آیه ۷ سوره حمد

سوره حمد(الفاتحة)، آیه ۷ · جزء ۱ · صفحه ۱

صِرَاطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَلَا الضَّالِّينَ

راه کسانی که آنان را مشمول نعمت خود ساختی؛ نه کسانی که بر آنان غضب کرده‌ای؛ و نه گمراهان.

معنی کلمات و عبارات
«صِرَاطَ»: بدل از (الصِّرَاطَ) پیشین است. «الَّذِینَ أَنْعَمْتَ عَلَیْهِمْ»: مراد کسانی است که در (نساء / ) از آنان سخن رفته است. «غَیْرِ»: بدل از ضمیر (هِمْ) یا از (الَّذِینَ) است. «الْمَغْضُوبِ عَلَیْهِمْ»: مراد کسانی است که در (فتح / از آنان سخن رفته است. «الضَّآلِّینَ»: گمراهان. مراد کسانی است که در (آل‌‌عمران / ، واقعه / - ) از ایشان صحبت شده است.
نزول

سال ۳ بعثت(دوره مکی) بازپخش وحی در این سال

نکات آیه
۱ - تقسیم انسانها به ثابت قدمان بر هدایت و مغضوبین درگاه خدا و گمراهان، از طبقه بندیهاى مردم در قرآن «صرط الذین انعمت علیهم غیر المغضوب علیهم و لاالضآلّین» مراد از «نعمت» در «انعمت علیهم» به قرینه فرازهاى قبل و بعد، نعمت هدایت است، نه نعمتهاى مادى. علاوه بر اینکه همه موجودات، حتى کافران، از این نعمتها برخوردار هستند. ۲ - گروهى از انسانها برخوردار از هدایتهاى ویژه الهى و بهره مند از مراحل والاى آن هستند. «صرط الذین انعمت علیهم» چنانچه گذشت مراد از «نعمت» نعمت هدایت است، و چون درخواست کنندگان این نعمت خود از هدایت یافتگان هستند، مقصود از آن، هدایتى ویژه است. ۳ - هدایت به صراط مستقیم، از نعمتهاى بزرگ خداوند است. «صرط الذین انعمت علیهم» اطلاق نعمت و اراده کردن نعمت هدایت، بیانگر این است که گوینده، نعمتهاى دیگر را در مقابل نعمت هدایت، نعمت به حساب نمى آورد، و این، حکایت از والایى نعمت هدایت دارد. ۴ - گروهى از هدایت یافتگان، بر طریق هدایت ثابت قدم نماندند و در زمره غضب شدگان و یا گمراهان قرار گرفتند. «صرط الذین انعمت علیهم غیر المغضوب علیهم و لاالضآلّین» برداشت فوق بر این اساس است که «غیر المغضوب» صفت احترازى براى «الذین انعمت» باشد. بر این مبنا نعمت داده شدگان یعنى، هدایت یافتگان سه گروه مى شوند: ۱- راه یافتگانى که دست از هدایت شسته و از «مغضوبین» مى شوند. ۲- هدایت یافتگانى که در بین راه گمراه شده و از «ضالین» مى گردند. ۳- هدایت پیشگانى که تا آخر بر صراط مستقیم پایدار مى مانند. ۵ - هدایت یافتگان نیز در خطر قرار گرفتن در زمره غضب شدگان و یا گمراهان هستند. «صرط الذین انعمت علیهم غیر المغضوب علیهم و لاالضآلّین» ۶ - خداشناسان موحد، خواهان هدایت به راه ثابت قدمان بر هدایت هستند. «الحمد للّه ... إهدنا الصرط المستقیم. صرط الذین انعمت علیهم» ۷ - «صراط مستقیم» راهى است به سوى خدا که هرگز به انحراف و کجى نمى گراید. «إهدنا الصرط المستقیم. صرط الذین انعمت علیهم» از توصیف «الذین ...» به وسیله «غیر المغضوب ...» معلوم مى شود که مراد از «صراط الذین ...» راهى است که هرگز به انحراف و کجى نمى گراید و همین راه به صراط مستقیم نامیده شده است ; زیرا «صراط الذین» عطف بیان براى «الصراط المستقیم» است. ۸ - الگوهاو نمونه هاى عینى راه یافتگان، داراى نقشى مهم در نیل به صراط مستقیم و سلوک در آن است. «إهدنا الصرط المستقیم. صرط الذین انعمت علیهم» از اینکه «صراط مستقیم» به راه انسانهاى هدایت یافته تفسیر شده، مى توان به این نکته رسید که انسان در نیل به صراط مستقیم نیازمند الگوها و نمونه هاى عینى راه یافتگان است و باید سالکان این طریق را بیابد و به ایشان اقتدا کند. ۹ - نعمت داده شدگان (هدایت یافتگان)، کسانى هستند که مورد غضب خدا واقع نشده و به گمراهى گرایش نداشته باشند. «صرط الذین انعمت علیهم غیر المغضوب علیهم و لاالضآلّین» برداشت فوق بر این مبناست که «غیر المغضوب» صفت توضیحى یا بدل و عطف بیان براى «الذین» باشد.
تفسیر (۱۰)
روایات و احادیث

۱۰ - «عن جعفر بن محمّد (ع) قال: قول اللّه عز و جل فى الحمد «صراط الذین أنعمت علیهم»; یعنى، محمّداً و ذریته صلوات اللّه علیهم; [منبع: معانى الاخبار، ص ۳۶، ح ۷; نورالثقلین، ج ۱، ص ۲۳، ح ۱۰۱.] از امام صادق (ع) درباره «صراط الذین أنعمت علیهم» در سوره حمد روایت شده که مراد از «الذین أنعمت علیهم» حضرت محمّد (ص) و ذریه او مى باشند. ۱۱ - از امام رضا (ع) روایت شده که فرمود: «... «غیر المغضوب علیهم» إستعاذة من أن یکون من المعاندین الکافرین المستخفین به و بأمره و نهیه ... ; [منبع: من لایحضره الفقیه، ج ۱، ص ۲۰۴، ح ۱۲; نورالثقلین، ج ۱، ص ۲۴، ح ۱۰۸.] ... [گفتن] «غیر المغضوب علیهم» [در نماز] پناه بردن به خداست از اینکه انسان جزو معاندان و کافرانى قرار گیرد که خدا و امر و نهى او را سبک مى شمارند ...».

موضوعات

دسته‌بندی موضوعی

فرهنگ قرآن (مطالب آیه) (۲۴)
  • لزوم استعاذه به خدا، از قرار گرفتن در زمره مغضوبان او
  • نقش مهم الگوها و نمونه های عینی راه یافتگان، در نیل به صراط مستقیم و سلوک در ان+۱ آیه
  • الگوی دیگران واقع شدن، از اثار سلوک در صراط مستقیم+۱ آیه
  • غضب شدگان خداوند، محروم از هدایت به صراط مستقیم+۱ آیه
  • گمراهان، محروم از صراط مستقیم+۱ آیه
  • صراط مستقیم، از ان نعمت داده شدگان+۱ آیه
  • هدایت به صراط مستقیم، نیازمند الگوهایی ره یافته به ان+۱ آیه
  • نقش مهم الگوها و نمونه های عینی راه یافتگان، در نیل به صراط مستقیم و سلوک در ان+۱ آیه
  • لزوم دعا به درگاه خدا برای هدایت شدن به صراط مستقیم و مصون ماندن از گمراهی+۱ آیه
  • هدایت به صراط مستقیم، از نعمتهای بزرگ خدا+۲ آیه
  • محرومیّت گمراهان، از هدایتهای الهی+۱ آیه
  • هدایت یافتگان، در خطر قرار گرفتن در زمره گمراهان
  • هدایت به صراط مستقیم، از موانع قرار گرفتن در زمره غضب شدگان و گمراهان+۱ آیه
  • یهود، مورد خشم و غضب خدا+۱ آیه
  • حرکت در صراط مستقیم الهی، مانع شمول غضب الهی+۱ آیه
  • هدایتیافتگان، برخوردار از نعمت خاص خداوند+۲ آیه
  • مغضوب خدا نبودن، نشانه برخورداری از نعمتهای الهی+۱ آیه
  • هدایت به صراط مستقیم، از نعمتهای الهی+۲ آیه
  • بهرهمندان از نعمتهای الهی، الگوهایی مناسب برای هدایت+۱ آیه
  • دعا به درگاه خداوند، زمینهساز هدایت به صراط مستقیم+۱ آیه
  • هدایت به صراط مستقیم، از نعمتهای بزرگ خداوند+۱ آیه
  • خدا شناسان موحّد، خواهان هدایت به راه ثابت قدمان بر هدایت+۱ آیه
  • نعمت داده شدگان از جانب خداوند، بهرهمند از هدایت ویژه الهی+۲ آیه
  • یهود، قومی مغضوب خداوند و محروم از رحمت وی+۱ آیه
واژه‌ها