انسان می آید، آن چنان که حسابش از دست می رود، و روزی آن چنان از دسترس انسان دور می شود که در انتظار ذره ای از آن، آه می کشد، به علاوه اصولاً همه نعمت های این جهان ناپایدار و فناپذیر است.
=== قاموس قرآن ===
(بر وزن فلس) ظهور و اظهار چنانکه در صحاح و اقرب هست. در مجمع از زجّاج نقل شده که اصل آن به معنی ناحیه شیء است و عرض خلاف طول از آن میباشد عرض: (بر وزن فرس) در قرآن به متاع دنیا اطلاق شده مثل [انفال:67] در مجمع فرموده: بر هر چیز ناپایدار عرض گویند و گفتهاند: «الدنیا عرض حاضر» قول راغب نیز چنین است. گوئی از این جهت متکلمون به عرض در مقابل جوهر عرض گفتهاند که ثبات ندارد به نظرم متاع دنیا را از آن عرض گفتهاند که خود نمائی میکند اعراض: روگردانی. این در واقع برای آن است که شخص معرض خلاف جانب امر را در پیش میگیرد در اقرب گوید: حق آن است که همزه آن برای صیرورت باشد. [کهف:100]. آن روز جهنّم را بر کفّار به طرز مخصوصی آشکار میکنیم. [بقره:31]، [کهف:48] در حال صف بر پروردگار آشکار میشوند یا نشان داده میشوند. تعریض: ضد تصریح و آن به کنایه سخن گفتن است در مجمع فرموده: [بقره:235] مراد از آن خواستگاری از زن به اشاره است زنی که در عدّه وفات است. گوئی با گوشه سخن خواستگاری میکند. * [حدید:21]، [آل عمران:133] مراد از عرض در این دو آیه ظاهراً وسعت است و آن یکی از معانی شایع عرض است چنانکه در مجمع و قاموس و اقرب گفته. المیزان فرموده: مراد از عرض وسعت و آن استعمال شایع است. ظاهراً «اَلسَّماء» در آیه اول برای جنس است علی هذا آن مطابق با «السَّموات» در آیه دوم میباشد. و چون در آیه اول «کَعَرْض» با کاف تشبیه آمده ظاهراً آن در آیه دوم نیز در نظر است یعنی «عَرْضُها کَعَرْضِ السَّموات وَ الْاَرْضِ». آیا مراد از این تشبیه نشان دادن وسعت بهشت است و یا حقیقتاً همه جا در قیامت بهشت خواهد بود؟ آیا مراد از سموات و ارض همه جهان است و یا فقط منظومه شمسی است؟ به نظرم مراد نشان دادن وسعت بهشت است نه اینکه آن تمام عالم را خواهد گرفت (والله اعلم) به نظر بعضی آیه دوم درباره سابقین و مقرّبین است و آیه اول در خصوص عامه مؤمنان، و بهشت گروه عامه از بهشت گروه مقرّبین اوسع است که فرموده «عَرْضُهَا السَّمواتُ وَ الْاَرْضُ» و درباره گروه سابقین آمده «عَرْضُها کَعَرْضِ السَّماءِ وَ الْاَرْضِ». در ذیل آیه اوّل آمده. «اُعِدَّتْ لِلَّذینَ آمَنُوا بِاللّهِ وَ رُسُلِهِ» و این مطلق اهل ایمان را میرساند ولی ذیل آیه دوم و ما بعدش اوصافی آمده از قبیل «یُنْفِقُونَ فِی السَّراءِ والضَّراءِ...» و آن با مقرّبین سازگار است. والله العالم. در مجمع فرموده: از رسول خدا «صلّی اللّه علیه و آله و سلم» روایت شده که گفتند. هر گاه آسمانها و زمین وسعت بهشت باشد پس جهنّم در کجا خواهد بود؟ فرمود «سُبْحانَ اللّهِ اِذا جاءَ النَّهارُ فَاَیْنَ اللَّیْلُ» این حدیث در تفسیر ابن کثیر نیز به چند طریق نقل شده که هر قل امپراطور روم به آن حضرت نوشت: تو مرا به بهشتی که وسعت آن آسمانها و زمین است دعوت میکنی پس آتش کجاست؟ حضرت فرمودند: «سُبْحانَ اللّهِ فَاَیْنَ اللّیْلُ اِذا جاءَ النَّهارُ» المیزان آن را از مجمع و درّ المنثور نقل کرده و در توجیه حدیث ضمن بیان مفصّلی فرموده به گمانم روایت ناظر به آن است که در قیامت مثل دنیا تزاحم نیست سموات و ارض در عین اینکه ظرف بهشتاند ظرف آتش نیز هستند (به اختصار). نگارنده گوید: به نظر میآید مطلب چنین باشد که درباره گفتگوی اهل بهشت با اهل آتش و دیدن همدیگر آیات بسیار است قهراً از تزاحم دنیا در آخرت خبری نیست و شاید آخرت در ظرفی بهشت و در ظرفی جهنّم باشد مثل وضع جنّ و انس در دنیا و شاید مکانهای هر دو غیر از هم باشد که آیات بهشت فقط مفید وسعتاند نه اینکه آن همه جا را خواهد گرفت چنانکه در گذشته گفتیم. * [فصّلت:51]. عریض به معنی وسیع و کثیر است چنانکه در «وَجَنَّةٍ عَرْضُها...» گذشت. و ظاهراً مراد از دعا در آیه تضرّع و جزع است مثل [معارج:20]. * [احقاف:24] ضمیر. «رَأَوْهُ» شاید به عذاب موعود راجع باشد که از «بِما تَعِدُنا» در آیه قبل به نظر میآید و شاید ضمیر مبهم باشد که «عارِضاً» آن را توضیح میکند. عارض به معنی ظاهر شونده است از آیه روشن میشود که آن عارض باد بود «ریحٌ فیها عَذابٌ» گفتهاند آن تکهی ابری بود که در افق نمایان شد و باد به وسیله آن شروع به وزیدن گرفت. یعنی: چون آن را آشکار دیدند که به سوی وادیشان میآید گفتند. این باد یا ابری است که به ما باران خواهد باراند، نه بلکه آن بادی است دارای عذاب دردناک. * [بقره:224]. عرضه آن است که در معرض چیزی واقع شود مثل: «اَلْمَرْئَةُ عُرْضَةٌ لِلنِکاحِ - اَلدّابَّةُ عُرْضَةٌ لِلسَّفَرِ - اَلْغَذاءُ عُرْضَةٌ لِلْاَکْلِ»راغب گفته است: «اَلْعُرْضَةُ ما یَجْعَلُ مَعْرَضاً لِلشَّیْءِ». ظاهراً مراد از آن در آیه این است که خدا را معرض و مورد قسم قرار بدهند در عدم انجام کارهای نیک. یعنی: خدا را معرض سوگندهای خویش قرار ندهید سوگندهائیکه یاد کردهاید تا نیکی و تقوی و اصلاح بین الناس نکنید زیرا خدا دوست ندارد نام او وسیله امتناع از نیکی باشد. در تفسیر عیاشی از امام باقر و صادق علیهما السلام درباره آیه نقل شده... آن این است که کسی سوگند یاد میکند تا با برادرش سخن نگوید و نظیر آن یا با مادرش تکلم نکند «قالَ: یَعْنی الرَّجُلُ یَحْلِفُ اَنْ لا یُکَلِّمُ اَخاهُ وَما اَشْبَه ذلِکَ اَوْ لا یُکَلِّمَ اُمَّهُ». در حدیث دیگر در مجمع و تفسیر عیّاشی از ایّوب خزّاز از امام صادق «علیه السلام» نقل شده میفرمود: به خدا قسم یاد نکنید، نه راست و نه دروغ که خدا فرماید «وَ لا تَجْعَلُوا اللّهَ عُرْضِةً لِاَیْمانِکُمْ» و چون مردی از مردی درباره اصلاح استمداد کند که میان او و شخص دیگر سازش دهد، نگوید: من قسم یاد کردهام که این کار نکنم آن است قول خدا «وَ لا تَجْعَلُوا اللّهَ عُرْضَةٌ لِاَیْمانِکُمْ اَنْ تَبَرَّوا وَتَتَّقُوا وَ تُصْلِحُوا بَیْنَ النّاسِ». روایت دوم مفید دو مطلب است یکی نهی از مطلق قسم دیگری نهی از قسم خوردن که کار نیک نکند. * [توبه:76]. این تعبیر در چند آیه دیگر آمده است شاید مراد از «تَوَلَّوا» اعراض ظاهری و از «مُعْرِضُونَ» اعراض قلبی باشد یعنی: برگشتند و عمل نکردند در حالی که در دل نیز از آن اعراض کرده و به آن بیاعتنا بودند.
ای کسانی که ایمان آوردهاید! هنگامی که در راه خدا گام میزنید (و به سفری برای جهاد میروید)، تحقیق کنید! و بخاطر اینکه سرمایه ناپایدار دنیا (و غنایمی) به دست آورید، به کسی که اظهار صلح و اسلام میکند نگویید: «مسلمان نیستی» زیرا غنیمتهای فراوانی (برای شما) نزد خداست. شما قبلاً چنین بودید؛ و خداوند بر شما منّت نهاد (و هدایت شدید). پس، (بشکرانه این نعمت بزرگ،) تحقیق کنید! خداوند به آنچه انجام میدهید آگاه است.
پس از آنها، فرزندانی جای آنها را گرفتند که وارث کتاب (آسمانی، تورات) شدند؛ (امّا با این حال،) متاع این دنیای پست را گرفته، (بر اطاعت فرمان خدا ترجیح میدهند) و میگویند: «(اگر ما گنهکاریم توبه میکنیم و) بزودی بخشیده خواهیم شد!» اما اگر متاع دیگری همانند آن به دستشان بیفتد، آن را (نیز) میگیرند، (و باز حکم خدا را پشت سر میافکنند.) آیا پیمان کتاب (خدا) از آنها گرفته نشده که بر خدا (دروغ نبندند، و) جز حق نگویند، و آنان بارها آنرا خواندهاند؟! و سرای آخرت برای پرهیزگاران بهتر است، آیا نمیفهمید؟!
هیچ پیامبری حق ندارد اسیرانی (از دشمن) بگیرد تا کاملاً بر آنها پیروز گردد (؛ و جای پای خود را در زمین محکم کند)! شما متاع ناپایدار دنیا را میخواهید؛ (و مایلید اسیران بیشتری بگیرید، و در برابر گرفتن فدیه آزاد کنید؛ ولی خداوند، سرای دیگر را (برای شما) میخواهد؛ و خداوند قادر و حکیم است!
و کسانی که امکانی برای ازدواج نمییابند، باید پاکدامنی پیشه کنند تا خداوند از فضل خود آنان را بینیاز گرداند! و آن بردگانتان که خواستار مکاتبه [=قرار داد مخصوص برای آزاد شدن] هستند، با آنان قرار داد ببندید اگر رشد و صلاح در آنان احساس میکنید (که بعد از آزادی، توانایی زندگی مستقل را دارند)؛ و چیزی از مال خدا را که به شما داده است به آنان بدهید! و کنیزان خود را برای دستیابی متاع ناپایدار زندگی دنیا مجبور به خود فروشی نکنید اگر خودشان میخواهند پاک بمانند! و هر کس آنها را (بر این کار) اجبار کند، (سپس پشیمان گردد،) خداوند بعد از این اجبار آنها غفور و رحیم است! (توبه کنید و بازگردید، تا خدا شما را ببخشد!)