=== قاموس قرآن ===
مهربانی. [اسراء:24]. بال تواضع را برای آنها از روی مهربانی به خوابان [روم:21]. راغب میگوید: رحمت مهربانی و رقتّی است که مقتضی احسان است نسبت به شخص مرحوم گاهی فقط در مهربانی و گاهی فقط در احسان بکار میرود مثل: «رَحِمَ اللَّهُ فُلاناً». و چون خدا با رحم وصف شود مراد از آن فقط احسان است نه رقّت قلب لذاست که روایت شده: رحمت از خدا انعام و تفّضل و از آدمیان رقّت قلب و عاطفه است. در المیزان ذیل تفسیر بسمله میگوید: رحمت انفعال و تأثر خاصی است که در وقت دیدن محتاج عارض قلب میشود و شخص را به رفع احتیاج و نقیصه طرف وادار میکند این معنی به حسب تحلیل به عطاء و فیض بر میگردد و بهمین معنی خداوند سبحان با رحمت در خدا به معنی عطا و احسان است نه تأثر و انفعال قلب زیرا در ذات باری انفعال نیست. طبرسی در موارد بسیاری از جمله در تفسیر سوره حمد و ذیل آیه 157 بقره رحمت را نعمت معنی کرده است و در سوره حمد پس از ذکر قول ابن عباس میگوید: خدا با رقّت و انفعال توصیف نمیشود پس مراد از رحمت نعمت و اطفال است (نقل آزاد). زمخشری در تفسیر بسمله گوید: اگر گوئی معنی توصیف خدا با رحمت یعنی چه؟ با آن که رحمت به معنی عاطفه و مهربانی است؟ گویم: آن مجاز است از انعام خدا ببندگانش چون فرمانروا آنگاه که به مردم مهربان باشد به آنها انعام و احسان میکند. کوتاه سخن آنکه رحمت به معنی مهربانی و رقت قلب است که از دیدن شخص محتاج عارض میشود و شخص را به احسان و امیدارد ولی در خدا فقط به معنی احسان و نعمت است که خدا با رقّت و انفعال توصیف نمیشود. در نهج البلاغه خطبه 177 فرموده «رَحیمٌ لا یةوصَفُ بِالرِّقَّةِ». * [انعام:16]. هر که آن روز عذاب از وی دفع شود خدا احسانش کرده است [عنکبوت:21]. هر که را خواهد عذاب کند و هر که را خواهد میبخشد و از عذاب نجاتش میدهد. [بقره:157]. آنان را از پروردگارشان عنایات و احسانی است. [انعام:133]. خدای تو بی نیاز و صاحب احسان و نعمت است. * [کهف:81]. رُحْم (بر وزن قفل) در اکثر کتب لغت مثل (رَحْم) به معنی مهربانی است چنان که در قاموس، صحاح، اقرب، نهایه و غیره آمده است لذا رحم در آیه به معنی مهربانی است نه از رحم به معنی قرابت معنی «اَقْرَبَ رُحْماً» یعنی نزدیکتر از جهت مهر و عاطفه. ینابر آن چه گذشت همه نعمتهای خدا رحمت او اند و بعضی از چیزها در قرآن به خصوص با کلمه رحمت توصیف شدهاند که ذیلاً به بعضی اشاره میشود: 1- بهشت [آل عمران:107]. 2- قرآن [اعراف:52]. 3- تورات [هود:17]. 4- نبوّت [هود:63]. 5-پیغمبر [مریم:21]، [انبیاء:107]. 6- باران [روم:50]. ایضاً 46 روم. خداوند رحمت را بر خود حتمی فرموده و رحمتش به تمام موجودات شامل است و او از تمام مهربانها مهربانتر است [انعام:54]. [غافر:7]. [اعراف:151]. [انبیاء:83]. [یوسف:64]. [یوسف:92]. ناگفته نماند رحمت خدا دو گونه است یکی رحمت عام که شامل تمام موجودات است و آن رحمت خلقت و رزق و غیره است چنان که فرموده [اعراف:156]. [غافر:7]. و یکی رحمت خاصّ که مخصوص اهل ایمان است و دیگران در آن سهیو نیستند مثل [بقره:157]. [بقره:105]. [احزاب:43].
بگو: «آنچه در آسمانها و زمین است، از آن کیست؟» بگو: «از آن خداست؛ رحمت (و بخشش) را بر خود، حتم کرده؛ (و به همین دلیل،) بطور قطع همه شما را در روز قیامت، که در آن شکّ و تردیدی نیست، گرد خواهد آورد. (آری،) فقط کسانی که سرمایههای وجود خویش را از دست داده و گرفتار خسران شدند، ایمان نمیآورند.
هرگاه کسانی که به آیات ما ایمان دارند نزد تو آیند، به آنها بگو: «سلام بر شما پروردگارتان، رحمت را بر خود فرض کرده؛ هر کس از شما کار بدی از روی نادانی کند، سپس توبه و اصلاح (و جبران) نماید، (مشمول رحمت خدا میشود چرا که) او آمرزنده مهربان است.»
پروردگارت بینیاز و مهربان است؛ (پس به کسی ستم نمیکند؛ بلکه همه، نتیجه اعمال خود را میگیرند؛) اگر بخواهد، همه شما را میبرد؛ سپس هر کس را بخواهد جانشین شما میسازد؛ همانطور که شما را از نسل اقوام دیگری به وجود آورد.
و پروردگارت، آمرزنده و صاحب رحمت است؛ اگر میخواست آنان را به خاطر اعمالشان مجازات کند، عذاب را هر چه زودتر برای آنها میفرستاد؛ ولی برای آنان موعدی است که هرگز از آن راه فراری نخواهند داشت!
روزی که مردان و زنان منافق به مؤمنان میگویند: «نظری به ما بیفکنید تا از نور شما پرتوی برگیریم!» به آنها گفته میشود: «به پشت سر خود بازگردید و کسب نور کنید!» در این هنگام دیواری میان آنها زده میشود که دری دارد، درونش رحمت است و برونش عذاب!