تفسیر المیزان

المیزان جلد۱ بخش۱۰

_TOC__ ساخته خودش که در دست مردى شجاع تر از او است، عاجز بماند و سازندۀ تخت نرد و شطرنج، بايد که از همه بازىکنان شطرنج ماهرتر باشد، و سازندۀ فلود بايد که از هر کس ديگر بهتر آن را بنوازد؛ در حالی که هيچ يک از اين حرف ها صحيح نيست، و بسيار می شود که آهنگرى با شمشيری که خودش ساخته، کشته می شود، و سازندۀ شطرنج در برابر بازیکنى ماهر شکست می خورد، و نوازنده اى بهتر از سازندۀ فلود آن را مى نوازد. پس چه عيبى دارد که خداى تعالى، بشر را با همان زبانی که خود او وضع کرده، عاجز و ناتوان سازد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۱۱۴ شروط حصول بلاغت به تمام معناى کلمه پس از همه مطالب گذشته روشن گرديد که: بلاغت به تمام معناى کلمه وقتى براى کسى دست می دهد که اولا به تمامى امور واقعى احاطه و آگاهى داشته باشد، و در ثانى الفاظى که ادا مى کند، الفاظى باشد که نظم و اسلوبى داشته باشد و مو به مو، همه آن واقعيّات و صورت هاى ذهنى گوينده را در ذهن شنونده منتقل سازد. و ترتيب ميان اجزاء لفظ به حسب وضع لغوى مطابق باشد با اجزاء معنایى که لفظ می خواهد قالب آن شود، و اين مطابقت به طبع هم بوده باشد. و در نتيجه، وضع لغوى لغت با طبع مطابق باشد. اين آن تعريفى است که شيخ «عبدالقاهر جرجانى» در کتاب «دلائل الاعجاز» خود براى کلام فصيح و بليغ کرده. و اما معنا در صحت و درستی اش، متّکى بر خارج و واقع بوده باشد، به طوری که در قالب لفظ، آن وضعى را که در خارج دارد از دست ندهد، و اين مرتبه مقدّم بر مرتبه قبلى و اساس آن است. براى اين که چه بسيار کلام بليغ که تعريف بلاغت شامل آن هست، يعنى اجزاء لفظ با اجزاء معنا مطابقت دارد، ولى اساس آن کلام شوخى و هذيان است، که هيچ واقعيت خارجى ندارد و يا اساسش، جهالت است و معلوم است که نه کلام شوخى و هذيان مى تواند با جدّ مقاومت کند و نه جهالت، بنيۀ آن را دارد که با حکمت به معارضه برخيزد. و نيز معلوم است که کلام جامع ميان حلاوت و گوارایى عبارت، و جزالت اسلوب، و بلاغت معنا، و حقيقت واقع، راقى ترين کلام است . حق يکى است و چون قرآن حقّ است، ميان اجزاء آن اختلاف نيست باز اين معنا معلوم است که: وقتى کلام قائم براساس حقيقت و معنايش منطبق با واقع باشد، و تمام انطباق را دارا باشد، ممکن نيست که حقايق ديگر را تکذيب کند، و يا حقايق و معارف ديگران را تکذيب کند. چون حقائق عالَم همه با هم متحدالاجزاء متحدالارکانند، هيچ حقّى نيست که حقّى ديگر را باطل کند، و هيچ صدقى نيست که صدقى ديگر را ابطال و تکذيب کند. و اين باطل است که هم با حق منافات دارد، و هم با باطل هاى ديگر. خوب توجه کن، ببين از آيه: «فماذا بعد الحقّ إلّا الضلال »: (بعد از حق، غير از ضلالت چه چيز هست) چه می فهمى؟ در اين آيه، «حق» را مفرد آورده، تا اشاره کند به اين که در «حق» افتراق و تفرقه و پراکندگى نيست. باز در آيه: «و لا تتّبعوا السّبل فتفرّق بکم عن سبيله»: (راه ها را دنبال مکنيد، که از راه او متفرقتان مي سازد)، نظر کن که راه خدا را يکى دانسته، و راه هاى ديگر را متعدد و متفرّق، و تفرقه آور دانسته است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۱۱۵ حال که امر بدين منوال است، يعنى ميان اجزاء حق اختلاف و تفرقه نيست، بلکه همۀ اجزاء آن با يکدگر ائتلاف دارند - قرآن کريم هم که حق است - قهرا اختلافى در آن ديده نمی شود، و نبايد ديده شود، چون حق است و حق يکى است، و اجزاءش يکدگر را به سوى خود مى کشند، و هر يک ساير اجزاء را نتيجه می دهد. هر يک شاهد صدق ديگران، و حاکى از آن هاست. و اين از عجائب امر قرآن کريم است. براى اين که يک آيه از آيات آن، ممکن نيست بدون دلالت و بى نتيجه باشد، و وقتى يکى از آيات آن با يکى ديگر مناسب با آن ضميمه می شود، ممکن نيست که از ضميمه شدن آن دو، نکتۀ بکرى از حقايق دست نيايد. و همچنين وقتى آن دو آيه را با سوّمى ضميمه کنيم، مى بينيم که سوّمى شاهد صدق آن نکته می شود. و اين خصوصيت تنها در قرآن کريم است، و به زودى خوانندۀ عزيز در اين کتاب در خلال بياناتی که ذيل دسته از آيات ايراد مى کنيم، به اين خاصه بر خواهد خورد، و نمونه هایى از آن را خواهد ديد. اما حيف و صد حيف که اين روش و اين طريقه از تفسير، از صدر اسلام متروک ماند و اگر از همان اوائل، اين طريقه تعقيب می شد، قطعا تا امروز چشمه هایى از درياى گواراى قرآن جوشيده بود، و بشر به گنجينه هاى گرانبهایى از آن دست يافته بود. پس خيال مى کنم که تا اين جا اشکالى که کرده بودند، جواب داده شد و بطلانش از هر دو جهت روشن گرديد. هم روشن شد که منافات ندارد انسان، واضع لغت باشد و در عين حال، قرآنى نازل شود که خود وضع کنندۀ لغت عرب را از آوردن مثل آن عاجز سازد. و هم روشن گرديد که ممکن است از ميان قالب ها و ترکيب هاى لفظى، چند ترکيب، معجزه باشد و اين که در جهت اوّلى گفتند: سازنده لغت عرب انسان است، چطور ممکن است کتابى عربى او را عاجز کند؟ باطل است ، و اين که در جهت دوّم گفتند به فرضى هم که از ميان ترکيبات يک ترکيب معجزه در آيد، نيز باطل است. معجزه در قرآن به چه معناست و چه چيزی حقيقت آن را تفسير مى کند؟ ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۱۱۶ هيچ شبهه اى نيست در اين که قرآن دلالت دارد بر وجود آيتى که معجزه باشد. يعنى خارق عادت باشد، و دلالت کند بر اين که عاملى غير طبيعى و از ماوراء طبيعت و بيرون از نشئه ماده، در آن دست داشته است. البته «معجزه» به اين معنا را قرآن قبول دارد، نه به معناى امرى که ضرورت عقل را باطل سازد. پس اين که بعضى از عالم نماها در صدد بر آمده اند به خاطر اين که آبروى مباحث طبيعى را حفظ نموده، آنچه را از ظاهر آن ها فهميده با قرآن وفق دهند، آيات دالّه بر وجود معجزه و وقوع آن را تأويل کرده اند، زحمتى بيهوده کشيده و سخنانشان مردود است، و به درد خودشان می خورد. اينک براى روشن شدن حقيقت مطلب، آنچه از قرآن شريف درباره معناى معجزه استفاده می شود، در ضمن چند فصل ايراد مى کنيم، تا بى پايگى سخنان آن عالم نماها روشن گردد. قرآن قانون عليت عمومى را مى پذيرد قرآن کريم براى حوادث طبيعى، اسبابى قائل است، و قانون عمومى عليت و معلوليت را تصديق دارد. عقل هم با حکم بديهى و ضروريش، اين قانون را قبول داشته، بحث هاى علمى و استدلال هاى نظرى نيز بر آن تکيه دارد. چون انسان بر اين فطرت آفريده شده که براى هر حادثه اى مادى از علت پيدايش آن جستجو کند، و بدون هيچ ترديدى حکم کند که اين حادثه علتى داشته است. اين حکم ضرورى عقل آدمى است، و امّا علوم طبيعى و ساير بحث هاى علمى نيز هر حادثه اى را مستند به امورى می داند، که مربوط به آن و صالح براى عليت آن است. البته منظور ما از علت، آن امر واحد، و يا مجموع امورى است که وقتى دست به دست هم داده و در طبيعت به وجود مى آيند، باعث پيدايش موجودى ديگر مى شوند، بعد از تکرار تجربه خود، آن امر و يا امور را علت و آن موجود را معلول آن ها می ناميم. مثلا به طور مکرر تجربه کرده ايم که هر جا سوخته اى ديده ايم، قبل از پيدايش آن، علتى باعث آن شده، يا آتشى در بين بوده، و آن را سوزانده، و يا حرکت و اصطکاک شديدى باعث آن شده، و يا چيز ديگرى که باعث سوختگى می گردد، و از اين تجربه مکرر خود، حکمى کلى به دست آورده ايم، و نيز به دست آورده ايم که هرگز علت از معلول، و معلول از علت تخلف نمى پذيرد. پس کليت و عدم تخلف، يکى از احکام عليت و معلوليت و از لوازم آن می باشد. پس تا اين جا مسلّم شد که قانون عليت، هم مورد قبول عقل آدمى است و هم بحث هاى علمى آن را اساس و تکيه گاه خود می داند. حال مى خواهيم بگویيم: از ظاهر قرآن کريم هم بر مى آيد که اين قانون را قبول کرده، و آن را انکار نکرده است . چون به هر موضوعی که متعرّض شده، از قبيل مرگ و زندگى و حوادث ديگر آسمانى و زمينى، آن را مستند به علتى کرده است، هرچند که در آخر به منظور اثبات توحيد، همه را مستند به خدا دانسته. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۱۱۷ پس قرآن عزيز، به صحت قانون عليّت عمومى حکم کرده، به اين معنا که قبول کرده وقتى سببى از اسباب پيدا شود، و شرایط ديگر هم با آن سبب هماهنگى کند، و مانعى هم جلو تأثير آن سبب را نگيرد، مسبّب آن سبب وجود خواهد يافت. البته به اذن خدا وجود مى يابد، و چون مسبّبى را ديديم که وجود يافته، کشف مى شود که لابد قبلا سببش وجود يافته بوده. قرآن حوادث خارق عادت را مى پذيرد قرآن کريم - در عين اين که ديديم که قانون عليت را قبول دارد - از داستان ها و حوادثى خبر می دهد که با جريان عادى و معمولى و جارى در نظام علت و معلول سازگار نبوده، و جز با عواملى غير طبيعى و خارق العاده صورت نمى گيرد. و اين حوادث، همان آيت ها و معجزاتى است که به عده اى از انبيا کرام، چون نوح، هود، صالح، ابراهيم، لوط، داود، سليمان، موسى، عيسى و محمد، صلوات اللّه عليهم نسبت داده است. حال بايد دانست که اين گونه امور خارق العاده هرچند که عادت، آن را انکار نموده و بعيدش مى شمارد، الّا اين که فى نفسه امور محال نيستند، و چنان نيست که عقل آن را محال بداند، و از قبيل اجتماع دو نقيض ، و ارتفاع آن دو نبوده، مانند اين نيست که بگویيم: ممکن است چيزى از خود آن چيز سلب شود، مثلا گردو گردو نباشد، و يا بگویيم: يکى نصف دو تا نيست، و امثال اين گونه امورى که بالذات و فى نفسه محال اند، و خوارق عادات از اين قبيل نيستند. و چگونه می توان آن را از قبيل محالات دانست، با اين که مليون ها انسان عاقل که پيرو دين بودند، در اعصار قديم، معجزات را پذيرفته و بدون هيچ انکارى، با آغوش باز و با جان و دل قبولش کرده اند. اگر معجزه از قبيل مثال هاى بالا بود، عقل هيچ عاقلى آن را نمى پذيرفت، و با آن به نبوّت کسى، و هيچ مسئله اى ديگر استدلال نمى کرد، و اصلا احدى يافت نمی شد که آن را به کسى نسبت دهد. علاوه بر اين که: اصل اين گونه امور، يعنى معجزات را عادت طبيعت، انکار نمى کند. چون چشم نظام طبيعت از ديدن آن پُر است، و برايش تازگى ندارد. در هر آن مى بيند که زنده اى به مُرده تبديل می شود و مُرده اى زنده می گردد. صورتى به صورت ديگر، حادثه اى به حادثه ديگر تبديل مى شود. راحتى ها، جاى خود را به بلا و بلاها به راحتى می دهند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۱۱۸ دو فرق بين وقايع عادى و معجزه خارق عادت تنها فرقى که ميان روش عادت با معجزه خارق عادت هست، اين است که: اسباب مادى براى پديد آوردن آن گونه حوادث در جلو چشم ما اثر مى گذارند، و ما روابط مخصوصى که آن اسباب با آن حوادث دارند، و نيز شرايط زمانى و مکانى مخصوصش را مى بينيم، و از معجزات را نمى بينيم. و ديگر اين که: در حوادث طبيعى، اسباب اثر خود را به تدريج مى بخشند و در معجزه، آنى و فورى اثر مى گذارند. مثلا اژدها شدن عصا - که گفتيم محال عقلى نيست - در مجراى طبيعى اگر بخواهد صورت بگيرد، به علل و شرایط زمانى و مکانى مخصوصى محتاج است تا در آن شرایط، مادۀ عصا از حالى به حالى ديگر برگردد، و به صورت هاى بسيارى يکى پس از ديگرى در آيد تا در آخر، صورت آخرى را به خود بگيرد، يعنى اژدها شود. و معلوم است که در اين مجرا عصا در هر شرايطى که پيش آيد، و بدون هيچ علتى و خواست صاحب اراده اى اژدها نمی شود، ولى در مسير معجزه محتاج به آن شرایط و آن مدت طولانى نيست، بلکه علّت که عبارت است از خواست خدا، همه آن تأثيرهایى را که در مدت طولانى به کار مى افتاد تا عصا اژدها شود، در يک آن به کار مى اندازند، همچنان که ظاهر از آياتی که حال معجزات و خوارق را بيان مى کند، همين است. تصديق و پذيرفتن خوارق عادتّ نه تنها براى عامّۀ مردم - که سر و کارشان با حس و تجربه می باشد - مشکل است، بلکه نظر علوم طبيعى نيز با آن مساعد نيست. براى اين که علوم طبيعى هم سر و کارش با سطح مشهود از نظام علّت و معلول طبيعى است. آن سطحى که تجارب علمى و آزمايش هاى امروز و فرضياتى که حوادث را تعليل مى کنند، همه بر آن سطح انجام می شوند. پس پذيرفتن معجزات و خوارق عادات، هم براى عوام و هم براى دانشمندان روز، مشکل است. کارهاى خارق العاده و توجيه علمای روانکاو از آن ها چيزی که هست، علّت اين نامساعد بودن نظرها، تنها انس ذهن به امور محسوس و ملموس است، و گرنه خود علم، معجزه را نمى تواند انکار کند، و يا روى آن پرده پوشى کند. براى اين که چشم علم از ديدن امور عجيب و خارق العاده پُر است، هرچند که دستش هنوز به مجارى آن نرسيده باشد، و دانشمندان دنيا همواره از مرتاضين و جوکی ها، حرکات و کارهاى خارق العاده مى بينند، و در جراید و مجلات و کتاب ها می خوانند، و خلاصه چشم و گوش مردم دنيا از اين گونه اخبار پُر است، به حدّى که ديگر جاى هيچ شک و ترديدى در وجود چنين خوارقى باقى نمانده. و چون راهى براى انکار آن باقى نمانده، علماى روانکاو دنيا، ناگزير شده اند در مقام توجيه اين گونه کارها بر آمده، آن را به جريان امواج نامرئى الکتريسته و مغناطيسى نسبت دهند. لذا اين فرضيه را عنوان کرده اند که: رياضت و مبارزات نفسانى، هر قدر سخت تر باشد، بيشتر انسان را بر امواج نامرئى و مرموز مسلّط مى سازد، و بهتر می تواند در آن امواج قوى به دلخواه خود دخل و تصرف کند. امواجى که در اختيار اراده و شعورى است و يا اراده و شعورى با آن هاست، و به وسيله اين تسلّط بر امواج حرکات و تحريکات و تصرفاتى عجيب در مادّه نموده، از طريق قبض و بسط و امثال آن، ماده را به هر شکلى که می خواهد، در مى آورد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۱۱۹ و اين فرضيه در صورتى که تمام باشد و هيچ اشکالى اساسش را سست نکند، سر از يک فرضيه جديدى در مى آورد که تمامى حوادث متفرقه را تعليل مى کند، و همه را به يک علت طبيعى مربوط مي سازد. نظير فرضيه اى که در قديم حوادث و يا بعضى از آنها را توجيه مى کرد، و آن فرضيۀ «حرکت و قوه» بود. اين بود سخنان دانشمندان عصر درباره معجزه و خوارق عادات، و تا اندازه اى حق با ايشان است. چون معقول نيست معلولى طبيعى، علّت طبيعى نداشته باشد و در عين حال، رابطه طبيعى محفوظ باشد. به عبارت ساده تر: منظور از «علّت طبيعى» اين است که چند موجود طبيعى (چون آب و آفتاب و هوا و خاک) با شرایط و روابطى خاص جمع شوند، و در اثر اجتماع آن ها موجودى ديگر فرضا گياه پيدا شود، که وجودش بعد از وجود آن ها، و مربوط به آن هاست، به طورى که اگر آن اجتماع و نظام سابق به هم بخورد، اين موجود بعدى وجود پيدا نمى کند. پس فرضا اگر از طريق معجزه درخت خشکى سبز و بارور شد، با اين که موجودى است طبيعى، بايد علتى طبيعى نيز داشته باشد. حال چه ما آن علّت را بشناسيم و چه نشناسيم. چه مانند علماى نامبرده آن علّت را عبارت از امواج نامرئى الکتريسته مغناطيسى بدانيم، و چه درباره اش سکوت کنيم. معجزه و خوارق عادات نيز مستند به علل و اسباب هستند قرآن کريم هم، نام آن علت را نبرده و نفرموده آن يگانه امر طبيعى - که تمامى حوادث را چه عاديش و چه آن ها که براى بشر خارق العاده است، تعليل مى کند - چيست و چه نام دارد؟ و کيفيّت تأثيرش چگونه است؟ و اين سکوت قرآن از تعيين آن علّت، بدان جهت است که از غرض عمومى آن خارج بوده. زيرا قرآن براى هدايت عموم بشر نازل شده، نه تنها براى دانشمندان و کسانی که فرضا الکتريسته شناسند. چيزی که هست، قرآن کريم اين مقدار را بيان کرده که: براى هر حادث مادى سببى مادى است، که به اذن خدا، آن حادث را پديد مى آورد. و به عبارتى ديگر: براى هر حادثى مادى که در هستی اش مستند به خداست، (و همه موجودات مستند به اوست)، يک مجراى مادى و راهى طبيعى است، که خدای تعالى فيض خود را از آن مجرا به آن موجود افاضه مى کند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۱۲۰ از آن جمله می فرمايد: «و من يتّق اللّه يجعل له مخرجا و يرزقه من حيث لا يحتسب، و من يتوکّل على اللّه فهو حسبه، إنّ اللّه بالغ أمره قد جعل اللّه لکلّ شئ قدرا»: (کسی که از خدا بترسد، خدا برايش راه نجاتى قرار داده، از مسيرى که خودش نپندارد، روزيش می دهد، و کسی که بر خدا توکّل کند، او وى را بس است، که خدا به کار خويش مى رسد، و خدا براى هر چيزى مقدار و اندازه اى قرار داده). در صدر آيه، با مطلق آوردن کلام، مى فهماند هر کس از خدا بترسد، و هر کس به طور مطلق بر خدا توکّل کند، خدا او را روزى می دهد، و کافى براى اوست، هرچند که اسباب عادى که نزد ما سبب اند، بر خلاف روزى وى حکم کنند. يعنى حکم کنند که چنين کسى نبايد به مقدار کفايت روزی داشته باشد. اين دلالت را اطلاق آيات زير نيز دارد: «و إذا سألک عبادى عنّى، فإنّى قريب أجيب دعوة الدّاع إذا دعان»: (و چون بندگان من سراغ مرا از تو مى گيرند من نزديکم، دعاى دعا کننده را در صورتی که مرا بخواند، اجابت مى کنم، هرچند که اسباب ظاهرى مانع از اجابت باشد). «أدعونى أستجب لکم »: مرا بخوانيد تا دعايتان را مستجاب کنم، (هرچند که اسباب ظاهرى اقتضاى آن نداشته باشد). «أليس اللّه بکاف عبده»: آيا خدا کافى بنده خود نيست؟ چرا هست، و حوائج و سؤالات او را کفايت مى کند، هرچند که اسباب ظاهرى مخالف آن باشند). گفتگوى ما درباره صدر آيه سوّم از سورۀ طلاق بود، که آيات بعدى نيز، استفاده ما را از آن تأييد مى کرد. اينک می گویيم که: ذيل آيه، يعنى جمله: «إنّ اللّه بالغ أمره »، اطلاق صدر را تعليل مى کند، و مى فهماند چرا خدای تعالى، به طور مطلق امور متوکّلين و متّقين را کفايت مى کند؟ هرچند اسباب ظاهرى اجازه آن را ندهند؟ مى فرمايد: براى اين که اولا امور زندگى متوکّلين و متّقين، جزو کارهاى خود خداست، (همچنان که کارهاى شخصى يک وزير فداکار، کار شخص سلطان است). و در ثانى، خدایی که سلسله اسباب را به راه انداخته، العياذ باللّه دستبند به دست خود نزده، همان طور که به اراده و مشيّت خود آتش را سوزنده کرده، در داستان ابراهيم اين اثر را از آتش مى گيرد. و همچنين در مورد هر سببى ديگر، اراده و مشيّت خدای تعالى به اطلاق خود باقى است، و هرچه بخواهد مى کند، هرچند که راه هاى عادى و اسباب ظاهرى، اجازۀ چنين کارى را نداده باشند. حال بايد ديد: آيا در مورد خوارق عادات و معجزات، خدای تعالى چه مى کند؟ آيا معجزه را بدون به جريان انداختن اسباب مادى و علل طبيعى و به صرف اراده خود انجام می دهد، و يا آن که در مورد معجزه نيز، پاى اسباب را به ميان می آورد؟ ولى علم ما به آن اسباب احاطه ندارد، و خدا خودش بدان احاطه دارد، و به وسيله آن اسباب، آن کارى را که می خواهد، مى کند؟ ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۱۲۱ آيه «قد جعل اللّه لکلّ شئ قدرا» دلالت دارد بر صحت احتمال دوم هر دو طريق احتمال دارد، جز اين که جملۀ آخرى آيه سوّم سوره طلاق، يعنى جمله: «قد جعل اللّه لکلّ شئ قدرا»، که مطالب ماقبل خود را تعليل مى کند و مى فهماند به چه جهت (خدا به کارهاى متوکّلين و متّقين مى رسد)، دلالت دارد بر اين که احتمال دوّم صحيح است. چون به طور عموم فرموده: خدا براى هر چيزى که تصوّر کنى، حدّى و اندازه اى و مسيرى معيّن کرده. پس هر سببى که فرض شود (چه از قبيل سرد شدن آتش بر ابراهيم، و زنده شدن عصاى موسى و امثال آن ها باشد، که اسباب عاديه اجازه آن ها را نمى دهد)، و يا سوختن هيزم باشد، که خود، مسبّب يکى از اسباب عادى است، در هر دو مسبّب، خداى تعالى براى آن مسيرى و اندازه اى و مرزى معيّن کرده، و آن مسبّب را با ساير مسبّبات و موجودات مربوط و متصل ساخته. در مورد خوارق عادات، آن موجودات و آن اتصالات و ارتباطات را طورى به کار مى زند، که باعث پيدايش مسبّب مورد اراده اش (نسوختن ابراهيم، و اژدها شدن عصا و امثال آن) شود، هرچند که اسباب عادى هيچ ارتباطى با آن ها نداشته باشد. براى اين که اتصالات و ارتباط هاى نامبرده ملک موجودات نيست، تا هر جا آن ها اجازه دادند مُنقاد و رام شوند، و هرجا اجازه ندادند ياغى گردند، بلکه مانند خود موجودات، ملک خدای تعالى و مطيع و منقاد اويند. بنابراين، آيه شريفه دلالت دارد بر اين که خدای تعالى، بين تمامى موجودات اتصال ها و ارتباط هایى برقرار کرده، هر کارى بخواهد می تواند انجام دهد. و اين، نفى عليّت و سببيّت ميان اشيا نيست، و نمی خواهد بفرمايد اصلا علّت و معلولى در بين نيست، بلکه می خواهد آن را اثبات کند و بگويد: زمام اين علل همه به دست خداست، و به هر جا و به هر نحو که بخواهد، به حرکتش در مى آورد. پس ميان موجودات، عليّت حقيقى و واقعى هست، و هر وجودى با موجوداتى قبل از خود مرتبط است، و نظامى در ميان آن ها برقرار است، امّا نه به آن نحوى که از ظواهر موجودات و به حسب عادت در مى يابيم، (که مثلا همه جا سرکه صفرا بر باشد)، بلکه به نحوى ديگر است که تنها خدا بدان آگاه است. (دليل روشن اين معنا اين است که مى بينيم فرضيات علمى موجود، قاصر از آنند که تمامى حوادث وجود را تعليل کنند). ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۱۲۲ بيان اين که فقط خداوند به نظام و ارتباط بين موجودات آگاهى دارد اين همان حقيقتى است که «آيات قدر» نيز بر آن دلالت دارد. مانند آيه: «و إن من شئ إلّا عندنا خزائنه، و ما ننزّله إلّا بقدر معلوم»: (هيچ چيز نيست مگر آن که نزد ما خزينه هاى آن است، و ما نازل و درخور اين جهانش نمی کنيم، مگر به اندازه اى معلوم). و آيه: «إنّا کلّ شئ خلقناه بقدر»: ما هر چيزى را به قدر و اندازه خلق کرده ايم. و آيه: «و خلق کلّ شئ، فقدّره تقديرا»: (و هر چيزى آفريد و آن را به نوعى اندازه گيرى کرد). و آيه: «(الّذى خلق فسوّى، و الّذى قدّر فهدى»: (آن کسى که خلق کرد، و خلقت هر چيزی را تکميل و تمام نمود، و آن کسى که هرچه را آفريد، اندازه گيرى و هدايتش فرمود). و همچنين آيه: «ما أصاب من مصيبة فى الأرض و لا فى أنفسکم إلّا فى کتاب من قبل أن نبراها»: (هيچ مصيبتى در زمين و نه در خود شما پديد نمى آيد، مگر آن که قبل از پديد آوردنش در کتابى ضبط بوده)، که درباره ناگواری هاست. و نيز آيه: «ما أصاب من مصيبة إلّا بإذن اللّه، و من يؤمن باللّه يهد قلبه، و اللّه بکلّ شئ عليم»: (هيچ مصيبتى نمى رسد، مگر به اذن خدا، و کسی که به خدا ايمان آورد، خدا قلبش را هدايت مى کند، و خدا به هر چيزى داناست). آيه اوّلى و نيز بقيه آيات، همه دلالت دارند بر اين که هر چيزى از ساحت اطلاق به ساحت و مرحله تعيّن و تشخّص نازل می شود، و اين خداست که با تقدير و اندازه گيرى خود، آن ها را نازل می سازد. تقديری که هم قبل از هر موجود هست، و هم با آن، و چون معنا ندارد که موجودى در هستی اش محدود و مقدّر باشد، مگر آن که با همه روابطى که با ساير موجودات دارد محدود باشد و نيز، از آنجایی که يک موجود مادى با مجموعه اى از موجودات مادى ارتباط دارد، و آن مجموعه براى وى نظير قالب اند، که هستى او را تحديد و تعيين مى کند، لاجرم بايد گفت: هيچ موجود مادى نيست، مگر آن که به وسيله تمامى موجودات مادى که جلوتر از او و با او هستند قالب گيرى شده، و اين موجود، معلول موجود ديگرى است مثل خود. ممکن هم هست در اثبات آنچه گفته شد، استدلال کرد به آيه: «ذلکم اللّه ربّکم، خالق کلّ شئ»: (اين اللّه است که پروردگار شما، و آفريدگار همه کائنات است ). و آيه: «ما من دابّة إلّا هو آخذ بناصيتها إنّ ربّى على صراط مستقيم». چون اين دو آيه به ضميمه آيات ديگری که گذشت، قانون عمومى «عليّت» را تصديق می کند و مطلوب ما اثبات می شود. براى اين که: آيه اوّل، خلقت را به تمامى موجوداتى که اطلاق کلمۀ «چيز» بر آن صحيح باشد، عموميت داده و فرموده: هر آنچه «چيز» باشد، مخلوق خداست. و آيه دوّمى، خلقت را يک وَتيره و يک نسق دانسته، اختلافى را که مايه هرج و مرج و جزاف باشد، نفى مى کند. و قرآن کريم - همان طور که ديديد - قانون عمومى عليّت ميان موجودات را تصديق کرد، نتيجه می دهد که نظام وجود در موجودات مادى، چه با جريان عادى موجود شوند و چه با معجزه؛ بر صراط مستقيم است و اختلافى در طرز کار آن علل نيست. همه به يک وَتيره است و آن، اين است که: «هر حادثى معلول علت متقدم بر آن است». ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۱۲۳ از اين جا، اين معنا نيز نتيجه گيرى می شود که: هر سبب از اسباب عادى، که از مسبّب خود تخلّف کند، سبب حقيقى نيست، ما آن را سبب پنداشته ايم، و در مورد آن مسبّب، اسباب حقيقى هست، که به هيچ وجه تخلّف نمى پذيرد، و احکام و خواص، دائمى است. همچنان که تجارب علمى نيز در عناصر حيات و در خوارق عادات، اين معنا را تأييد مى کند. قرآن در عين اين که حوادث مادى را به علل مادى نسبت می دهد، به خدا هم منسوب می دارد قرآن کريم - همان طور که ديديد - ميان موجودات، عليّت و معلوليّت را اثبات کرد، و سببيّت بعضى را براى بعضى ديگر تصديق نمود. همچنين، امر تمامى موجودات را به خدايتعالى نسبت داده، نتيجه مى گيرد که: اسباب وجودى، سببيِت خود را از خود ندارند و مستقل در تأثير نيستند؛ بلکه مؤثّر حقيقى و به تمام معناى کلمه، کسى جز خداى «عزّ سلطانه» نيست، و در اين باره فرموده: «ألا له الخلق و الأمر»: (آگاه باش که خلقت و امر همه به دست اوست). و نيز فرموده: «لله ما فى السماوات و ما فى الأرض»: (از آنِ خداست آنچه در آسمان هاست و آنچه در زمين است). و نيز فرموده: «له ملک السماوات و الأرض»: (مر او راست مُلک آسمان ها و زمين). و نيز فرموده: «قل کلّ من عند اللّه»: (بگو همه از ناحيه خداست). و آياتى بسيار ديگر، که همه دلالت می کنند بر اين که: هر چيزى مملوک محض براى خداست و کسى در ملک عالَم شريک خدا نيست، و خدا می تواند هر گونه تصرفى که بخواهد و اراده کند، در آن بکند و کسى نيست که در چيزى از عالَم تصرف نمايد؛ مگر بعد از آن که خدا اجازه دهد. البته خدا به هر کس بخواهد، اجازه تصرّف می دهد، ولى در عين، حال همان کس نيز مستقل در تصرّف نيست، بلکه تنها اجازه دارد. و معلوم است که شخص ‍ مجاز، دخل و تصرفش به مقدارى است که اجازه اش داده باشند، و در اين باره فرموده: «قل اللّهمّ مالک المُلک، تؤتى المُلک من تشاء و تنزع المُلک ممّن تشاء»: (بار الها که مالک مُلکى، و مُلک را به هر کس بخواهى، می دهى و از هر کس ‍ بخواهى، باز مى ستانى). و نيز فرموده: «الّذى أعطى کلّ شئ خلقه ثمّ هدى»: (آن که خلقت هر موجودى را به آن داده و سپس هدايت کرده)؛ و آياتى ديگر از اين قبيل، که تنها خداي را مستقل در ملکيّت عالَم معرّفى مى کنند. همچنان که در دو آيه زير، اجازه تصرّف را به پاره اى اثبات نموده، در يکى فرموده: «له ما فى السماوات و ما فى الأرض، من ذا الّذى يشفع عنده إلّا بإذنه»: (مر او راست مُلک آنچه در آسمان ها و آنچه در زمين است، کيست آن کس که نزد او، بدون اذن او، شفاعت کند)؟ و در دوّمى مى فرمايد: «ثمّ استوى على العرش، يدبّر الأمر، ما من شفيع إلّا من بعد إذنه»: (سپس بر مصدر اوامر قرار گرفته، امر را اداره کرد، هيچ شفيعى نيست مگر بعد از اذن او). ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۱۲۴ پس با در نظر گرفتن اين آيات - اسباب هرچه باشند - مالک سببيّت خود هستند، اما به تمليک خدای تعالى. و در عين اين که مالک سببيّت خود هستند، مستقل در اثر نيستند. اين معنا همان است که خدای تعالى از آن به «شفاعت» و «اذن» تعبير نموده. و معلوم است که «اذن» وقتى معناى صحيحى خواهد داشت که وجود و عدمش يکسان نباشد. به اين معنا که اگر اذن باشد، مانعى از تصرف مأذون نباشد، و اگر اذن نباشد، مانعى از تصرف او جلوگيرى کند، و آن مانع هم وقتى تصور دارد، که در شئ مورد بحث اقتضایى براى تصرف باشد. چيزی که هست، مانع جلو آن اقتضاء را بگيرد و نگذارد شخص مأذون در آن شئ تصرف کند. پس روشن شد که: در هر سببى، مبدئى است مؤثّر و مقتضى براى تأثير، که به خاطر آن مبدء و مقتضى، سبب در مسبّب مؤثر مى افتد. و خلاصه: هر سببى وقتى مؤثّر می شود که مقتضى تأثير موجود و مانع از آن، معدوم باشد و در عين حال - يعنى با وجود مقتضى و عدم مانع - شرط مهمترى دارد، و آن اين است که: خداوند جلوگير سبب از تأثير نشود. رده:تفسیر المیزان

آیات این صفحه