الْبَصَر

تکرارها: ۷

=== قاموس قرآن === (بر وزن فرس) قوه بینائی. چشم. علم (اقرب الموارد) در صحاح گوید: بصر حسّ بینائی... و علم است. راغب گفته: بصر هم به چشم گفته می‏شود و هم بقوّه بینائی در اینجا توضیح است. 1- همانطور که گفته شد: بصر هم به چشم گفته می‏شود و هم بحسّ بینائی مثل [نحل:77]، امر قیامت نیست مگر مانند اشاره چشم و مثل [اسراء:36]، گوش و چشم و قلب همه مسئولند. در قرآن مجید ظاهراً بصر تنها در قوه بینایی به طوریکه چشم منظور نباشد بکار نرفته است گرچه اطلاق بصر به چشم به لحاظ بینائی آن است، ولی افعال آن اکثراً در معنی بینائی و دیدن به کار رفته است مثل [اعراف:179]، و مثل [واقعة:85]، جمع بصر ابصار است مثل [نحل:78] ابصار به معنی بصیرت‏ها و معرفت‏ها نیز آمده که در بند دوّم خواهیم گفت. 2- بصیرت به معنی بینائی دل است، راغب (بر وزن فرس )گویند این معنی، مرادف معرفت و درک است و همان است که از صحاح و اقرب الموارد نقل شد که یکی از معانی بصر، علم است. طبرسی در آیه [یوسف:108]، آن را معرفت و بینائی دل فرموده است. و از اینجاست که بصیرت را عقل و زیرکی معنی کرده‏اند. در صحاح و قاموس و غیره حجّت و دلیل را یکی از معانی بصیرت شمرده‏اند، این ظاهراً بدان جهت است که حجت و دلیل سبب بصیرت و بینائی دل است، می‏شود گفت که نام مسبّب را به سبب گذاشته‏اند. جمع بصیرت، بَصائِر و ابصار هر دو آمده است مثل [انعام:104]، و آن پنج بار در قرآن تکرار شده و به معنی بصیرت‏ها و دلیل‏هاست و مثل [آل عمران:13]، طبرسی و بیضاوی آن را: «ذوی البصائر و ذوقی العقول» گفته‏اند و مثل [حشر:2]، [ص:45] صاحبان نیروها در اطاعت حق و صاحبان بصیرت‏ها بودند. در اوّل این بند از راغب نقل شد که به درک دل بصیرت و بَصَر گویند. بنابراین، ابصار باید جمع بَصَر به معنی بصیرت هر دو باشد. 3- بصر از باب کَرُمَ یکرم و از باب عَلِمَ یعلم به معنی علم آمده که یکی از معانی بصر است و از باب افعال به معنی دیدن به کار رفته است. در اقرب الموارد گوید، «بصر به (از دو باب فوق): عَلِمَ به» جوهری گویند: «بَصُرْتُ بالشیئی: عَلِمَه». راغب گوید: در بصر به معنی بصیرت و علم گفته می‏شود اَبصرت و بصرت و در معنی دیدن بصرت کم گفته می‏شود بلکه ابصرت گویند. علی هذا معنی آیه [طه:96]، این است که: دانستم آنچه زمخشری و بیضاوی آن را (دانستم) گفته‏اند طبرسی در ذیل این آیه در بحث لغت گفته: «بَصُرَ بالشیئی» در مقام علم گفته می‏شود و «اَبْصَرَ» در مقام دیدن. در آیه [قصص:11] «بصرت» را دیدنی معنی کرده‏اند یعنی: خواهر موسی او را از گوشه دید، من گمان می‏کنم اینجا هم به معنی علم باشد یعنی خواهر موسی چون به کاخ فرعون نزدیک و یا وارد شد از جنب و جوش و رفت و آمد فهمید که صندوق موسی را گرفته‏اند، بعد وارد منزل شد و دید درباره مرضعه در مانده‏اند گفت «هَلْ اَدُلُّکُمْ عَلی اَهلِبَیتٍ یَکْفُلُنَهُ لَکُمْ» و اما اینکه گفتیم فعل بصر از باب افعال به معنی دیدن آمده شواهد آن از قرآن بسیار است، بلکه به استثنای دو آیه فوق و آیه [معارج:11]، که از باب تفعیل است، تمام افعال بصر در قرآن مجید از باب افعال به کار رفته‏اند [طور:15]، [مریم:42]، [بقره:17]. 4- [قیامة:14-15] بعضی‏ها گفته‏اند: تاء «بصیره» برای مبالغه است و بعضی آن را به معنی دلیل گرفته و گفته است: بلکه انسان شاهد و حجّت نفس خودش است هر چند عذرهایش را هم القاء کند، به نظر می‏آید که با ملاحظه آیه قبل «یُنَبَّاءُ الْاِنْسانُ یَومَئِذٍ بِما قَدَّمَ وَ آخَرَ» معنای اوّل بهتر باشد، زیرا انسان به آنچه عمل کرده خبر داده می‏شود، بعد در مقام اعراض می‏فرماید: بلکه انسان بر نفس خود یکپارچه بصیرت و بینانی است هر چند در مقام دفاع عذرهائی هم بیاورد. 5- [کهف:26] کلمه «اَبْصِر بَهَ وَ اَسْمِعْ» صیغه تعجّب به معنی (چه بینا چه شنوا) است چنانکه اهل تفسیر تصریح کرده‏اند داناتر است، غیب آسمانها و زمین برای اوست، چه بینا و چه شنواست جز او دوستی برایشان نیست. همچنین کلمه «اَسْمِع بِهِمْ وَ اَبْصِرْ) در آیه [مریم:38]، چه شنوا و بینایند روزی که پیش ما می‏آیند. 6- بصیر: بینا [بقره:96]، [یونس:67]، [اسراء:59]، کلمه «مبصر و مبصرة» را در دو آیه فوق و نحو آن، روشن و آشکار معنی کرده‏اند جوهری درباره آیه [نمل:13]، از اخفش نقل می‏کند که مبصرة را بینائی دهنده گفته است. به نظر نگارنده: این معنی از همه بهتر است و راغب آن را از بعضی نقل کرده. علی هذا «مبصر» اسم فاعل از باب افعال و متعدی است و ماده بصر از این باب لازم و متعدی هر دو آمده است (رجوع باقرب الموارد) «نهار» را از آن جهت مبصر گوئیم که بینائی می‏دهد زیرا نور وسیله بینائی است «ناقة و آیات» را مبصرة گوئیم زیرا که بینائی می‏دهد و با بصیرت می‏کنند. تبصرة یعنی بینائی دادن، واضح نمودن [ق:8]. [عنکبوت:38]، مجمع البیان آن را عقلاء معنی کرده‏اند یعنی با آنکه عاقل و متمکن از دقّت و اعمال نظر بودند شیطان از راه خدا بازشان داشت. صاحب المیزان فرموده: مراد آن است که پیش از فریب شیطان اهل آن است که پیش از فریب شیطان اهل توحید بودند.
۰۱۲۳۱۳۵۷۹۱۱۱۳۱۵۱۷۱۹۲۱۲۳سال ۱: ۰سال ۲: ۲سال ۳: ۰سال ۴: ۰سال ۵: ۰سال ۶: ۰سال ۷: ۳سال ۸: ۱سال ۹: ۰سال ۱۰: ۰سال ۱۱: ۰سال ۱۲: ۰سال ۱۳: ۰سال ۱۴: ۱سال ۱۵: ۰سال ۱۶: ۰سال ۱۷: ۰سال ۱۸: ۰سال ۱۹: ۰سال ۲۰: ۰سال ۲۱: ۰سال ۲۲: ۰سال ۲۳: ۰
نحل · ۷۷

وَ لِلَّهِ غَيْبُ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضِ وَ مَا أَمْرُ السَّاعَةِ إِلاَّ كَلَمْحِ الْبَصَرِ أَوْ هُوَ أَقْرَبُ إِنَ اللَّهَ عَلَى كُلِ شَيْ‌ءٍ قَدِيرٌ

غیب آسمانها و زمین، مخصوص خداست (و او همه را می‌داند)؛ و امر قیامت (بقدری نزدیک و آسان است) درست همانند چشم برهم زدن، و یا از آن هم نزدیکتر؛ چرا که خدا بر هر چیزی تواناست!

اسراء · ۳۶

وَ لاَ تَقْفُ مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ إِنَ السَّمْعَ وَ الْبَصَرَ وَ الْفُؤَادَ كُلُ أُولٰئِكَ كَانَ عَنْهُ مَسْئُولاً

از آنچه به آن آگاهی نداری، پیروی مکن، چرا که گوش و چشم و دل، همه مسؤولند.

نجم · ۱۷

مَا زَاغَ الْبَصَرُ وَ مَا طَغَى

چشم او هرگز منحرف نشد و طغیان نکرد (آنچه دید واقعیّت بود)!

ملک · ۳

الَّذِي خَلَقَ سَبْعَ سَمَاوَاتٍ طِبَاقاً مَا تَرَى فِي خَلْقِ الرَّحْمٰنِ مِنْ تَفَاوُتٍ فَارْجِعِ الْبَصَرَ هَلْ تَرَى مِنْ فُطُورٍ

همان کسی که هفت آسمان را بر فراز یکدیگر آفرید؛ در آفرینش خداوند رحمان هیچ تضادّ و عیبی نمی‌بینی! بار دیگر نگاه کن، آیا هیچ شکاف و خللی مشاهده می‌کنی؟!

ملک · ۴

ثُمَ ارْجِعِ الْبَصَرَ كَرَّتَيْنِ يَنْقَلِبْ إِلَيْكَ الْبَصَرُ خَاسِئاً وَ هُوَ حَسِيرٌ

بار دیگر (به عالم هستی) نگاه کن، سرانجام چشمانت (در جستجوی خلل و نقصان ناکام مانده) به سوی تو باز می‌گردد در حالی که خسته و ناتوان است!

قیامت · ۷

فَإِذَا بَرِقَ الْبَصَرُ

(بگو:) در آن هنگام که چشمها از شدّت وحشت به گردش درآید،