المیزان جلد۱ بخش۴
پس با بيانی که در ذيل آيه: «إيّاک نعبد و إيّاک نستعين» الخ آورديم، وجه و علت التفاتی که در اين سوره از غيبت به حضور شده، روشن گرديد. و نيز وجه انحصار عبادت در خدا، که از مقدم آوردن مفعول «إيّاک» از فعل «نعبد و نستعين» استفاده مى شود و همچنين، وجه اين که چرا در کلمه «نعبد» عبادت را مطلق آورد، و نيز وجه اين که چرا به صيغه متکلم مع الغير فرمود: «نعبد» و نفرمود: «أعبد: من عبادت مى کنم»، و باز وجه اين که چرا بعد از جمله «نعبد»، بلافاصله فرمود: «نستعين»، و وجه اين که چرا دو جمله نامبرده را در سياق واحد شرکت داد، ولى جمله سوم يعنى «إهدنا الصراط المستقيم» را به آن سياق نياورد، روشن گرديد.
البته مفسرين نکات ديگرى در اطراف اين سوره ذکر کرده اند، که هر کس بخواهد، می تواند به کتب آنان مراجعه کند، و خداى سبحان طلبکارى است که احدى نمی تواند دين او را بپردازد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۴۴
سوره حمد آيات ۶ و ۷
اهْدِنَا الصرَاط الْمُستَقِيمَ(۶)
صِرَاط الَّذِينَ أَنْعَمْت عَلَيْهِمْ غَيرِ الْمَغْضوبِ عَلَيْهِمْ وَ لا الضالِّينَ(۷)
* ترجمه آيات:
ما را به سوى صراط مستقيم هدايت فرما.(۶)
صراط آنان که بر ايشان انعام فرمودى. نه آنان که بر ايشان غضب کردى و نه گمراهان. (۷)
معنى صراط
* بيان آيات:
* إهدنا الصراط المستقيم صراط الّذين أنعمت عليهم ... :
معناى کلمه «هدايت» از بيانی که در ذيل «صراط» از نظر خواننده مى گذرد، معلوم می شود.
و اما صراط: اين کلمه در لغت به معناى طريق و سبيل نزديک بخ هم اند. و اما از نظر عرف و اصطلاح قرآن کريم، بايد بدانيم که: خدای تعالى، صراط را وصف استقامت توصيف کرده، و آنگاه بيان کرده که اين صراط مستقيم را کسانى مى پيمايند که خدا بر آنان انعام فرموده.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۴۵
و صراطى که چنين وصفى و چنين شأنى دارد، مورد درخواست عبادت کار، قرار گرفته و نتيجه و غايت عبادت او واقع شده. و بهعبارت ديگر: بنده عبادت کار، از خدايش درخواست مى کند که عبادت خالصش در چنين صراطى قرار گيرد.
* چند مقدمه براى توضيح و تفسير «إهدنا الصراط المستقيم »:
توضيح و تفسير آيه مورد بحث، به چند مقدمه محتاج است.
* مقدمه اول اين که:
خداى سبحان در کلام مجيدش، براى نوع بشر و بلکه براى تمامى مخلوقات خود، راهى معرفى کرده که از آن راه، به سوى پروردگارشان سير مى کنند و در خصوص انسان فرموده: «يا أيّها الإنسان إنّک کادح إلى ربّک کدحا فمُلاقيه»: (هان اى آدمى! به درستى که تو به سوى پروردگارت تلاش مى کنى، و اين تلاش تو - چه کفر باشد و چه ايمان - بالاخره به ديدار او منتهى می شود).
و درباره عموم موجودات فرموده: «و إليه المصير: بازگشت به سوى او است»، و نيز فرموده: «ألا إلى اللّه تصير الأمور: آگاه باش که همه امور به سوى او بر مى گردد»، و آياتى ديگر که به وضوح دلالت دارند بر اين که تمامى موجودات، راهى براى خود دارند و همه راه هاشان به سوى او منتهى می شود.
راه به سوى خدا دو گونه است: دور و نزديک
* مقدمه دوم اين که:
از کلام خدای تعالى بر مى آيد که سبيل نامبرده يکى نيست، و همه سبيل ها و راه ها يک جور و داراى يک صفت نيستند، بلکه همه آن ها، از يک نظر به دو قسم تقسيم می شوند، و آن اين آيه شريفه است که فرموده: «ألم أعهد إليکم يا بنى آدم أن لا تعبدوا الشيطان إنّه لکم عدوّ مبين و أن اعبدونى هذا صراط مستقيم»: (اى بنى آدم! آيا با تو عهد نکردم که شيطان را نپرستى، که او تو را دشمنى آشکار است؟ و اين که مرا بپرستى که اين است صراط مستقيم)؟
پس معلوم می شود: در مقابل صراط مستقيم، راه ديگرى هست، همچنان که اين معنا از آيه: «فإنّى قريب، أجيب دعوه الداع أذا دعان، فليستجيبوا لى، وليؤمنوا بى لعلّهم يرشدون»: (من نزديکم، و دعاى خواننده خود را در صورتی که واقعا مرا بخواند، مستجاب مى کنم. پس بايد مرا اجابت کنند، و به من ايمان آورند، باشد که رشد يابند) استفاده می شود. چون مى فهماند بعضى غير خدا را می خوانند و غير خدا را اجابت نموده، به غير او ايمان مى آورند.
و همچنين، از آيه: «أدعونى أستجب لکم، إنّ الّذين يستکبرون عن عبادتى سيدخلون جهنّم داخرين»: (مرا بخوانيد تا اجابت کنم، کسانی که از عبادت من سرپيچى مى کنند، به زودى با خوارى و ذلّت به جهنّم در مى آيند)، که مى فهماند راه او، نزديکترين راه است و آن راه، عبارت است از: عبادت و دعاى او. آنگاه در مقابل، راه غير خدا را دور معرفى کرده، و فرمود: «أولئک ينادون من مکان بعيد»: (آنان را از نقطه اى دور صدا مى زنند) که مى رساند: غايت و هدف نهایى کسانی که ايمان به خدا ندارند و مسير و سبيل ايمان را نمى پيمايند، غايتى است دور.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۴۶
* تا اين جا روشن شد که: راه به سوى خدا دو تا است:
يکى دور، و يکى نزديک. راه نزديک راه مؤمنين و راه دور، راه غير ايشان است ، و هر دو راه هم، به حکم آيه ۶ «سوره انشقاق» راه خداست.
تقسيم ديگرى براى راه به سوى خدا
*مقدمه سوم اين که:
علاوه بر تقسيم قبلى که راه خدا را به دو قسم «دور» و «نزديک» تقسيم مى کرد، تقسيم ديگرى است که: يک راه را به سوى بلندى، و راهى ديگر را به سوى پستى منتهى می داند.
يک جا مى فرمايد: «إنّ الّذين کذّبوا بآياتنا و استکبروا عنها لا تفتّح لهم أبواب السماء»: (کسانی که آيات ما را تکذيب کرده و از پذيرفتن آن استکبار ورزيدند، درب هاى آسمان به رويشان باز نمی شود)، معلوم می شود: آن هایی که چنين نيستند، درب هاى آسمان به رويشان باز می شود. چون اگر هيچ کس به سوى آسمان بالا نمی رفت و درب هاى آسمان را نمى کوبيد، براى درب معنایى نبود.
و در جایى ديگر مى فرمايد: «و من يحلل عليه غضبى فقد هوى»: (کسی که غضب من بر او احاطه کند، او به سوى پستى سقوط مى کند)، چون کلمه «هوى» از مصدر «هوى» است، که معناى سقوط را می دهد.
و در جایى ديگر مى فرمايد: «و من يتبدّل الکفر بالإيمان، فقد ضلّ سواء السبيل»: (کسي که ايمان را با کفر عوض کند، راه را گُم کرده)، که مى رساند: دسته سومى هستند که نه راهشان به سوى بالا است، و نه به سوى سقوط، بلکه اصلا راه را گُم کرده، دچار حيرت شده اند. آن ها که راهشان به سوى بالا است، کسانى هستند که ايمان به آيات خدا دارند و از عبادت او استکبار نمى کنند. و بعضى ديگر راهشان به سوى پستى منتهى می شود، و آن ها کسانى هستند که به ايشان غضب شده. و بعضى ديگر، اصلا راه را از دست داده و گمراه شده اند، و آنان «ضالّين»اند. و اى بسا که آيه مورد بحث، به اين سه طائفه اشاره کند. «الّذين أنعمت عليهم»: طائفه اول، و «مغضوب عليهم»: طائفه دوم، و «ضالّين»: طائفه سوم باشند.
و پر واضح است که: «صراط مستقيم» آن دو طريق ديگر، يعنى طريق «مغضوب عليهم » و طريق «ضالّين» نيست؛ پس قهرا همان طائفه اول، يعنى مؤمنين خواهد بود که از آيات خدا استکبار نمى ورزند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۴۷
سبيل مؤمنين نيز تقسيمات و درجاتى دارد
* مقدمه چهارم اين که:
از آيه: «يرفع اللّه الّذين آمنوا منکم و الّذين اوتوا العلم درجات»: (خداوند کسانى را که ايمان آورده اند، بلند مى کند و کسانى را که علم داده شده اند، به درجاتى بالا مى برد)، بر مى آيد که:
همين طريق اول نيز تقسيم هایى دارد، و يک طريق نيست و کسی که با ايمان به خدا، به راه اول، يعنى سبيل مؤ منين افتاده، چنان نيست که ديگر ظرفيت تکاملش پُر شده باشد، بلکه هنوز براى تکامل ظرفيت دارد، که اگر آن بقيه را هم به دست آورد؛ آن وقت از اصحاب صراط مستقيم مى شود.
ضلالت ، شرک و ظلم در خارج يک مصداق دارند
توضيح اين که: اولا بايد دانست که هر ضلالتى شرک است، همچنان که عکسش نيز چنين است. يعنى هر شرکى ضلالت است، به شهادت آيه:
«و من يتبدّل الکفر بالإيمان فقد ضلّ سواء السبيل»: (و کسی که کفر را با ايمان عوض کند، راه ميانه را گُم کرده است)،
و آيه: «أن لا تعبدوا الشيطان إنّه لکم عدوّ مبين، و أن اعبدونى هذا صراط مستقيم، و لقد أضلّ منکم جبلّا کثيرا»: (و شيطان را نپرستيد، که دشمن آشکار شما است، بلکه مرا بپرستيد، که اين است صراط مستقيم، در حالی که او جمع کثيرى از شما را گمراه کرده)، که آيه اولى کفر را ضلالت و دومى، ضلالت را کفر و شرک می داند، و قرآن شرک را ظلم، و ظلم را شرک می داند. از شيطان حکايت مى کند که بعد از همه اضلال ها و خيانت هايش، در قيامت می گويد: «إنّى کفرت بما اشرکتمون من قبل إنّ الظالمين لهم عذاب أليم»: (من به آنچه شما مى کرديد و مرا شريک جرم می ساختيد، کفر مى ورزم و بيزارم، براى اين که ستمگران عذابى دردناک دارند). و در اين کلام، خود شرک را ظلم دانسته، و در آيه: «الّذين آمنوا و لم يلبسوا إيمانهم بظلم أولئک لهم الأمن و هم مهتدون»: (کسانی که ايمان آورده، و ايمان خود را آميخته با ظلم نکردند، ايشان امنيت دارند، و راه را يافته اند)، ظلم را شرک و نقطه مقابل ايمان شمرده است، چون اهتداء و ايمنى از ضلالت و يا عذاب را که اثر ضلالت است، مترتب بر داشتن صفت ايمان و زايل گشتن صفت ظلم کرده است.
و کوتاه سخن آن که: ضلالت و شرک و ظلم در خارج يک مصداق دارند، و آن جا هم که گفته ايم: هر يک از اين سه معرّف ديگرى است، و يا به وسيله ديگرى معرفى مى شود، منظورمان مصداق است، نه مفهوم. چون پُر واضح است که: مفهوم ضلالت، غير ظلم و شرک، و از ظلم غير از آن دوى ديگر، و از شرک هم باز غير آن دو تاى ديگر است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۴۸
صراط مستقيم، صراطى است که هيچ يک از ضلالت، شرک و ظلم در آن راه ندارد
* حال که اين معنى را دانستى، معلوم شد که:
صراط مستقيم که صراط غير گمراهان است، صراطى است که به هيچ وجه، شرک و ظلم در آن راه ندارد. همچنان که ضلالتى در آن راه نمى يابد، نه ضلالت در باطن و قلب، از قبيل کفر و خاطرات ناشايست، که خدا از آن راضى نيست، و نه در ظاهر اعضا و ارکان بدن. چون معصيت و يا قصور در اطاعت، که هيچ يک از اين ها در آن صراط يافت نمى شود، و اين همانا حق توحيد علمى و عملى است. و توحيد هم، همين دو مرحله را دارد. ديگر شقّ سومى برايش نيست، و به فرموده قرآن، بعد از حق، غير از ضلالت چه مى تواند باشد؟
آيه: «۸۲ سوره انعام»، که چند سطر قبل گذشت نيز، بر همين معنا منطبق است که در آن امنيت در طريق را اثبات نموده، به اهتداء تامّ و تمام وعده مى دهد. البته اين که گفتيم وعده می دهد، براساس آن نظريه ادبى است که مى گويند: اسم فاعل، حقيقت در آينده است. (دقت بفرمایيد). اين يک صفت بود از صفات صراط مستقيم.
اصحاب صراط مستقيم، به تمام معنا ثابت قدم هستند
*مقدمه پنجم اين که:
اصحاب صراط مستقيم در صورت عبوديت خدا، داراى ثبات قدم به تمام معنا هستند. هم در فعل، و هم در قول، هم در ظاهر، و هم در باطن. و ممکن نيست که نامبردگان بر غير اين صفت ديده شوند، و در همه احوال خدا و رسول را اطاعت مى کنند.
چنانچه نخست درباره آن ها فرمود: «و من يطع اللّه و الرسول فأولئک مع الّذين أنعم اللّه عليهم من النّبيّين و الصدّيقين و الشّهداء و الصّالحين و حسن أولئک رفيقا»: (کسی که خدا و رسول را اطاعت کند، چنين کسانى با آنان هستند که خدا بر ايشان انعام کرده، از انبيا و صدّيقين و شهدا و صالحان، که اينان نيکو رفقایى هستند)،
و سپس اين ايمان و اطاعت را چنين توصيف کرده: «فلا و ربّک لا يؤمنون حتّى يحکّموک فيما شجر بينهم، ثمّ لا يجدوا فى أنفسهم حرجا ممّا قضيت و يسلّموا تسليما، و لو أنّا کتبنا عليهم أن اقتلوا أنفسکم أو اخرجوا من ديارکم، ما فعلوه الّا قليل منهم، و لو أنّهم فعلوا ما يوعظون به، لکان خيرا لهم و أشدّ تثبيتا»: (نه به پروردگارت سوگند، ايمان واقعى نمى آورند، مگر وقتى که تو را حاکم بر خود بدانند، و در اختلافاتى که ميانه خودشان رُخ مى دهد، به هرچه تو حکم کنى راضى باشند، و احساس ناراحتى نکنند، و صرفا تسليم بوده باشند، به حدّى که اگر ما واجب کنيم که خود را بکشيد، يا از شهر و ديارتان بيرون شويد، بيرون شوند، ولى جز عدّه کمى از ايشان اين طور نيستند، و حال آن که اگر اين طور باشند و به اندرزها عمل کنند، براى خودشان بهتر، و در استواريشان مؤثرتر است).
اصحاب صراط مستقيم، مقامى عالى تر از مؤمنين دارند
تازه مؤمنانى را که چنين ثبات قدمى دارند، پایين تر از اصحاب صراط مستقيم دانسته، وصف آنان را با آن همه فضيلت که برايشان قائل شد، مادون صف اصحاب صراط مستقيم دانسته، چون در آيه (۶۸ سوره نساء) فرموده: اين مؤمنين با کسانى محشور و رفيق اند که خدا بر آنان انعام کرده، (يعنى اصحاب صراط مستقيم)، و نفرموده: از ايشانند، و نيز فرموده: با آنان رفيق اند، و نفرموده يکى از ايشانند. پس معلوم مى شود: اصحاب صراط مستقيم، يعنى «الّذين أنعم اللّه عليهم» مقامى عالى تر از مؤمنين دارند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۴۹
نظير آيه (۶۸ سوره نساء)، در اين که مؤمنين را در زمره اصحاب صراط مستقيم ندانسته، بلکه پایين تر از ايشان مى شمارد، آيه: «و الّذين آمنوا باللّه و رسله أولئک هم الصدّيقون و الشّهداء عند ربّهم لهم أجرهم و نورهم» مى باشد. چون در اين آيه، مؤمنين را به صدّيقين و شهداء ملحق کرده، و با اين که جزو آنان نيستند، به عنوان پاداش، اجر و نور آنان را به ايشان داده و فرموده: «و کسانی که به خدا و رسولان وى ايمان آورده اند، در حقيقت آنها هم نزد پروردگارشان صدّيق و شهيد محسوب مى شوند، و نور و اجر ايشان را دارند».
پس معلوم مى شود: اصحاب صراط مستقيم، قدر و منزلت و درجه بلندترى از درجه مؤمنين خالص دارند. حتى مؤمنانى که دل ها و اعمالشان از ضلالت و شرک و ظلم به کلّى خالص است.
پس تدبّر و دقّت در اين آيات براى آدمى يقين مى آورد به اين که: مؤمنين با اين که چنين فضائلى را دارا هستند، مع ذلک در فضيلت کامل نيستند، و هنوز ظرفيت آن را دارند که خود را به «الّذين أنعم اللّه عليهم» برسانند، و با پُر کردن بقيه ظرفيت خود، همنشين با آنان شوند و به درجه آنان برسند. و بعيد نيست که اين بقيه، نوعى علم و ايمان خاصى به خدا باشد. چون در آيه: «يرفع اللّه الّذين آمنوا منکم و الّذين أوتوا العلم درجات »: (خداوند، آن هایى را که از شما ايمان آورده اند، و آنان که علم به ايشان داده شده، به درجاتى بالا مى برد)، دارندگان علم را از مؤمنين بالاتر دانسته. معلوم مى شود: برترى «الّذين أنعم اللّه عليهم» از مؤمنين، به داشتن همان علمى است که خدا به آنان داده، نه علمى که خود از مسير عادى کسب کنند. پس اصحاب صراط مستقيم که «أنعم اللّه عليهم » به خاطر داشتن نعمتى که خدا به ايشان داده، (يعنى نعمت علمى مخصوص)، قدر و منزلت بالاترى دارند، و حتى از دارندگان نعمت ايمان کامل نيز بالاترند. اين هم يک صفت و امتياز در اصحاب صراط مستقيم.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۵۰
موارد استعمال صراط و سبيل در قرآن و فرق آن دو
* مقدمه ششم اين که:
خدای تعالى در کلام مجيدش، مکرّر نام صراط و سبيل را برده، و آن ها را صراط و سبيل هاى خود خوانده، با اين تفاوت که به جز يک صراط مستقيم به خود نسبت نداده، ولى سبيل هاى چندى را به خود نسبت داده. پس معلوم مى شود: ميان خدا و بندگان چند سبيل و يک صراط مستقيم بر قرار است. مثلا درباره سبيل فرموده: «و الّذين جاهدوا فينا لنهدينّهم سبلنا»: (و کسانى که در راه ما جهاد کنند، ما به سوى سبيل هاى خود هدايتشان مى کنيم)، ولى هر جا صحبت از صراط مستقيم به ميان آمده، آن را يکى دانسته است. از طرف ديگر، جز در آيه مورد بحث که صراط مستقيم را به بعضى از بندگان نسبت داده، در هيچ مورد صراط مستقيم را به کسى از خلايق نسبت نداده، به خلاف سبيل، که آن را در چند جا، به چند طائفه از خلقش نسبت داده. يک جا آن را به رسول خدا(ص) نسبت داده، و فرموده: (قُل هذه سبيلى، أدعوا إلى اللّه على بصيرة: بگو اين سبيل من است، که مردم را با بصيرت به سوى خدا دعوت کنم). جاى ديگر، آن را به توبه کاران نسبت داده و فرموده: «سبيل من أناب إلىّ: (راه آن کس که به درگاه من رجوع کند). و در سوره نساء آيه (۱۱۵)، آن را به مؤمنين نسبت داده و فرموده: «سبيل المؤمنين».
از اين جا معلوم می شود که: «سبيل» غير از «صراط مستقيم» است. چون سبيل متعدد است، و به اختلاف احوال رهروان راه عبادت مختلف می شود. به خلاف صراط مستقيم، که يکى است، و در مَثَل بزرگراهى است که همه راه هاى فرعى بدان منتهى می شود. همچنان که آيه: «قد جاءکم من اللّه نور و کتاب مبين، يهدى به اللّه من اتّبع رضوانه سبل السلام، و يخرجهم من الظّلمات إلى النّور بإذنه و يهديهم إلى صراط مستقيم»: (از ناحيه خدا، به سوى شما نورى و کتابى روشن آمد، که خدا به وسيله آن، هر کس که در پى خوشنودى او باشد، به سبيل هاى سلامت راهنمایى نموده و به اذن خود، از ظلمت ها به سوى نور بيرون مى کند، و به سوى صراط مستقيم شان، هدايت مى فرمايد)، به آن اشاره دارد. چون «سبيل» را متعدد و بسيار قلمداد نموده، «صراط» را واحد دانسته است. حال يا اين است که صراط مستقيم همه آن سبيل ها است، و يا اين است که آن سبيل ها همان طور که گفتيم، راه هاى فرعى است که بعد از اتصالشان به يکديگر، به صورت صراط مستقيم و شاهراه در مى آيند.
فرق ديگرى بين سبيل و صراط
* مقدمه هفتم اين که:
از آيه شريفه: «و ما يؤمن أکثرهم باللّه إلّا و هم مشرکون»: (بيشترشان به خدا ايمان نمى آورند، مگر توأم با شرک)، بر مى آيد که: يک مرحله از شرک (که همان ضلالت باشد)، با ايمان (که عبارت است از يکى از سبيل ها) جمع می شود. و اين، خود فرق ديگرى ميان سبيل و صراط است، که سبيل با شرک جمع می شود، ولى صراط مستقيم با ضلالت و شرک جمع نمی شود. همچنان که در آيات مورد بحث هم، در معرفى صراط مستقيم فرمود: «و لا الضّالّين».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۵۱
دقت در آيات نامبرده در بالا به دست می دهد که: هر يک از سبيل ها با مقدارى نقص، و يا حداقل با امتيازى جمع می شود، به خلاف صراط مستقيم، که نه نقص در آن راه دارد و نه صراط مستقيم زيد از صراط مستقيم عمرو امتياز دارد، بلکه هر دو صراط مستقيم است، به خلاف سبيل ها، که هر يک مصداقى از صراط مستقيم است، ولکن با امتيازى که به واسطه آن، از سبيل هاى ديگر ممتاز می شود و غير او مى گردد. اما صراط مستقيمى که در ضمن اين است، عين صراط مستقيمى است که در ضمن سبيل ديگر است. و خلاصه: صراط مستقيم با هر يک از سبيل ها متحد است.
همچنان که از بعضى آيات نامبرده و غير نامبرده از قبيل آيه: «و أن اعبدونى هذا صراط مستقيم» و آيه: «قل إنّنى هدانى ربّى إلى صراط مستقيم، دينا قيما ملّة إبراهيم حنيفا»: (بگو به درستى پروردگار من، مرا به سوى صراط مستقيم که دينى است قيّم، و ملّت حنيف ابراهيم هدايت فرموده) نيز اين معنا استفاده می شود.
مَثَل صراط مستقيم نسبت به سبيل هاى خدا، مَثَل روح است نسبت به بدن
چون هم عبادت را صراط مستقيم خوانده، و هم دين را، با اين که اين دو عنوان بين همه سبيل ها مشترک هستند. پس می توان گفت: مَثَل صراط مستقيم نسبت به سبيل هاى خدا، مَثَل روح است نسبت به بدن. همان طور که بدن يک انسان در زندگيش اطوار مختلفى دارد و در هر يک از آن احوال و اطوار، غير آن انسان در طور ديگر است، مثلا انسان در حال جنين غير همان انسان در حال طفوليت و بلوغ و جوانى و کهولت و سالخوردگى و فرتوتى است. ولى در عين حال، روح او همان روح است و در همه آن اطوار، يکى است و با بدن او همه جا متحد است.
و نيز، بدن او ممکن است به احوالى مبتلا شود که بر خلاف ميل او باشد و روح او، صرف نظر از بدنش آن احوال را نخواهد و اقتضاى آن را نداشته باشد. به خلاف روح که هيچ وقت معرض اين اطوار قرار نمى گيرد. چون او مفطور به فطرت خدا است، که به حکم: «لا تبديل لخلق اللّه»، فطرياتش دگرگون نمى شود، و با اين که روح و بدن از اين دو جهت با هم فرق دارند، در عين حال روح آن انسان نامبرده همان بدن او است، و انسانی که فرض کرديم، مجموع روح و بدن است.
همچنين، سبيل به سوى خدا، به همان صراط مستقيم است، جز اين که هر يک از سبيل ها مثلا سبيل مؤمنين، و سبيل منيبين، و سبيل پيروى کنندگان رسول خدا(ص)، و هر سبيل ديگر، گاه می شود که يا از داخل و يا خارج دچار آفتى مى گردد، ولى صراط مستقيم، همان طور که گفتيم، هرگز دچار اين دو آفت نمی شود. چه، ملاحظه فرموديد که: ايمان که يکى از سبيل ها است، گاهى با شرک هم جمع می شود، همچنان که گاهى با ضلالت جمع می شود، اما هيچ يک از شرک و ضلالت با صراط مستقيم جمع نمى گردد. پس معلوم شد که براى سبيل، مرتبه هاى بسيارى است. بعضى از آن ها خالص، و بعضى ديگر آميخته با شرک و ضلالت است. بعضى راهى کوتاه تر، و بعضى ديگر دورتراست، اما هرچه هست، به سوى صراط مستقيم مى رود و به معنایى ديگر، همان صراط مستقيم است، که بيانش گذشت.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۵۲
مَثَلى از کلام خدا و تطبيق آن با ما نحن فيه
و خداى سبحان، همين معنا يعنى اختلاف سبيل و راه هایى را که به سوى او منتهى می شود و اين که همه آن سبيل ها از صراط مستقيم و مصداق آنند، در يک مثلى که براى حق و باطل زده بيان کرده، و فرموده: «أنزل من السماء ماء، فسالت أودية بقدرها، فاحتمل السيل زبدا رابيا، و ممّا يوقدون عليه فى النّار، ابتغاء حلية، أو متاع زبد مثله، کذلک يضرب اللّه الحقّ و الباطل ، فأمّا الزبد فيذهب جفاء، و أمّا ما ينفع النّاس فيمکث فى الأرض، کذلک يضرب اللّه الأمثال»: (خدا آبى از آسمان مى فرستد سيل گير ها، هر يک به قدر ظرفيت خود جارى شدند، پس سيل کفى بلند با خود آورد از آنچه هم که شما در آتش بر آن می دميد تا زيورى يا اثاثى بسازيد نيز کفى مانند کف سيل هست، خدا اين چنين حق و باطل را مَثَل مى زند که کف بى فایده بعد از خشک شدن از بين مى رود و اما آنچه به حال مردم نافع است، در زمين باقى می ماند، خدا مَثَل ها را اين چنين مى زند).
به طوری که ملاحظه مى فرمایيد، در اين مَثَل، ظرفيت دل ها و فهم ها را در گرفتن معارف و کمالات، مختلف دانسته است، در عين اين که آن معارف همه و همه، مانند باران متکّى و منتهى به يک رزقى است آسمانى، در آن مَثَل يک آب بود، ولى به اشکال مختلف از نظر کمّى و زيادى سيل در آمد. در معارف نيز يک چيز است، عنايتى است آسمانى، اما در هر دلى به شکلى و اندازه اى خاص در مى آيد، که تمامى اين بحث در ذيل خود آيه سوره رعد إن شاء اللّه خواهد آمد. و بالاخره اين نيز يکى از تفاوت هاى صراط مستقيم با سبل است، و يا بگو: يکى از خصوصيات آن است.
معنى صراط مستقيم با نتيجه گيرى از مقدمات ذکر شده
حال که اين هفت مقدمه روشن گرديد، معلوم شد که «صراط مستقيم» راهى است به سوى خدا، که هر راه ديگرى که خلايق به سوى خدا دارند، شعبه اى از آن است، و هر طريقى که آدمى را به سوى خدا رهنمایى مى کند، بهره اى از صراط مستقيم را دارا است. به اين معنا که هر راهى و طريقه اى که فرض شود، به آن مقدار آدمى را به سوى خدا و حق راهنمایى مى کند که خودش از صراط مستقيم دارا و متضمن باشد. اگر آن راه به مقدار اندکى از صراط مستقيم را دارا باشد، رهرو خود را کمتر به سوى خدا مى کشاند و اگر بيشتر داشته باشد، بيشتر مى کشاند.
و امّا خود صراط مستقيم، بدون هيچ قيد و شرطى، رهرو خود را به سوى خدا هدايت مى کند و مى رساند. و به همين جهت، خدای تعالى نام آن را «صراط مستقيم» نهاد. چون کلمه «صراط»، به معناى راه روشن است، زيرا از ماده (ص ر ط) گرفته شده، که به معناى بلعيدن است. و راه روشن کأنّه رهرو خود را بلعيده و در مجراى گلوى خويش فرو برده، که ديگر نمى تواند اين سو و آن سو منحرف شود، و نيز نمى گذارد که از شکمش بيرون شود.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۵۳
و کلمه «مستقيم» هم، به معناى هر چيزى است که بخواهد روى پاى خود بايستد، و بتواند بدون اين که به چيزى تکيه کند، بر کنترل و تعادل خود و متعلّقات خود مسلّط باشد. مانند انسان ايستاده اى که بر امور خود مسلّط است. در نتيجه، برگشت معناى مستقيم به چيزى است که وضعش تغيير و تخلّف پذير نباشد. حال که معناى «صراط» آن شد، و معناى «مستقيم» اين، پس صراط مستقيم عبارت می شود از:
صراطى که در هدايت مردم و رساندنشان به سوى غايت و مقصدشان تخلّف نکند، و صد در صد اين اثر خود را ببخشد، همچنان که خدای تعالى در آيه شريفه: «فأمّا الّذين آمنوا باللّه و اعتصموا به، فسيدخلهم فى رحمة منه و فضل و يهديهم إليه صراطا مستقيما»: (و امّا آن هایی که به خدا ايمان آورده و از او خواستند تا حفظشان کند، به زودى خدايشان داخل رحمت خاصى از رحمت هاى خود نموده، و به سوى خويش هدايت مى کند. هدايتى که همان صراط مستقيم است). آن راهى را که هرگز در هدايت رهرو خود تخلّف ننموده، و دائما بر حال خود باقى است، صراط مستقيم ناميده.
خداوند سنّت و طريقه مستقيم خود را دائمى و غيرقابل تخلّف و تغيير معرفى مى کند
و نيز در آيه: «فمن يرد اللّه أن يهديه، يشرح صدره للإسلام، و من يرد أن يضلّه يجعل صدره ضيّقا حرجا، کأنّما يصّعد فى السماء، کذلک يجعل اللّه الرّجس على الّذين لا يؤمنون، و هذا صراط ربّک مستقيما»: (کسی که خدايش بخواهد هدايت کند، سينه اش را براى اسلام گشاده مى سازد، و کسی که خدايش بخواهد گمراه کند، سينه اش را تنگ و بى حوصله مى سازد، به طوری که گویى به آسمان بالا مى رود. آرى اين چنين خداوند پليدى را بر آنان که ايمان ندارند مسلط مى سازد، و اين راه مستقيم پروردگار تو است)، طريقه مستقيم خود را غير مختلف و غيرقابل تخلف معرفى کرده.
و نيز در آيه: «قال هذا صراط عَلَىَّ مستقيم، إنّ عبادى ليس لک عليهم سلطان، إلّا من اتّبعک من الغاوين: (فرمود: اين صراط مستقيم من است، و من خود را بدان ملزم کرده ام، به درستى بندگان من کساني اند که تو نمى توانى بر آنان تسلط يابى، مگر آن گمراهى که خودش به اختيار خود، پيروى تو را بپذيرد)، سنّت و طريقه مستقيم خود را دائمى و غيرقابل تغيير معرّفى فرموده، و در حقيقت مى خواهد بفرمايد: «فلن تجد لسنّة اللّه تبديلا، و لن تجد لسنّة اللّه تحويلا»: (براى سنّت خدا، نه تبديلى خواهى يافت، و نه دگرگونى). پس از آنچه که ما درباره صراط مستقيم گفتيم، پنج نکته به دست آمد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۵۴
پنج نکته درباره صراط مستقيم
* نکته اول اين که:
طرقى که به سوى خدای تعالى منتهى مى شود، از نظر کمال و نقص، و نايابى و رواجى، و دورى و نزديکی اش از منبع حقيقت، و از صراط مستقيم، مختلف است. مانند: طريقه اسلام و ايمان و عبادت و اخلاص وإخبات.
همچنان که در مقابل اين نامبرده ها، کفر، و شرک، و جحود، و طغيان، و معصيت، نيز از مراتب مختلفى از گمراهى را دارا هستند. همچنان که قرآن کريم درباره هر دو صنف فرموده: «و لکلّ درجات ممّا عملوا، و ليوفّيهم أعمالهم و هم لايظلمون»: (براى هر دسته اى درجاتى است از آنچه مى کنند، تا خدا سزاى عملشان را به کمال و تمام بدهد، و ايشان ستم نمى شوند). و اين معنا نظير معارف الهيه است، که عقول در تلقى و درک آن مختلف است. چون استعدادها مختلف، و به الوان قابليت ها متلوّن است. همچنان که آيه شريفه (رعد - ۱۷) نيز به اين اختلاف گواهى می داد.
* نکته دوم اين که:
همان طور که «صراط مستقيم» مهيمن و مافوق همه سبيل هاست، همچنين اصحاب صراط مستقيم که خدا آنان را در آن صراط جاى داده، مهيمن و مافوق ساير مردمند. چون خدای تعالى امور آنان را خودش به عهده گرفته، و امور مردم را به عهده آنان نهاده، و امر هدايت ايشان را به آنان واگذار نموده و فرموده: «و حسن أولئک رفيقا»: (اينان بهترين رفيق اند). و نيز فرموده: «إنّما وليّکم اللّه و رسوله و الّذين آمنوا، الّذين يقيمون الصلوة و يؤتون الزکوة و هم راکعون»: (تنها ولىّ و سرپرست شما خداست، و رسول او، و آنان که ايمان آورده اند، يعنى آنان که نماز می گذارند، و در حال رکوع صدقه می دهند)، که به حکم آيه اول، صراط مستقيم و يا بگو «صراط الّذين أنعم اللّه عليهم»، را صراط انبياء و صدّيقين و شهداء و صالحين دانسته، به حکم آيه دوم با در نظر گرفتن روايات متواتره صراط، اميرالمؤمنين على بن ابی طالب عليهم السلام شمرده است، و آن جناب را اوّلين فاتح اين صراط دانسته که إن شاء اللّه بحث مفصل آن در آيه بعدى خواهد آمد.
* تحقيق درباره معنى هدايت در «إهدنا الصراط المستقيم »:
* نکته سوم اين که:
وقتى مى گویيم: «ما را به سوى صراط مستقيم هدايت فرما»، هدايت به سوى صراط مستقيم وقتى معنايش مشخص مى شود، که معناى صراط مستقيم معين گردد. لذا ما نخست به بحث لغوى آن پرداخته، مى گویيم: در صحاح گفته: هدايت به معناى دلالت است. ساير علماى اهل لغت به وى اشکال کرده اند، که اين کلمه همه جا به معناى دلالت نيست، بلکه وقتى به معناى دلالت است، که مفعول دومش را به وسيله کلمه «إلى» بگيرد. و امّا در جایی که خودش و بدون کلمه نامبرده، هر دو مفعول خود را گرفته باشد، نظير آيه «إهدنا الصراط» - که هم ضمير «نا» و هم «صراط» را مفعول گرفته - به معناى ايصال و رساندن مطلوب است. مثل کسى که در مقابل شخصى که مى پرسد: منزل زيد کجا است؟ دست او را گرفته، بدون دادن آدرس و دلالت زبانى، او را به در خانه زيد برساند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۵۵
و استدلال کرده اند به امثال آيه: «أنّک لا تهدى من أحببت، ولکنّ الله يهدى من يشاء»: (تو هر کس را که دوست بدارى هدايت نمى کنى، ولکن خداست که هر که را بخواهد، هدايت مى کند)، که چون کلمه هدايت در آن هر دو مفعول را بدون حرف (إلى) گرفته، به معناى رساندن به مطلوب است، نه راهنمایى. چون دلالت و راهنمایى چيزى نيست که از پيغمبر(ص) نفى شود، زيرا او همواره دلالت می کرد. پس معنا ندارد آيه نامبرده بفرمايد: تو هر کس را بخواهى دلالت نمى کنى، به خلاف اين که کلمه نامبرده به معناى رساندن به هدف باشد، که در اين صورت صحيح است بفرمايد: تو نمى توانى هر که را بخواهى، به هدف برسانى.
رده:تفسیر المیزان