=== قاموس قرآن ===
گنج و مال اندوخته. «کَنَزَ الْمالَ کَنْزاً: جَمَعَهُ وَ ادَّخَرَهُ وَ دَفَنَهُ فِی الْاَرْضِ» راغب گوید: کنز گذاشتن مال روی هم و محفوظ داشتن آن است و اصل آن از «کَنَزْتُ التَّمْرَ فِی الْوِعاءِ» است یعنی خرما را در ظرف محفوظ داشتم. در مصباح گفته: «اَلْکَنْزُ: اَلْمالُ الْمَدْفُونُ» همچنین است عبارت صحاح و قاموس در مجمع فرموده کنز در اصل چیزی است که روی هم انباشته شود. ظاهراً فقط انباشته شدن در آن ملحوظ است اعم از آنکه مدفون باشد یا محفوظ زیرا هر دو در قرآن آمده است مثل [کهف:82]. که غرض کنز مدفون است و مثل [هود:12]. که پول اندوخته است یعنی چرا پول انباشته و بسیاری بر او نازل نشده یا چرا فرشتهای با او نیامده است؟ [شعراء:58]. و مالهای اندوخته و مکان خوشایند. کنز حرام [توبه:35-34]. از این دو آیه چند مطلب به دست میآید: 1- ذخیره کردن مال حرام است و ظاهراً اختصاصی به طلا و نقره ندارد تکیه به ذهب و فضه به علت پول رائج بودن آن دو در عصر نزول قرآن است پس نمیشود مال را اندوخت و بی مصرف گذاشت. 2- باید مال را در سبیل اللَّه خرج کرد، سبیل اللَّه هر کاری است که نفع عموم در آن باشد از قبیل جهاد، ترویج دین، امر به معروف، ساختن پلها، راهها، بیمارستانها و... مؤمن واقعی و انسان کامل آن است که مازاد خویش را با ایمانی پر شور و عشق فراوان در راه تأمین عموم که همان سبیل اللَّه است مصرف کند تا همه از مواهب خدا به سعادت رسند. 3- رکود و تجمع سرمایه در اسلام ممنوع است و باید در راههای مشروع آن را به جریان انداخت تا مانند رودخانه بزرگی باشد که به جویهای کوچک منقسم شده و مزارع بیشماری را آبیاری مینماید نه اینکه در پس سدی عظیم روی هم انباشته و بی مصرف بماند. 4- مأمور به اجراء این دستور در مرحله اول خود مردم اند و در صورت تخلف حاکم شرع میتواند رأساً در آن اقدام نماید تا مردم را از بدبختی و گنج داران را از عذاب و تبهکاری برهاند. 5- این حکم بدان معنی نیست که اسلام مالکیت فردی را لغو میکند بلکه با حفظ اصل مالکیت فردی از تجمع جلوگیری کرده و جامعه را به تعدیل سوق میدهد. مالی که برای تأمین زندگی مردم آفریده شده تجمع و بیهوده ماندن آن برخلاف غرض خدائی است. 6- از آیه همینقدر استفاده میشود: که کنز و زر اندوزی حرام و انفاق فی سبیل اللَّه لازم است و سرمایه داری به شکل منفور امروز که اکثریت محروم و اقلیتی بی فایده کامران باشند و نیز بانکداری در ممنوع است ولی کم و کیف پیاده کردن آن به عهده حکومت اسلامی است. نظری بر روایات 1- در مجمع ذیل آیه فوق از علی «علیه السلام» نقل شده: اضافه از چهار هزار (درهم) کنز است خواه ذکوتش داده شود یا نه و کمتر از آن نفقه و خرج خود انسان است «مازادَ عَلی اَرْبَعَةِ آلافٍ فَهُوَ کَنْزٌ اَدّیُ زَکوتَهُ اَوْلَمْ یُؤَدِّ وَ ما دُونَها نَفَقَةٌ». 2- در تفسیر عیاشی از حضرت باقر «علیه السلام» نقل است: کنز آن است که از دو هزار درهم متجاوز باشد «اِنَّما عُنِیَ بِذلِکَ ما جاوَزَ اَلْفَیْ دِرْهَمٍ». 3- در صافی از آن حضرت منقول است: خدا ذخیره کردن طلا و نقره را حرام کرده و به انفاق آن در راه خدا دستور داده است «اِنَّ اللَّهَ حَرَّمَ کَنْزَ الذَّهَبِ وَ الْفِضَّةِ وَ اَمَرَ بِاِنْفاقِهِ فِی سَبیلِ اللَّهِ». مضمون این سه حدیث آن است که مرد کامل لازم است مازاد خویش را در راه خدا و تأمین مردم انفاق کند همینقدر که احساس کرد بیشتر از هزینه خویش درآمد دارد به فکر زراندوزی نیافتد بلکه غرضش آن باشد که مقداری از حوائج عموم را در راه رضای خدا برطرف نماید. طبرسی در ذیل آیه فرماید: اکثر مفسران بر آنند که مراد از «وَ الَّذینَ یَکْنِزُونَ» مانعان زکوة از این امت اند ولی بهتر آن است که بر عموم حمل شود. ایضاً گوید: از رسول خدا «صلی اللَّه علیه و آله» منقول است که فرموده: هر مالی که زکوتش داده نشود کنز است هرچند آشکار باشد و هر مالی که زکوتش داده شود کنز نیست هر چند در زمین مدفون باشد. این روایت در وسائل از امالی شیخ از حضرت رضا از پدرانش از رسول خدا صلوات اللَّه علیهم نقل شده ولی سند صحیحی ندارد و با عموم آیه مخالف است. ایضاً در وسائل از امالی از حضرت صادق «علیه السلام» در ضمن خبری نقل شده: هر که درهم و دینار بیشتر به دست آورد و زکوتش را بدهد بر او پاک و خالص است. شاید منظور از روایت آن است که بقیه را کنز نکرده بلکه در حوائج خویش مصرف میکند زیرا در ذیل آن فرموده: هر که بیشتر به دست آورد و بخل ورزد و حق خدا را ادا نکندو از آن ظرف اتخاذ کند او کسی است که وعید خدا بر او ثابت است که فرموده: «یَوْمَ یُحْمی عَلَیْها فی نارَ جَهَنَّمَ...» ندادن زکوة و اتخاذ آنیه از مصادیق کنز است (بنابراین روایت). در کافی باب الکبائر حدیث 24 که امام صادق «علیه السلام» کبائر را بر عمرو بن عبید بیان فرموده از جمله میفرماید: «وَ مَنْعُ الزَّکوةِ الْمَفْرُوضَةِ لِاَنَّ اللَّهَ یَقُولُ فَتُکْوی بِها جِباهُهُمْ وَ جُنُوُبُهمْ وَ ظُهُورُهُمْ» در این روایت منع زکوة از مصادیق کنز شمرده شده نه اینکه کنز منحصر بدان است.
شاید (ابلاغ) بعض آیاتی را که به تو وحی میشود، (بخاطر عدم پذیرش آنها) ترک کنی (و به تأخیر اندازی)؛ و سینهات از این جهت تنگ (و ناراحت) شود که میگویند: «چرا گنجی بر او نازل نشده؟! و یا چرا فرشتهای همراه او نیامده است؟!» (ابلاغ کن، و نگران و ناراحت مباش! چرا که) تو فقط بیم دهندهای؛ و خداوند، نگاهبان و ناظر بر همه چیز است (؛ و به حساب آنان میرسد)!
و اما آن دیوار، از آن دو نوجوان یتیم در آن شهر بود؛ و زیر آن، گنجی متعلق به آن دو وجود داشت؛ و پدرشان مرد صالحی بود؛ و پروردگار تو میخواست آنها به حد بلوغ برسند و گنجشان را استخراج کنند؛ این رحمتی از پروردگارت بود؛ و من آن (کارها) را خودسرانه انجام ندادم؛ این بود راز کارهایی که نتوانستی در برابر آنها شکیبایی به خرج دهی!»
یا گنجی (از آسمان) برای او فرستاده شود، یا باغی داشته باشد که از (میوه) آن بخورد (و امرار معاش کند)؟!» و ستمگران گفتند: «شما تنها از مردی مجنون پیروی میکنید!»