تفسیر المیزان

المیزان جلد۱ بخش۱۱

قرآن کريم براى نفوس انبياء تأثيرى در معجزات قائل است در پی آنچه در فصل سابق گفته شد، اضافه مى کنيم که: بنابر آنچه از آيات کريمه قرآن استفاده مى شود؛ يکى از سبب ها در مورد خصوص معجزات نفوس انبياست. يکى از آن آيات، آيه: «و ما کان لرسول أن يأتى بآية إلّا بإذن اللّه، فإذا جاء أمر اللّه، قضى بالحقّ و خسر هنالک المبطلون»: (هيچ رسولى نمی تواند معجزه اى بياورد، مگر به اذن خدا. پس ‍ وقتى امر خدا بيايد، به حق داورى شده، و مبطلين در آن جا زيانکار می شوند). از اين آيه بر مى آيد که: آوردن معجزه از هر پيغمبرى که فرض شود، منوط به اذن خداى سبحان است. از اين تعبير به دست مى آيد که: آوردن معجزه و صدور آن از انبيا، به خاطر مبدئى است مؤثّر که در نفوس شريفه آنان موجود است، که به کار افتادن و تأثيرش، منوط به اذن خداست، که تفصيلش در فصل سابق گذشت. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۱۲۵ آيه دیگری که اين معنا را اثبات مى کند، آيه: «واتّبعوا ما تتلوا الشياطين على مُلک سليمان، و ما کفر سليمان ولکنّ الشياطين کفروا، يعلّمون النّاس السحر، و ما أنزل على الملکين ببابل هاروت و ماروت، و ما يُعلّمان من أحد، حتّى يقولا إنّما نحن فتنة، فلا تکفر، فيتعلّمون منهما ما يُفرّقون به بين المرء و زوجه، و ما هم بضارّين به من أحد إلّا بإذن اللّه»: (آنچه شيطان ها بر مُلک سليمان می خواندند، پيروى کردند. سليمان خودش کفر نورزيد، ولیکن شيطان ها کفر ورزيدند که به مردم سحر آموختند، آن سحری که بر دو فرشته بابل، يعنى هاروت و ماروت نازل شده بود، با اين که آن دو فرشته به هيچ کس ياد نمی دادند مگر بعد از آن که زنهار می دادند که: اين تعليم ما، مايه فتنه و آزمايش شماست. مواظب باشيد با اين سحر کافر نشويد، ولى آن ها از آن دو فرشته، تنها چيزی را فرا مى گرفتند که مايه جدایى ميانه زن و شوهر بود، هرچند که به احدى ضرر نمى رساندند، مگر به اذن خدا). اين آيه - همان طور که صحت علم سحر را فى الجمله تصديق کرده - بر اين معنا نيز دلالت دارد که: سحر هم، مانند معجزه ناشى از يک مبدء نفسانى در ساحر است. براى اين که در سحر نيز مسئله اذن آمده. معلوم می شود در خود ساحر، چيزى هست که اگر اذن خدا باشد، به صورت سحر ظاهر می شود. تمامى امور خارق العاده، به مبادئى نفسانى و مقتضياتى ارادى مستند هستند و کوتاه سخن اين که: کلام خدای تعالى اشاره دارد به اين که: تمامى امور خارق العاده - چه سحر، و چه معجزه و چه غير آن - مانند کرامت هاى اوليا، و ساير خصالی که با رياضت و مجاهده به دست مى آيد، همه مستند به مبادئى است نفسانى، و مقتضياتى ارادى است. چنان که کلام خدای تعالى تصريح دارد به اين که آن مبدئى که در نفوس انبياء و اولياء و رسولان خدا و مؤمنان هست، مبدئى است مافوق تمامى اسباب ظاهرى، و غالب بر آن ها در همه احوال. و آن تصريح، اين است که مى فرمايد: «و لقد سبقت کلمتنا لعبادنا المرسلين، إنّهم لهم المنصورون، و إنّ جندنا لهم الغالبون»: (کلمه ما درباره بندگان مرسل ما سبقت يافته که ايشان، آرى تنها ايشان يارى خواهند شد و به درستی که لشگريان ما تنها غالب اند). و نيز فرموده: «کتب اللّه لأغلبنّ أنا و رسلى»: (خدا چنين نوشته که من و فرستادگانم به طور مسلّم غالبيم). و نيز فرموده: «إنّا لننصر رسلنا و الّذين آمنوا فى الحياة الدنيا، و يوم يقوم الأشهاد»: (ما فرستادگان خود را و نيز آن هایى را که در زندگى دنيا ايمان آوردند، در روزی که گواهان بپا مى خيزند، يارى مى کنيم). و اين آيات - به طوری که ملاحظه مى کنيد - مطلق اند و هيچ قيدى ندارند. از اين جا ممکن است نتيجه گرفت که: مبدء موجود در نفوس انبيا - که همواره از طرف خدا منصور و يارى شده است - امرى است غير طبيعى و مافوق عالَم طبيعت و ماده. چون اگر مادى بود، مانند همه امور مادى مقدّر و محدود بود و در نتيجه، در برابر مادى قوى ترى مقهور و مغلوب می شد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۱۲۶ خواهى گفت: امور مجرّده هم مانند امور مادى همين طورند، يعنى در مورد تزاحم، غلبه با قوى تر است. در پاسخ می گویيم: درست است، ولیکن در امور مجرّده، تزاحمى پيش نمى آيد، مگر آن که آن دو مجردى که فرض کرده ايم، تعلّقى به ماديات داشته باشند. در اين صورت، اگر يکى قوى تر باشد، غلبه مى کند؛ و اما اگر تعلّقى به مادّيات نداشته باشند، تزاحمى هم نخواهند داشت، و مبدء نفسانى مجرد که به اراده خداى سبحان همواره منصور است، وقتى به مانعى مادى برخورد، خدای تعالى نيرویى به آن مبدء مجرّد افاضه مى کند که مانع مادى، تاب مقاومت در برابرش نداشته باشد. بيان اين که اراده و فعل انسان موقوف به اراده و فعل خداست جملۀ اخير از آيه ای که در فصل سابق آورديم، يعنى آيه اى که می فرمود: «فإذا جاء أمر اللّه قضى بالحقّ» الخ، دلالت دارد بر اين که تأثير مقتضى نامبرده منوط به امرى از ناحيه خدای تعالى است، که آن امر با اذن خدا که گفتيم جريان منوط به آن نيز هست، صادر می شود. پس تأثير مقتضى وقتى است که مصادف با امر خدا و يا متحد با آن باشد. و اما اين که امر چيست؟ در آيه: «إنّما أمره إذا أراد شيئا أن يقول له کن فيکون»؛ کلمۀ ايجاد و کلمه «کن» تفسير شده. و آيات زير، اين اناطه به امر خدا را آماده مى کنند: «إنّ هذه تذکرة، فمن شاء اتّخذ إلى ربّه سبيلا، و ما تشاؤن إلّا أن يشاء اللّه»: (به درستى اين قرآن تذکره و هشدارى است. پس هر کس خواست، به سوى پروردگارش راهى انتخاب کند، ولى نمى کنيد، مگر آن که خدا بخواهد). و آيه: «إن هو إلّا ذکر للعالَمين، لمن شاء منکم أن يستقيم، و ما تشاؤن إلّا أن يشاء اللّه ربّ العالّمين»: (او نيست مگر هشداردهى براى عالَميان، براى هر کس که از شما بخواهد مستقيم شود، ولى نمی خواهيد مگر آن که خدا بخواهد، که ربّ العالَمين است ). اين آيات دلالت کرد بر اين که: آن امرى که انسان می تواند اراده اش کند، و زمام اختيار وى به دست آن است ، هرگز تحقق نمى يابد، مگر آن که خدا بخواهد. يعنى خدا بخواهد که انسان آن را بخواهد. و خلاصه اراده انسان را اراده کرده باشد، که اگر خدا بخواهد، انسان اراده مى کند و می خواهد؛ و اگر او نخواهد، اراده و خواستى در انسان پيدا نمی شود. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۱۲۷ آرى، آيات شريفه ای که خوانديد، در مقام بيان اين نکته اند که: کارهاى اختيارى و ارادى بشر، هرچند به دست خود او و به اختيار اوست، ولیکن اختيار و اراده او ديگر به دست او نيست، بلکه مستند به مشيّت خداى سبحان است. بعضى ها گمان کرده اند: آيات در مقام افاده اين معنا است که هرچه را انسان اراده کند، خدا هم همان را اراده کرده؛ و اين خطایى است فاحش. چون لازمه اش اين است که: در موردی که انسان اراده اى ندارد و خدا اراده دارد، مراد خدا از اراده اش ‍ تخلّف کند، و خدا بزرگتر از چنين نقص و عجز است. علاوه بر اين که اصلا اين معنا مخالف با ظواهر آياتى بى شمار است، که در اين مورد وارد شده. مانند آيه: «و لو شئنا لأتينا کلّ نفس هديها»: (اگر می خواستيم، هدايت همه نفوس ‍ را به آن ها می داديم). يعنى هرچند که خود آن نفوس نخواهند هدايت شوند. پس مشيّت خدا تابع خواست مردم نيست. و آيه شريفه: «ولو شاء ربّک لآمن من فى الإرض کلّهم جميعا»: (و اگر پروردگارت می خواست، تمامى مردم روى زمين همگيشان ايمان مى آوردند). پس معلوم می شود: ارادۀ مردم، تابع ارادۀ خداست، نه بعکس. چون مى فرمايد: اگر او اراده مى کرد که تمامى مردم ايمان بياورند، مردم نيز اراده ايمان مى کردند، و از اين قبيل آياتى ديگر. پس اراده و مشيّت، اگر تحقق پيدا کند، معلوم می شود تحقق آن مراد به اراده خداى سبحان و مشيّت او بوده. و همچنين، افعالی که از ما سر مى زند، مراد خداست، و خدا خواسته که آن افعال از طريق ارادۀ ما و با وساطت مشيّت ما از ما سر بزند. و اين دو، يعنى اراده و فعل، هر دو موقوف بر امر خداى سبحان، و کلمۀ «کن» است. پس تمامى امور، چه عادى و چه خارق العاده؛ و خارق العاده هم، چه طرف خير و سعادت باشد، مانند معجزه و کرامت، و چه جانب شرّش باشد، مانند سحر و کهانت، همه مستند به اسباب طبيعى است، و در عين اين که مستند به اسباب طبيعى است، موقوف به اراده خدا نيز هست. هيچ امرى وجود پيدا نمى کند، مگر به امر خداى سبحان. يعنى به اين که سبب آن امر، مصادف و يا متحد باشد با امر خداى تعالى. و تمامى اشياء، هرچند از نظر استناد وجودش به خدای تعالى به طور مساوى مستند به اوست؛ به اين معنا که هر جا اذن و امر خدا باشد، موجودى از مسير اسبابش وجود پيدا مى کند، و اگر امر و اجازه او نباشد، تحقق پيدا نمى کند. يعنى سببيّت سببش تمام نمی شود، الّا اين که قسمى از آن امور يعنى معجزه انبيا و يا دعاى بندۀ مؤمن، همواره همراه اراده خدا هست. چون خودش چنين وعده اى را داده، و درباره خواست انبيائش فرموده: «کتب اللّه لأغلبنّ أنا و رسلى». و درباره اجابت دعاى مؤمن وعده داده و فرموده: «أجيب دعوة الداع إذا دعان» الخ. آياتى ديگر نيز، اين استثنا را بيان مى کنند، که در فصل سابق گذشت. قرآن، معجزه را به سببى نسبت می دهد که هرگز مغلوب نمی شود. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۱۲۸ در پنج فصل گذشته روشن گرديد که: معجزه هم مانند ساير امور خارق العاده از اسباب عادى خالى نيست و مانند امور عادى، محتاج به سببى طبيعى است، و هر دو اسبابى باطنى غير آنچه ما مسبّب می دانيم، دارند. تنها فرقى که ميان امور عادى و امور خارق العاده هست، اين است که: امور عادى مسبّب از اسباب ظاهرى و عادى و آن اسباب هم توأم با اسبابى باطنى و حقيقى هستند و آن اسباب حقيقى، توأم با اراده خدا و امر او هستند، که گاهى آن اسباب با اسباب ظاهرى هماهنگى نمى کنند. در نتيجه، سبب ظاهرى از سببيّت مى افتد و آن امر عادى، موجود نمی شود. چون اراده و امر خدا بدان تعلّق نگرفته. برخلاف امور خارق العاده که چه در ناحيه شرور، مانند سحر و کهانت، و چه خيرات، چون استجابت دعا و امثال آن، و چه معجزات، به اسباب طبيعى عادى مستند نيستند، بلکه مستند به اسباب طبيعى غير عادى اند. يعنى اسبابى که براى عموم قابل لمس نيست، و آن اسباب طبيعى غير عادى نيز، مقارن با سبب حقيقى و باطنى، و در آخر مستند به اذن و اراده خدا هستند. تفاوت بين سحر و معجزات و کرامات و تفاوتى که ميان سحر و کهانت از يک طرف و استجابت دعا و کرامات اولياء و معجزات انبيا از طرفى ديگر هست، اين است که: در اوّلى، اسباب غير طبيعى مغلوب می شوند، ولى در دو قسم اخير نمی شوند. باز فرقى که ميانه مصاديق قسم دوم هست، اين است که: در مورد معجزه از آن جا که پاى تحدّى و هدايت خلق در کار است، و با صدور آن، صحت نبوت پيغمبرى و رسالت و دعوتش به سوى خدا اثبات می شود. لذا شخص صاحب معجزه در آوردن آن صاحب اختيار است. به اين معنا که هر وقت از او معجزه خواستند، می تواند بياورد، و خدا هم اراده اش را عملى می سازد. برخلاف استجابت دعا و کرامات اوليا، که چون پاى تحّدى در کار نيست و اگر تخلّف بپذيرد، کسى گمراه نمی شود و خلاصه هدايت کسى وابسته بدان نيست؛ لذا تخلّف آن امکان پذير هست. اشکال بر حجيّت معجزه حال اگر بگویى: بنابر آنچه گفته شد؛ اگر فرض کنيم کسى به تمامى اسباب و علل طبيعى معجزه آگهى پيدا کند، بايد او هم بتواند آن عوامل را به کار گرفته، و معجزه بياورد، هرچند که پيغمبر نباشد. و نيز در اين صورت هيچ فرقى ميان معجزه و غير معجزه باقى نمى ماند؛ مگر صرف نسبت. يعنى يک عمل براى مردمى معجزه باشد و براى غير آن مردم، معجزه نباشد. براى مردمى که علم و فرهنگى ندارند، معجزه باشد و براى مردمى ديگر، که علمى پيشرفته دارند و به اسرار جهان آگهى يافته اند، معجزه نباشد. و يا يک عمل براى يک عصر معجزه باشد و براى اعصار بعد از آن معجزه نباشد. اگر پى بردن به اسباب حقيقى و علل طبيعى قبل از علت اخير درخور توانایى علم و ابحاث علمى باشد، ديگر اعتبارى براى معجزه باقى نمى ماند و معجزه از حق کشف نمی کند. و نتيجه اين بحثى که شما پيرامون معجزه کرديد، اين می شود که: معجزه هيچ حجيّتى ندارد، مگر تنها براى مردم جاهل که به اسرار خلقت و علل طبيعى حوادث اطلاعى ندارند، و حال آن که ما معتقديم معجزه خودش حجّت است، نه اين که شرائط زمان و مکان، آن را حجّت مى سازد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۱۲۹ بيان جهت اعجاز معجزات و پاسخ به اشکال مذکور در پاسخ اين اشکال می گویيم که: خير، گفتار ما مستلزم اين تالى فاسد نيست. چون ما نگفتيم معجزه از اين جهت معجزه است که مستند به عوامل طبيعى مجهول است، تا شما بگویيد هرجا که جهل مبدل به علم شد، معجزه هم از معجزه بودن و از حجيّت مى افتد. و نيز نگفتيم معجزه از اين جهت معجزه است که مستند به عوامل طبيعى غيرعادى است؛ بلکه گفتيم از اين جهت معجزه است که عوامل طبيعى و غيرعادی اش مغلوب نمی شود، و همواره قاهر و غالب است. مثلا بهبودى يافتن يک جذامى به دعاى مسيح عليه السلام، از اين جهت معجزه است که عامل آن، امرى است که هرگز مغلوب نمی شود. يعنى کسى ديگر نمی تواند این کار را انجام دهد، مگر آن که او نيز صاحب کرامتى چون مسيح باشد؛ و اين منافات ندارد که از راه معالجه و دوا هم بهبودى نامبرده حاصل بشود. چون بهبودى از راه معالجه، ممکن است مغلوب و مقهور معالجه اى قوى تر از خود گردد. يعنى طبيبى ديگر بهتر از طبيب اول معالجه کند، ولى نام آن را معجزه نمی گذاريم. قرآن کريم معجزه را برهان بر حقانيت رسالت می داند، نه دليلى عاميانه در اين جا، سؤالى پيش مى آيد و آن اين است که: چه رابطه اى ميان معجزه و حقانيّت ادعاى رسالت هست؟ با اين که عقل آدمى هيچ تلازمى ميان آن دو نمى بيند و نمی گويد: اگر مدّعى رسالت راست بگويد، بايد کارهاى خارق العاده انجام دهد، و گرنه معارفى را که آورده همه باطل است، هرچند که دو دو تا چهار تا باشد. و از ظاهر قرآن کريم هم بر مى آيد که نمى خواهد چنين ملازمه اى را اثبات کند. چون هرجا سخن از داستان هاى جمعى از انبيا، چون هود، صالح، موسى، عيسى و محمد(ص) به ميان آورده، معجزاتشان را هم ذکر مى کند، که بعد از انتشار دعوت، مردم از ايشان معجزه و آيتى خواستند، تا بر حقيّت دعوتشان دلالت کند، و ايشان هم همان چه را خواسته بودند، آوردند. و اى بسا در اول بعثت و قبل از درخواست مردم معجزاتى را دارا می شدند، همچنان که خدای تعالى - به نقل قرآن کريم - در شبى که موسى را به رسالت بر مى گزيند، معجزه عصا و يد بيضا را به او و هارون داد: «إذهب أنت و أخوک بآياتى، و لا تنيا فى ذکرى»: (تو و برادرت معجزات مرا بردار و برو، در ياد من سستى مکنيد). و از عيسى (عليه السلام) نقل مى کند که فرمود: «و رسولا إلى بنى إسرائيل، أنّى قد جئتکم بآية من ربّکم، أنّى أخلق لکم من الطين کهيئة الطير، فأنفخ فيه، فيکون طيرا بإذن اللّه، و أبرئُ الأکمه و الأبرص، و أحيى الموتى بإذن اللّه، و أنبّئکم بما تأکلون و ما تدّخرون فى بيوتکم، إنّ فى ذلک لآية لکم إن کنتم مؤمنين»: (و فرستاده اى به سوى بنى اسرائيل گسيل داشتم، که مى گفت: من آيتى از ناحيه پروردگارتان آورده ام، من براى شما از گل، مجسمه مرغى می سازم. بعد در آن می دمم، ناگهان به اذن خدا، مرغ زنده می شود، و کور مادرزاد و جذامى را شفا می دهم و مُردگان را به اذن خدا زنده مى کنم، و به شما خبر می دهم که امروز چه خورده ايد و در خانه، چه ذخيره ها داريد. همه اين ها آيت هایى است براى شما اگر که ايمان بياوريد). و همچنين قبل از انتشار دعوت اسلام، قرآن را به عنوان معجزه به وى داده اند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۱۳۰ با اين که همان طور که در اشکال گفتيم، هيچ تلازمى ميان حق بودن معارفى که انبيا و رسل درباره مبدء و معاد آورده اند، و ميان آوردن معجزه نيست؟ علاوه بر نبودن ملازمه، اشکال ديگر اين که: اصلا معارفى که انبيا آورده اند، تمام بر طبق برهان هایى روشن و واضح است، و اين براهين هر عالِم و بصيرى را از معجزه بى نياز مى کند. و به همين جهت بعضى گفته اند: اصلا معجزه براى قانع کردن عوام النّاس است، چون عقلشان قاصر است از اين که حقايق و معارف عقلى را درک کنند. بخلاف خاصۀ مردم، که در پذيرفتن معارف آسمانى، هيچ احتياجى به معجزه ندارند. جواب اشکال مطرح شده جواب از اين اشکال اين است که انبيا و رُسُل، هيچ يک هيچ معجزه اى را براى اثبات معارف خود نياوردند و نمى خواستند با آوردن معجزه، مسأله توحيد و معاد را - که عقل خودش بر آن ها حکم مى کند - اثبات کنند، و در اثبات آن ها به حجّت عقل اکتفا کردند، و مردم را از طريق نظر و استدلال هوشيار ساختند. همچنان که قرآن کريم، در استدلال بر توحيد مى فرمايد: «قالت رسلهم أفى اللّه شکّ فاطر السماوات و الأرض»: (رسولان ايشان، به ايشان مى گفتند: آيا در وجود خدا، پديد آرندۀ آسمان ها و زمين شکّى هست)؟! و در احتجاج بر مسأله معاد مى فرمايد: «و ما خلقنا السماء و الأرض و ما بينهما باطلا، ذلک ظنّ الّذين کفروا، فويل للّذين کفروا من النّار، أم نجعل الّذين آمنوا و عملوا الصالحات کالمفسدين فى الأرض، أم نجعل المتّقين کالفجّار»: (ما آسمان و زمين و آنچه بين آن دو است، به باطل نيافريديم. اين، پندار کسانى است که کافر شدند، پس واى بر کسانی که کفر ورزيدند از آتش؛ آيا ما با آنان که ايمان آورده و عمل صالح کردند، چون مفسدان در زمين معامله مى کنيم؟ و يا متقين و فجّار را به يک چوب می رانيم)؟ نه اين که براى اثبات اين معارف، به معجزه متوسل باشند، بلکه معجزه را از اين بابت آوردند که مردم آن را از ايشان، درخواست کردند، تا به حقانيت دعوی شان پى ببرند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۱۳۱ (و حقّ چنين در خواستى هم داشتند. براى اين که عقل مردم به ايشان اجازه نمی دهد دنبال هر ادعایى را بگيرند و زمام عقايد خود را به دست هر کسى بسپارند؛ بلکه بايد به کسى ايمان بياورند که يقين داشته باشند از ناحيه خدا آمده). آرى کسی که ادّعا می کند فرستادۀ خداست، و خدا از طريق وحى يا بدون واسطه وحى با وى سخن می گويد؛ و يا فرشته اى به سوى او نازل می شود، ادّعاى امرى خارق العاده می کند. چون وحى و امثال آن، از سنخ ادراکات ظاهرى و باطنى - که عامۀ مردم آن را می شناسند و در خود مى يابند - نيست، بلکه ادراکى است مستور از نظر عامۀ مردم. و اگر اين ادعا صحيح باشد، معلوم است که از غيب و ماوراى طبيعت تصرفاتى در نفس وى می شود، و به همين جهت با انکار شديد مردم روبرو می گردد. دو نوع عکس العمل مردم در انکار دعوى انبيا(ع) و مردم در انکار دعوى انبيا، يکى از دو عکس العمل را نشان دادند: جمعى در مقام ابطال دعوى آنان بر آمده و خواستند تا با استدلال، آن را باطل سازند. از آن جمله گفتند: «إن أنتم إلّا بشر مثلنا، تريدون أن تصدّونا عمّا کان يعبد آباؤنا»: (شما جز بشرى مثل ما نيستيد، و با اين حال می خواهيد ما را از پرستش چيزهایی که پدران ما مى پرستيدند، باز بداريد). و حاصل استدلال شان اين است که: شما هم مثل ساير مردم ايد، و مردم در نفس خود چنين چيزهایى که شما براى خود ادّعا مى کنيد، نمى يابند، با اين که آن ها مثل شما و شما مثل ايشانيد. و اگر چنين چيزى براى يک انسان ممکن بود، براى همه بود، و يا همه مثل شما می شدند. و از سوى ديگر، يعنى از ناحيه انبيا، جوابشان را بنابر حکايت قرآن کريم چنين دادند: «قالت لهم رسلهم إن نحن إلّا بشر مثلکم، ولکنّ اللّه يمنّ على من يشاء من عباده»: (رسولان ايشان، به ايشان گفتند: ما (همان طور که شما می گویيد) جز بشرى مثل شما نيستيم. تنها تفاوت ما با شما، منّتى است که خدا بر هر کسى بخواهد، مى گذارد). يعنى مماثلت را قبول کرده گفتند: رسالت از منّت هاى خاصّه خداست، و اختصاص بعضى از مردم به بعضى از نعمت هاى خاصه، منافاتى با مماثلت ندارد. همچنان که مى بينيم: بعضى از مردم به بعضى از نعمت هاى خاصه اختصاص يافته اند؛ و اگر خدا بخواهد اين خصوصيت را نسبت به بعضى قائل شود، مانعى نيست که جلوگيرش شود. نبوّت هم يکى از آن خصوصيت هاست، که خدا انبيا را بدان اختصاص داده، هرچند که می توانست به غير ايشان نيز بدهد. احتجاجاتى که عليه رسول اکرم«ص» شده و خداوند آن ها را رد کرده است نظير اين احتجاج که عليه انبيا کردند، استدلالى است که عليه رسول اسلام(ص) کردند و قرآن، آن را چنين حکايت می کند: «أأنزل عليه الذّکر من بيننا»: (آيا از ميانه همه ما مردم، قرآن تنها به او نازل شود)؟ و نيز، حکايت مى کند که گفتند: «لولا نُزّل هذا القرآن على رجل من القريتين عظيم»: (چرا اين قرآن بر يکى از دو مردان بزرگ اين دو محل نازل نشد)؟ ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۱۳۲ باز نظير اين احتجاج و يا قريب به آن، احتجاجى است که در آيه: «و قالوا ما لهذا الرسول يأکل الطعام و يمشى فى الأسواق، لولا أنزل إليه ملک فيکون معه نذيرا، أو يلقى إليه کنز، أو تکون له جنة يأکل منها»: (گفتند: اين چه پيغمبرى است که غذا می خورد و در بازارها راه مى رود؟ اگر پيغمبر است، چرا فرشته اى بر او نازل نمی شود، تا با او به کار انذار بپردازد، و چرا گنجى برايش نمى افتد، و يا باغى ندارد که از آن بخورد؟) به چشم می خورد. چون خواسته اند بگويند: ادّعاى رسالت، ايجاب مى کند که شخص رسول، مثل ما مردم نباشد. چون حالاتى از قبيل وحى و غيره دارد که در ما نيست، و با اين حال چرا اين رسول طعام می خورد، و در بازارها راه مى رود، تا لقمه نانى به دست آورد؟ او بايد براى اين که محتاج کاسبى نشود، گنجى نزدش بيفتد و ديگر محتاج به آمدن بازار و کار و کسب نباشد، و يا بايد باغى داشته باشد که از آن ارتزاق کند، نه اين که از همان طعام ها که ما می خوريم، استفاده کند. ديگر اين که بايد فرشته اى با او باشد که در کار انذار، کمکش کند. و خدای تعالى، استدلالشان را رد نموده، فرمود: «أنظر کيف ضربوا لک الأمثال، فضلّوا فلا يستطيعون سبيلا»؛ تا آن جا که می فرمايد: «و ما أرسلنا قبلک من المرسلين، إلّا أنّهم ليأکلون الطعام و يمشون فى الأسواق، و جعلنا بعضکم لبعض ‍ فتنة، أتصبرون و کان ربّک بصيرا»: (ببين چگونه مَثَل ها مى زنند، و اين بدان جهت است که گمراه شده، نمی توانند راهى پيدا کنند، تا آن جا که مى فرمايد: و ما قبل از تو، هيچ يک از پيغمبران را نفرستاديم، إلّا اين که آنان نيز طعام می خوردند، و در بازارها راه می رفتند، و ما بعضى از شما را مايه فتنه بعضى ديگر کرده ايم، ببينيم آيا خويشتندارى مى کنيد يا نه، البته پروردگار تو بيناست). احتجاج بر توقع نزول فرشته و ديدن خداوند و ملائکه و رد آن در قرآن کريم و در جاى ديگر، از استدلال نامبردۀ آنان، اين قسمت را که مى گفتند: «بايد فرشته اى نازل شود»، رد نموده مى فرمايد: «و لو جعلناه ملکا لجعلناه رجلا، و للبسنا عليهم ما يلبسون»: (به فرض هم که آن رسول را فرشته مى کرديم، باز در صورت مردى مى کرديم و امر را بر آنان مشتبه می ساختيم). ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۱۳۳ باز، قريب به همين استدلال را در آيه: «و قال الّذين لا يرجون لقاءنا، لولا أنزل علينا الملائکة أو نرى ربّنا لقد استکبروا فى أنفسهم، و عتو عتوّا کبيرا»: (آنان که اميد ديدار ما ندارند، گفتند: چرا ملائکه بر خود ما نازل نمی شود و چرا پروردگارمان را نمى بينيم؟ راستى چقدر پا از گليم خود بيرون نهادند، و چه طغيان بزرگى مرتکب شدند؟!) از ايشان حکايت کرده. چون در اين گفتارشان، خواسته اند با اين توقع که خودشان نزول ملائکه و يا پروردگار را ببينند، دعوى رسالت رسول خدا(ص) را باطل کنند و بگويند: ما هم که مثل اویيم؛ پس چرا خودمان نزول ملائکه را نبينيم؟ و چرا خودمان پروردگارمان را ديدار نکنيم؟! خدای تعالى، استدلالشان را رد نموده و فرموده: «يوم يرون الملائکة، لا بُشرى يومئذ للمجرمين، و يقولون حجرا محجورا»: (روزى خواهد رسيد که ملائکه را ببينند، اما روزى که مجرمين مژده اى ندارند و در امانخواهى، فريادشان به حجرا حجرا بلند می شود). و حاصل معناى آن، اين است که: اين کفّار با اين حال و وصفى که دارند، ملائکه را نمى بينند، مگر در حال مُردن. همچنان که در جاى ديگر، همين پاسخ را داده و فرموده: «و قالوا: يا أيّها الّذى نزّل عليه الذّکر إنّک لمجنون، لو ما تأتينا بالملائکة إن کنت من الصادقين، ما ننزّل الملائکة إلّا بالحقّ و ما کانوا اذا منظرين»: (گفتند: اى کسی که ذکر بر او نازل شده، تو ديوانه اى. اگر راست می گویى، چرا اين ملائکه به سر وقت خود ما نيايد؟ (مگر ما از تو کمتريم؟) اينان می دانند که ما ملائکه را جز به حق نازل نمی کنيم، و وقتى به حق نازل کنيم، ديگر به ايشان مهلت نمی دهند). اين چند آيه اخير، افزون بر وجه استدلال، نکته اى اضافى دارد و آن، اين است که: به راستگویی رسول خدا(ص) اعتراف کرده اند. چيزی که هست، می گويند: خود او نمی داند آنچه که می گويد، اما وحى آسمانى نيست، بلکه هذيان هایى است که بيمارى جنون در او پديد آورده. همچنان که در جاى ديگر، از ايشان حکايت می کند که گفتند: «مجنون و ازدجر»: (اجنه او را آزار می دهند). و کوتاه سخن آن که: امثال آيات نامبرده، در مقام بيان استدلال هایى است که کفّار از طريق مماثلت بر ابطال دعوى نبوت انبيا کرده اند. درخواست معجزه به عنوان حجت و شاهد از انبيا براى پذيرش دعوت آن ها عکس العمل دوم - که مردم در برابر دعوت انبيا نشان دادند - اين بود که دعوت آنان را نپذيرفتند، مگر وقتى که حجّت و شاهدى بر صدق دعوى خود بياورند. براى اين که دعوى انبيا، مشتمل بر چيزهایى بود که نه دل ها و نه عقول بشر، با آن آشنایى نداشت، و لذا به اصطلاح فنّ مناظره از راه منع با سند وارد شدند، و منظورشان از «شاهد» همان «معجزه» است. توضيح اين که: ادّعاى نبوت و رسالت، از هر نبى و رسولى که قرآن نقل کرده، با ادّعاى وحى و سخنگویى با خدا، و يا به گفتگوى با واسطه و بى واسطه نقل کرده، و اين مطلبى است که هيچ يک از حواس ظاهرى انسان با آن آشنایى ندارد، و حتى تجربه نيز نمى تواند انسان را با آن آشنا سازد. در نتيجه، از دو جهت مورد اشکال واقع می شود. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۱۳۴ اول اين که: شما انبيا چه دليلى بر اين ادّعا داريد که وحى بر ما نازل می شود؟ دوم اين که: ما دليل بر نبود چنين چيزى داريم و آن، اين است که وحى و گفتگوى با خدا، و دنباله هاى آن، که همان تشريع قوانين و تربيت هاى دينى است، همه از امورى است که براى بشر قابل لمس نيست، و بشر آن را در خود احساس نمی کند، و قانون جارى در اسباب و مسبّبات نيز، منکر آن است. پس اين ادّعا، ادعاى بر امرى خارق العاده است، که «قانون عمومى عليّت» آن را جایز نمی داند. بنابراين، اگر پيغمبرى چنين ادعایى بکند، و در دعويش راستگو هم باشد، لازمۀ دعويش اين است که: با ماوراء طبيعت اتصال و رابطه داشته باشد، و مؤيّد به نيرویى الهى باشد، که آن نيرو می تواند عادت را خرق کند. و وقتى يک پيغمبر، داراى نيرویى است که عادت را خرق مى کند، بايد معجزه مورد نظر ما را هم بتواند بياورد. چون فرقى ميان آن خارق العاده و اين خارق العاده نيست، و حکم امثال يکى است. اگر منظور خدا هدايت مردم از طرق خارق العاده، يعنى از راه نبوت و وحى است، بايد اين نبوت و وحى را با خارق العادۀ ديگرى تأييد کند، تا مردم آن را بپذيرند، و او به منظور خود برسد. بيان علت درخواست معجزه توسط امت هاى مختلف با ذکر يک مَثَل اين، آن علتى است که امت هاى انبيا را وادار کرد تا از پيغمبر خود معجزه اى بخواهند، تا مصدّق نبوتشان باشد. و منظورشان از درخواست معجزه - همان طور که گفته شد - تصديق نبوّت بوده، نه اين که بر صدق معارف حقه ای که بشر را بدان می خواندند، دلالت کند. چون آن معارف، مانند توحيد و معاد، همه برهانى است و احتياج به معجزه ندارد. مسأله درخواست امت ها از پيامبرانشان که معجزه بياورد، مثل اين است که: مردى از طرف بزرگ يک قوم، پيامى براى آن قوم بياورد، که در آن پيام، اوامر و نواهى آن بزرگ هست، و مردم هم ايمان دارند به اين که بزرگشان، از اين دستورات جز خير و صلاح آنان را نمی خواهد. در چنين فرض، همين که پيام آرنده، احکام و دستورات بزرگ قوم را براى قوم بيان کند و آن را برهانى نمايد، کافى است در اين که مردم به حقانيّت آن دستورات ايمان پيدا کنند. ولى آن برهان ها براى اثبات اين معنا - که پيام آرنده به راستى از طرف آن بزرگ آمده - کافى نيست . لذا مردم، اول از او شاهد و دليل می خواهند که از کجا می گویى: «بزرگ ما تو را به سوى ما گسيل داشته»؟ درست است که احکامى که براى ما خواندى، همه صحيح است؛ اما بايد اثبات کنى که اين احکام، دستورات بزرگ ماست. يا به اين که دستخط او را بياورى، يا به اين که مُهر او در ذيل نامه ات باشد، و يا علامت ديگرى که ما آن را بشناسيم. داستان انبيا و معجزه خواستن قومشان، عينا نظير اين مثال است. و لذا قرآن، از مشرکان مکّه حکايت مى کند که گفتند: «حتّى تنزّل علينا کتابا نقرؤه »: (تا آن که کتابى بياورى که ما آن را بخوانيم). ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۱۳۵ پس از آنچه تاکنون گفته شد، چند مطلب روشن گرديد: اوّل اين که: ميان دعوى نبوّت و قدرت بر آوردن معجزه، ملازمه هست. و معجزه، دليل بر صدق دعوى پيغمبر است، و در اين دلالت، فرقى ميان عوام و خواص مردم نيست. دوّم اين که: وحيى که انبيا از غيب مى گيرند، از سنخ مُدرکات ما، و آنچه که ما با حواس و با عقل نظرى خود درک مى کنيم، نيست. و وحى، غير فکر صائب است؛ و اين معنا در قرآن کريم از واضحات قرآن است، به طوری که احدى در آن ترديد نمى کند، و اگر کسى کمترين تأمّل و دقّت نظر و انصاف داشته باشد، آن را در مى يابد. انحراف جمعى از اهل علم معاصر با تفسير مادى حقایق دينى و از آن جمله معجزه ولى متأسفانه جمعى از اهل علم معاصر، در همين جا منحرف شده اند، و همان طور که در سابق نيز اشاره کرده ايم، گفته اند: اساس معارف الهى و حقايق دينى بر اصالت ماده و تحول و تکامل آن است؛ چون اساس علوم طبيعى بر همان است. در نتيجه، تمامى ادراک هاى انسانى را در خواص ماده دانسته اند، که ماده دماغ، آن را ترشح می دهد. و نيز گفته اند: تمامى غايات وجودى و همه کمالات حقيقى، چه افراد براى درک آن تلاش کنند و چه اجتماعات، همه و همه مادى است. و در دنبال اين دعوى بدون دليل خود نتيجه گرفته اند که: پس نبوّت هم يک نوع نبوغ فکرى، و صفاى ذهنى است، که دارندۀ آن - که ما او را پيغمبر مى ناميم - به وسيله اين سرمايه، کمالات اجتماعى قوم خود را هدف همّت قرار می دهد، و به اين صراط مى افتد که قوم خويش را، از ورطۀ وحشيّت و بربريّت به ساحت حضارت و تمدن برساند، و از عقاید و آرایى که از نسل هاى گذشته به ارث برده، آنچه را که قابل انطباق با مقتضيات عصر و محيط زندگى خودش ‍ هست، منطبق مى کند، و بر همين اساس، قوانين اجتماعى و کليّات عملى بر ايشان تشريع نموده، با آن اصول و قوانين اعمال حياتى آنان را اصلاح مى کند، و براى تتميم آن، احکام و امورى عبادى نيز جعل مى کند، تا به وسيله آن عبادت ها، خصوصيات روحى آنان را نيز حفظ کرده باشد. چون جامعه صالح و مدينه فاضله، جز با داشتن چنين مراسمى درست نمى شود. رده:تفسیر المیزان

آیات این صفحه