المیزان جلد۸ بخش۲
در کتاب احتجاج، در حديث هشام بن حکم، از امام صادق «عليه السلام» دارد که زنديقى از آن جناب پرسيد: آيا نه اين است که اعمال وزن مى شود؟
فرمود: نه، عمل جسم نيست تا قابل سنجش باشد، بلکه صفت کارى است که عامل انجام مى دهد، و ديگر اين که کسى محتاج به سنجيدن است که عدد و سنگينى و سبکى چيزى را نداند و بخواهد با کشيدن يا شمردن آن، علم به مقدار آن حاصل کند، و خداوند چيزى برايش مجهول نيست.
پرسيد پس معناى ميزان چيست؟ فرمود: ميزان به معناى عدل است. پرسيد: معناى اين که خداى تعالى مى فرمايد: «فمن ثقلت موازينه» چيست؟ فرمود: معنايش رجحان عمل است.
مؤلف: اين روايت به خوبى شهادت مى دهد بر اين که تعبيراتى که در روايات قبلى بود، براى نزديک کردن مطلب به اذهان است.
نکته لطيفى که در اين روايت است و احتمال ما را تأييد مى کند، اين است که مى فرمايد: «عمل، صفت کارى است که عامل انجام مى دهد». چون اين جمله اشاره به اين مى کند که مراد از اعمال در اين روايات، حرکات بدنى و طبيعى صادر از انسان نيست. زيرا اين حرکات همان طورى که در اطاعت هست، عينا در معصيت هم هست، بلکه مراد از آن، صفات عارض بر اعمال است که سنن و قوانين اجتماعى و يا دينى آن را براى اعمال معتبر مى داند. مثلا در حال جماع، حرکاتى از انسان سر مى زند که اگر مطابق با سنت اجتماعى و يا اذن شرعى باشد، نکاح، و اگر نباشد، زنا ناميده مى شود، و حال آن که طبيعت حرکت در هر دو يکى است.
و امام «عليه السلام» از دو راه استدلال فرموده است: اول اين که اعمال از صفات اند و صفات، وزن ندارند. دوم اين که خداوند تعالى احتياج به توزين اشياء ندارد. زيرا عالم است و متصف به جهل نيست.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۸ صفحه : ۱۸
بعضى از علما در اين روايت اشکال کرده و گفته اند: بنابر مذهب حق که اعمال در قيامت مجسم مى شود و حسن عمل در ثقل ميزان صاحبش تأثير مى کند، و حکمت و غرض از سنجيدن اعمال ترساندن و رسوا کردن گناهکار و بشارت و مزيد سرور شخص مطيع است، اين روايت از جهات متعددى اشکال دارد، و بنابراين مذهب، ناگزير بايد روايت را در صورتى که ممکن باشد، تأويل و توجيه نمود و در صورت عدم امکان، طرح و يا حمل بر تقيه کرد.
مؤلف: ما قبلا درباره معناى تجسم اعمال بحث کرديم، و بنابر معنايى که ما کرديم، روايت با تجسم اعمال منافات ندارد. زيرا بنابر آن معنا، ممکن است اعمال در موقع حساب مجسم شده، و خداى تعالى با ميزان مخصوصى که مناسب با اعمال است، آن را سنجيده و در عين حال، اعمال هم مانند متاع هاى مادى، محکوم به جاذبه زمين نباشند که هر قدر جاذبه زمين نسبت به آن بيشتر باشد، وزن آن متاع بيشتر شود.
علاوه بر اين که اشکال مزبور مبنى بر اين است که از آيه مورد بحث و ساير آيات چنين بر مى آيد که کيفيت و زن به اين است که حسنات را در کفه اى و سيئات را در کفه ديگرى مى گذارند، و آن وقت بين آن دو مقايسه و توزين به عمل مى آورند، و حال آن که آيه مورد بحث و همچنين ساير آيات، از اين معنا ساکت اند، و دلالتى بر آن ندارند.
در کتاب توحيد، به سند خود، از ابى معمر سعدانى، از امير المؤمنين «عليه السلام» حديثى روايت مى کند که در آن حديث، امام «عليه السلام» فرموده: و اما آيه «فمن ثقلت موازينه»، و آيه «و من خفت موازينه»، معنايش اين است که حسنات و سيئات را با حسنات وزن مى کنند. پس حسنات، باعث ثقل ميزان و سيئات، سبب خفت آن است.
مؤلف: به طورى که ملاحظه مى کنيد، اين روايت گفتار ما را به صراحت تأييد مى کند. زيرا مقياس را «حسنه» گرفته که عبارت است از امر واحدى که ممکن باشد با آن، غير آن را سنجيد، و معلوم است که چنين امرى، عملى است که به باطل و معصيت مشتمل نباشد.
و در کتاب معانى الاخبار، به سند خود، از منقرى، از هشام بن سالم نقل کرده که گفت: از امام صادق «عليه السلام»، از معناى آيه «و نضع الموازين القسط ليوم القيامة فلا تظلم نفس شيئا» پرسيدم. فرمود: منظور از «موازين»، انبيا و اوصياى انبيا است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۸ صفحه : ۱۹
مؤلف: اين روايت را کافى نيز، از احمد بن محمد، از ابراهيم همدانى، به طور رفع، از امام صادق «عليه السلام» نقل کرده، و معناى آن روشن است. زيرا مقياس را همان اعتقاد به حق و عمل حق و حق اعتقاد و عمل گرفته، و معلوم است که چنين اعتقاد و عملى، همان اعتقاد و عمل انبيا و اوصياى آنان است.
و در کافى، به سند خود، از سعيد بن مسيب، از على بن الحسين «عليه السلام» نقل کرده که در ضمن موعظه هایش فرمود:
خداى تعالى، روى سخن را به اهل معصيت کرد و فرمود: «و لئن مستهم نفحة من عذاب ربک ليقولن يا ويلنا انا کنا ظالمين: و اگر پر عذاب پروردگارت آنان را بگيرد، قطعا اعتراف به جرم خود نموده و خواهند گفت: واى بر ما که ما در دنيا ستمکار بوديم».
و شما اى مردم! نمى توانيد بگوييد مقصود از اين آيه مشرکين اند. زيرا اين آيه شامل همه ستمکاران - که از آن جمله اهل معصيت اند - مى شود. و آيه «و نضع الموازين القسط ليوم القيامة فلا تظلم نفس شيئا و ان کان مثقال حبة من خردل اتينا بها و کفى بنا حاسبين»، مخصوص اهل گناه است. چون اهل شرک در آن روز بدون اين که ميزانى برايشان نصب شود و يا ديوانى از اعمالشان باز شود، بدون حساب، به سوى جهنم محشور مى شوند. تنها اهل اسلام اند که موازين برايشان نصب شده و بر طبق نامه اعمال شان، جزا مى بينند.
مؤلف: امام «عليه السلام» در اين روايت، اشاره فرموده است به آيه «فلا نقيم لهم يوم القيامة وزنا».
و در تفسير قمى، در ذيل جمله «و الوزن يومئذ الحق...»، از امام «عليه السلام» روايت شده که فرمود: مقصود از «وزن حق»، مجازات اعمال است. اگر خير است، خير و اگر شر است، شر.
مؤلف: اين تفسير در حقيقت، تفسير آيه است به نتيجه آن.
و نيز در همان تفسير، در ذيل جمله «بما کانوا بآياتنا يظلمون»، روايت کرده که امام «عليه السلام» فرمود: مراد از ظلم به آيات، انکار امامت ائمه دين است.
مؤلف: اين نيز از باب تطبيق کلى بر مصداق است، و درباره هر يک از اين معانى، روايات ديگرى نيز هست.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۸ صفحه : ۲۰
آيات ۱۰ - ۲۵ سوره اعراف
وَ لَقَدْ مَکَّنَّاکمْ فى الاَرْضِ وَ جَعَلْنَا لَکُمْ فِيهَا مَعَايِش قَلِيلاً مَّا تَشکُرُونَ(۱۰)
وَ لَقَدْ خَلَقْنَاکمْ ثُمَّ صوَّرْنَاکُمْ ثُمَّ قُلْنَا لِلْمَلَائکَةِ اسجُدُوا لاَدَمَ فَسجَدُوا إِلا إِبْلِيس لَمْ يَکُن مِّنَ الساجِدِينَ(۱۱)
قَالَ مَا مَنَعَک أَلا تَسجُدَ إِذْ أَمَرْتُک قَالَ أَنَا خَيرٌ مِّنْهُ خَلَقْتَنى مِن نَّارٍ وَ خَلَقْتَهُ مِن طِينٍ(۱۲)
قَالَ فَاهْبِط مِنهَا فَمَا يَکُونُ لَک أَن تَتَکَبَّرَ فِيهَا فَاخْرُجْ إِنَّک مِنَ الصاغِرِينَ(۱۳)
قَالَ أَنظِرْنى إِلى يَوْمِ يُبْعَثُونَ(۱۴)
قَالَ إِنَّک مِنَ الْمُنظرِينَ(۱۵)
قَالَ فَبِمَا أَغْوَيْتَنى لاَقْعُدَنَّ لهَُمْ صرَاطک الْمُستَقِيمَ(۱۶)
ثُمَّ لاَتِيَنَّهُم مِّن بَينِ أَيْدِيهِمْ وَ مِنْ خَلْفِهِمْ وَ عَنْ أَيْمَنهِمْ وَ عَن شمَائلِهِمْ وَ لا تجِدُ أَکْثَرَهُمْ شاکِرِينَ(۱۷)
قَالَ اخْرُجْ مِنهَا مَذْءُوماً مَّدْحُوراً لَّمَن تَبِعَک مِنهُمْ لاَمْلاَنَّ جَهَنَّمَ مِنکُمْ أَجْمَعِينَ(۱۸)
وَ يَا آدَمُ اسکُنْ أَنت وَ زَوْجُک الْجَنَّةَ فَکُلا مِنْ حَيْث شِئْتُمَا وَ لا تَقْرَبَا هَذِهِ الشجَرَةَ فَتَکُونَا مِنَ الظالِمِينَ(۱۹)
فَوَسوَس لهَُمَا الشيْطانُ لِيُبْدِى لهَُمَا مَا وُرِى عَنهُمَا مِن سوْءَتِهِمَا وَ قَالَ مَا نهَاکُمَا رَبُّکُمَا عَنْ هَذِهِ الشجَرَةِ إِلا أَن تَکُونَا مَلَکَينِ أَوْ تَکُونَا مِنَ الخَْالِدِينَ(۲۰)
وَ قَاسمَهُمَا إِنى لَکُمَا لَمِنَ النَّاصِحِينَ(۲۱)
فَدَلَّاهُمَا بِغُرُورٍ فَلَمَّا ذَاقَا الشجَرَةَ بَدَت لهَُمَا سوْءَتهُمَا وَ طفِقَا يخْصِفَانِ عَلَيهِمَا مِن وَرَقِ الجَْنَّةِ وَ نَادَاهُمَا رَبهُمَا أَ لَمْ أَنهَکُمَا عَن تِلْکُمَا الشجَرَةِ وَ أَقُل لَّکُمَا إِنَّ الشيْطانَ لَکُمَا عَدُوُّ مُّبِينٌ(۲۲)
قَالا رَبَّنَا ظلَمْنَا أَنفُسنَا وَ إِن لَّمْ تَغْفِرْ لَنَا وَ تَرْحَمْنَا لَنَکُونَنَّ مِنَ الْخَاسرِينَ(۲۳)
قَالَ اهْبِطوا بَعْضکمْ لِبَعْضٍ عَدُوُّ وَ لَکمْ فى الاَرْضِ مُستَقَرُّ وَ مَتَاعٌ إِلى حِينٍ(۲۴)
قَالَ فِيهَا تحْيَوْنَ وَ فِيهَا تَمُوتُونَ وَ مِنهَا تخْرَجُونَ(۲۵)
ترجمه تفسير الميزان جلد ۸ صفحه : ۲۱
«ترجمه آیات»
ما شما را در زمين جاى داديم و در آن جا براى شما وسائل زندگى قرار داديم، ولى سپاسى که مى داريد اندک است. (۱۰)
شما را خلق کرديم، آنگاه نقش بنديتان نموديم، سپس به فرشتگان گفتيم که آدم را سجده کنيد، همه سجده کردند مگر ابليس که از سجده کنندگان نبود.(۱۱)
خداوند فرمود چه چيز مانع تو شد که وقتى به تو فرمان دادم سجده نکردى؟ گفت: من از او بهترم، مرا از آتش آفريده اى و او را از گل خلق کرده اى. (۱۲)
فرمود از آسمان فرود شو، که در اين جا بزرگى و نخوت کردن حق تو نيست، برون شو که تو از حقيرانى. (۱۳)
گفت: مرا تا روزى که برانگيخته مى شوند، مهلت ده. (۱۴)
فرمود: مهلت خواهى داشت. (۱۵)
شيطان گفت که: چون تو مرا گمراه کردى، من نيز بندگانت را از راه راست گمراه مى گردانم. (۱۶)
آنگاه از جلو رو و از پشت سر و از طرف راست و چپ به آنان مى تازم، و بيشترشان را سپاسگزار نخواهى يافت. (۱۷)
گفت: از آسمان بيرون شو، مذموم و مطرود، هر که از آن ها از تو پيروى کند، جهنم را از همه شما لبريز مى کنم. (۱۸)
و اى آدم! تو و همسرت در اين بهشت آرام گيريد و از هر جا خواستيد، بخوريد و به اين درخت نزديک مشويد، که از ستمگران مى شويد.(۱۹)
شيطان وسوسه شان کرد تا عورت هايشان را که پنهان بود بر آنان نمودار کند و گفت: پروردگارتان شما را از اين درخت منع نکرد، مگر از بيم اين که دو فرشته شويد و يا جاويد گرديد. (۲۰)
و براى ايشان سوگند خورد که من خيرخواه شمايم. (۲۱)
پس با همين فريب سقوط شان داد و چون از آن درخت خوردند، عورت هايشان در نظرشان نمودار شد، و بنا کردند از برگ هاى بهشت به خودشان مى چسبانيدند و پروردگارشان به ايشان بانگ زد: مگر من از اين درخت منع تان نکردم و به شما نگفتم که شيطان دشمن آشکار شما است. (۲۲)
گفتند: پروردگارا! ما به خويشتن ستم کرديم و اگر ما را نيامرزى و رحممان نکنى، از زيانکاران خواهيم بود.(۲۳)
خدا گفت: (از بهشت) فرود آييد، که برخى با برخى ديگر مخالف و دشمن ايد، و زمين تا هنگام معينى جايگاه شما است. (۲۴)
خدا گفت: در آن جا زندگى مى کنيد و در آن جا مى ميريد و از آن جا بيرون آورده مى شويد.(۲۵)
ترجمه تفسير الميزان جلد ۸ صفحه : ۲۲
«بیان آیات»
اين آيات ابتداى خلقت انسان و صورت بندى او و ماجراى آن روز آدم و سجده ملائکه و سرپيچى ابليس و فريب خوردن آدم و همسرش و خروج شان از بهشت و ساير امورى را که خداوند براى آن دو مقدر کرده بود، بيان مى فرمايد.
معناى تمکين انسان در زمين در جمله: «و لقد مکناکم فى الارض»
«وَ لَقَدْ مَکَّنَّاکمْ فى الاَرْضِ وَ جَعَلْنَا لَکُمْ فِيهَا مَعَايِش قَلِيلاً مَّا تَشکُرُونَ»:
«تمکين در ارض»، به معناى منزل دادن در آن است. يعنى ما منزل شما را زمين قرار داديم. ممکن است که به معناى مسلط کردن نيز باشد. يعنى ما زمين را مسخر شما و شما را مسلط بر آن کرديم.
مؤيد معناى دومى، اين است که: اين آيات تقريبا مقابل آياتى است که در سوره بقره، راجع به داستان آدم و ابليس است. زيرا در ابتداى آن آيات فرموده: «هو الذى خلق لکم ما فى الارض جميعا». و اين همان تسلط و مسخر کردن است، الا اين که در آيات مورد بحث، از آن جايى که در آخرش فرموده: «و لکم فى الارض مستقر و متاع الى حين»، از اين جهت معناى اول مناسب تر با آن است. زيرا در حقيقت جمله «و لقد مکناکم فى الارض»، اجمال مطالبى است که آيات بعد آن را به طور تفصيل بيان مى کند.
پس معناى «مکناکم» اين است که: ما شما را در زمين منزل داديم. و «معايش»، جمع معيشت و به معناى چيزهايى است که با آن زندگى مى شود. از قبيل خوردنی ها و آشاميدنى ها و امثال آن.
اين آيه، در مقام منت نهادن بر آدميان است به نعمت هايى از قبيل نعمت سکونت در زمين و تسلط و استيلاء بر آن که به آنان ارزانى داشته، و نيز انواع نعمت هايى که خداوند براى ادامه زندگى انسان در آن قرار داده. و لذا در آخر آيه مى فرمايد: «قليلا ما تشکرون».
«وَ لَقَدْ خَلَقْنَاکمْ ثُمَّ صوَّرْنَاکُمْ ...»:
اين آيه، در ابتداى داستانى است که در پانزده آيه مورد بحث بيان شده، و تفصيل اجمالى است که در آيه قبلى ذکر شده بود. البته در اين بين، به علل و جهاتى که باعث شد خداوند انسان را در زمين تمکين دهد نيز، اشاره مى کند. و به همين جهت، کلام را به «لام» قسم آغاز نموده و فرمود: «و لقد...». و نيز به همين جهت داستان امر به سجده آدم و داستان بهشت را به صورت يک داستان ذکر کرده و فاصله اى در ميان آن ها نگذاشت، تا کلام جمع و جور شده و به ضميمه آيات بعدی اش، با اجمالى که در آيه «و لقد مکناکم...» بود، منطبق شود.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۸ صفحه : ۲۳
سجده ملائکه، بر جميع بنى آدم بوده است
خطابى که در جمله «و لقد خلقناکم...» است، خطاب به عموم آدميان و خطابى است امتنانى. همچنان که در آيه قبلى هم گفتيم که لحن کلام، لحن منت نهادن است. زيرا مضمون، همان مضمون است و تنها تفاوت بين آن دو، اجمال آن و تفصيل اين است.
بنابراين، اين که مى بينيم از خطاب عمومى: «و لقد خلقناکم»، به خطاب خصوصى «ثم قلنا للملائکة اسجدوا لآدم» منتقل شد، براى بيان دو حقيقت است:
حقيقت اول اين که: سجده ملائکه براى جميع بنى آدم و در حقيقت خضوع براى عالَم بشريت بوده، و اگر حضرت آدم «عليه السلام»، قبله گاه سجده ملائکه شده، از جهت خصوصيت شخصی اش نبوده، بلکه از اين باب بوده که آدم «عليه السلام»، نمونه کامل انسانيت بوده، و در حقيقت از طرف تمام افراد انسان، به منزله نماينده بوده است. همچنان که خانه کعبه از جهت اين که حکايت از مقام ربوبى پروردگار مى کند، قبله گاه مردم قرار گرفته است. و اين معنا از چند جاى داستان آدم و ابليس استفاده مى شود:
اول: از قضيه خلافتى که آيات «۳۰ - ۳۳» سوره «بقره» متعرض آن است. چون از اين آيات بر مى آيد که مأمور شدن ملائکه به سجده، متفرع بر خلافت مزبور بوده، و خلافت مزبور، به طورى که ما استفاده کرديم و در تفسير آن آيات بيان نموديم، مختص به آدم «عليه السلام» نبوده، بلکه در همه افراد بشر جارى است. پس سجده ملائکه، سجده بر جميع افراد انسان است.
دوم: از آن جا که ابليس گفت: «فبما اغويتنى لأقعدن لهم صراطک المستقيم ثم لآتينهم من بين أيديهم و من خلفهم»؛ چون قبل از اين آيه، ذکرى از بنى آدم به ميان نيامده بود، و ابليس ابتداء و بدون اين که حرفى از بنى آدم در بين باشد، متعرض اغواى بنى نوع بشر گرديد.
و در سوره «حجر» هم، از او چنين حکايت شده که گفت: «رب بما أغويتنى لأزينن لهم فى الارض و لأغوينهم اجمعين». و نيز در سوره «ص» گفته است: «فبعزتک لأغوينهم أجمعين»، و اگر جميع افراد بشر مسجود ابليس و ملائکه نبودند، جا نداشت که ابليس اين طور در مقام انتقام از آنان بر آيد.
سوم: علاوه بر همه اين ها، خطاباتى که در سوره «بقره» و سوره «طه»، خداوند با آدم داشته، عين آن خطابات را در اين سوره با جميع افراد بشر دارد، و همه جا مى فرمايد: «يا بنى آدم».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۸ صفحه : ۲۴
حقيقت دوم اين که: خلقت آدم، در حقيقت خلقت جميع بنى نوع بشر بوده. آيه «و بدء خلق الانسان من طين ثم جعل نسله من سلالة من ماء مهين»، و آيه «هو الذى خلقکم من تراب ثم من نطفة ثم من علقة» نيز، دلالت بر اين حقيقت دارند. چون از ظاهر آن دو استفاده مى شود که منظور از خلق کردن از خاک، همان جريان خلقت آدم «عليه السلام» است. گفتار ابليس هم که در ضمن داستان گفت: «لئن أخرتن الى يوم القيامة لاحتنکن ذريته الا قليلا...»، و همچنين آيه «و اذ أخذ ربک من بنى آدم من ظهورهم ذريتهم و اشهدهم على انفسهم...»، به بيانى که خواهد آمد، إشعار به اين معنا دارد.
اقوال مفسران در تفسير اين آيه مختلف است. مثلا مؤلف مجمع البيان گفته است: خداى تعالى نعمتى را که در ابتداى خلقت بشر به وى ارزانى داشته، ذکر نموده و فرموده: «و لقد خلقناکم ثم صورناکم...».
اخفش گفته است: کلمه «ثم» در اين جا، به معناى «و» است. زجاج بر او حمله کرده که اين اشتباه است. زيرا خليل و سيبويه و جميع اساتيد عربيت گفته اند کلمه «ثم» با «واو» فرق دارد و «ثم»، هميشه براى چيزى است که نسبت به ماقبل خود بعديت و تأخر داشته باشد. آنگاه گفته: معناى اين آيه، اين است که: ما اول آدم را آفريديم و بعدا او را صورتگرى نموديم، و پس از فراغت از خلقت آدم و صورتگرى وى، به ملائکه گفتيم تا او را سجده کنند.
بنابراين، مراد از آفرينش مردم، آفرينش آدم است و اين معنا، مطابق با روايتى است که از حسن رسيده. و در کلام عرب، اين گونه تعبيرات زياد است. مثلا وقتى مى خواهند بگويند ما به پدران شما چنين و چنان کرديم، مى گويند: «ما به شما چنين و چنان کرديم».
در قرآن کريم هم، از اين گونه تعبيرات زياد ديده مى شود. از آن جمله است آيه: «و إذ أخذنا ميثاقکم و رفعنا فوقکم الطور»، و مقصود اين است که: به ياد آريد آن زمانى را که ما از پدران شما ميثاق گرفتيم.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۸ صفحه : ۲۵
بعضى ديگر حرف هاى ديگرى زده اند. از آن جمله گفته اند: معناى آيه اين است که: ما آدم را خلق کرديم و سپس شما را در پشت او صورتگرى نموديم، و پس از آن به ملائکه گفتيم تا او را سجده کنند. و اين معنا با روايت ابن عباس، مجاهد، ربيع، قتاده و سدى مطابق است.
و نيز گفته اند: ترتيبى که در آيه است، ترتيب در اخبار است، نه در جريان خارجى داستان. گويا فرموده: «ما شما را خلق کرديم، و پس از آن صورتگرى نموديم، پس از آن اکنون به شما خبر مى دهيم که ما به ملائکه گفتيم تا آدم را سجده کنند»، و از اين قبيل تعبيرات در کلام عرب زياد ديده مى شود. مثلا مى گويند: «من پياده راه مى روم و سپس تند مى روم. يعنى سپس تو را خبر مى دهم به اين که تندرو هم هستم».
و اين معنا، مطابق با قول جماعتى از علماى نحو، مانند على بن عيسى و قاضى ابوسعيد سيرافى و غير آن دو مى باشد. و لذا بعضى ها از قبيل عکرمه در آيه شريفه گفته اند که معنايش اين است که: «ما، شما را نخست در پشت پدران تان خلق کرده و سپس در رحم مادران تان صورتگرى تان نموديم».
و بعضى ديگر گفته اند معنايش اين است که: «ما، شما را نخست در رحم آفريديم و پس از آن چشم و گوش و ساير اعضا برايتان درست کرديم».
اين بود کلام صاحب مجمع البيان در معناى آيه و در نقل اقوال ساير مفسران. اما آن معنايى که از زجاج نقل کرد، اين اشکال را دارد که: اولا اگر در کلام عرب گفته مى شود: «ما به شما چنين و چنان کرديم و مقصودشان اين است که ما به پدران شما چنين و چنان کرديم»، در جايى است که اسلاف و اخلاف هر دو، در جهت مورد نظر شريک باشند. مانند مثالى که وى زده است، نه نظير بحث ما که به صرف اين که ما فرزندان آدميم، خلقت آدم را خلقت ما دانسته و بفرمايد: «ما شما را آفريديم و سپس صورتگرى نموده، آنگاه به ملائکه گفتيم تا آدم را سجده کنند».
و ثانيا، اگر خلقت آدم و تصوير او، خلقت بنى نوع بشر و تصوير آنان باشد، بايد سجده بر آدم هم سجده بر ابناى او بوده باشد، و بايد فرموده باشد: «ثم قلنا للملائکة اسجدوا للانسان».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۸ صفحه : ۲۶
و اما آن معانى ديگرى که در آخر از ديگران نقل کرده است، معانى بى اساسى هستند که از لفظ آيه شريفه فهميده نمى شود.
ابليس با ملائکه بوده و فرقى با آنان نداشته، و همه مأمور به سجده شدند
«فَسجَدُوا إِلا إِبْلِيس لَمْ يَکُن مِّنَ الساجِدِينَ»:
در اين جمله و همچنين در آيه «فسجد الملائکة کلهم اجمعون»، خداى تعالى خبر مى دهد از سجده کردن تمامى فرشتگان مگر ابليس. و در آيه «کان من الجن ففسق عن امر ربه»، علت سجده نکردن وى را اين دانسته که او از جنس فرشتگان نبوده، بلکه از طايفه جن بوده است. از آيه «بل عباد مکرمون لا يسبقونه بالقول و هم بامره يعملون» نيز، استفاده مى شود که اگر ابليس از جنس فرشتگان مى بود، چنين عصيانى را مرتکب نمى شد.
و از همين جهت، مفسران در توجيه اين استثنا اختلاف کرده اند که آيا اين استثنا، به اعتبار اغلبيت و اکثريت و اشرفيت ملائکه، استثناى متصل است، و امرى که به وى شده بود، همان امر به ملائکه بوده؟ و يا آن که استثناى منفصل است و ابليس به امر ديگرى مأمور به سجده شده بود؟
کسانى که اين احتمال را داده، گفته اند: گرچه ظاهر جمله «ما منعک أن لا تسجد إذ أمرتک»، اين است که امر به ابليس و امر به ملائکه، يکى بوده و هر دو دسته، به يک امر مأمور شده بودند، الا اين که خلاف ظاهر آيه مقصود است.
ليکن حقيقت مطلب اين است که از ظاهر آيه استفاده مى شود که ابليس با ملائکه بوده و هيچ فرقى با آنان نداشته، و از آيه «و اذ قال ربک للملائکة انى جاعل فى الارض خليفة قالوا اتجعل فيها من يفسد فيها و يسفک الدماء و نحن نسبح بحمدک و نقدس لک» نيز، استفاده مى شود که او و همه فرشتگان در مقامى قرار داشتند که مى توان آن را مقام «قدس» ناميد، و امر به سجده هم، متوجه اين مقام بوده، نه به يک يک افرادى که در اين مقام قرار داشته اند. همچنان که جمله «فاهبط منها فما يکون لک ان تتکبر فيها» نيز، به اين معنا اشاره دارد.
چه اين که ضمير در «منها» و «فيها» را به مقام و منزلت برگردانيم، و چه اين که به آسمان و يا به بهشت ارجاع دهيم. زيرا به هر جا برگردانيم، برگشت همه به مقام خواهد بود. و اگر خطاب به يک يک افراد بود و مقام و منزلت دخلى در اين خطاب نداشت، کافى بود بفرمايد: «فما يکون لک أن تتکبر».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۸ صفحه : ۲۷
بنابراين، معلوم مى شود ابليس قبل از تمردش، فرقى با ملائکه نداشته، و پس از تمرد، حسابش از آنان جدا شده. ملائکه به آنچه مقام و منزلت شان اقتضا مى کرده، باقى ماندند و خضوع بندگى را از دست ندادند، وليکن ابليس بدبخت از آن مقام ساقط گرديد. همچنان که فرموده: «کان من الجن ففسق عن امر ربه - چون از جنس جن بود، نسبت به امر پروردگارش فسق ورزيد».
و «فسق»، به معناى بيرون شدن خرما از پوسته است. ابليس هم با اين تمردش، در حقيقت از پوست خود بيرون گشت و زندگانيى را اختيار کرد که جز خروج از کرامت الهى و اطاعت بندگى، چيز ديگرى نبود.
مقصود از امر به سجده بر آدم، نسبت به ابليس و ملائکه، اموری تکوینی بوده
گرچه سياق اين داستان، سياق يک داستان اجتماعى معمولى و متضمن امر و امتثال و تمرد و احتجاج و طرد و رجم و امثال آن از امور تشريعى و مولوى است، ليکن بيان سابق ما - البته در صورتى که از آيه استفاده شود - ما را هدايت مى کند به اين که: اين آيه، راجع به امور تشريعى و قانونى نيست، و امرى که در آن است و همچنين امتثال و تمردى که در آن ذکر شده، مقصود از همه آن ها، امور تکوينى است.
و اگر مى گويد که ابليس تمرد کرد، مقصود اين است که وى، در برابر حقيقت انسانيت خاضع نشد. و جمله «فما يکون لک ان تتکبر فيها»، اين بيان ما را تأييد مى کند. براى اين که ظاهر آن اين است که آن مقام، مقامى است که ذاتا قابل تکبر نيست، و ممکن نيست بتوان از آن سرپيچى کرد. و لذا تکبر ابليس نسبت به اين مقام همان و بيرون شدنش از آن و هبوطش به درجه پايين تر، همان.
مؤيد ديگر اين بيان، اين است که: امر به سجده بر آدم نسبت به ابليس و ملائکه امر واحدى بوده، و معلوم است که امر به ملائکه، امر مولوى نبوده. زيرا امر مولوى، آن امرى است که مأمور نسبتش به اطاعت و معصيت و سعادت و شقاوت يکسان باشد، و ملائکه چنين نيستند. زيرا معصيت و شقاوت درباره ملائکه تصور ندارد و آنان مخلوق بر اطاعت و مستقر در سعادت اند. پس امر به ابليس هم امر مولوى نبوده، و ابليس در مقابل ملائکه، مخلوق بر معصيت و شقاوت بوده است.
چيزى که هست، مادامى که آدم خلق نشده بود و خداوند ملائکه و ابليس را امر به سجود بر وى نکرده بود، ابليس و ملائکه، هر دو در يک رتبه بوده، بدون امتياز از هم، هر دو در مقام قرب بودند. و پس از آن که آدم آفريده شد، اين دو فريق از هم جدا شده. يکى راه سعادت و ديگرى راه شقاوت را پيش گرفت.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۸ صفحه : ۲۸
«قَالَ مَا مَنَعَک أَلا تَسجُدَ إِذْ أَمَرْتُک قَالَ أَنَا خَيرٌ مِّنْهُ خَلَقْتَنى مِن نَّارٍ وَ خَلَقْتَهُ مِن طِينٍ»:
مراد اين است که: اى ابليس! چه چيزى باعث شد که سجده نکنى. چنان که در سوره «ص» مى فرمايد: «قال يا ابليس ما منعک أن تسجد لما خلقت بيدى»، و از اين جهت بعضى «لا» در «أن لا تسجد» را زايد گرفته و گفته اند براى تأکيد آمده است.
مانند قول خداوند در آيه «لئلا يعلم اهل الکتاب ان لا يقدرون على شئ من فضل الله»، که «لا» در «لا يعلم»، اضافى است. يعنى «ليعلم»، و مراد از «منع»، منعى است که متضمن معناى «حمل - وادار کردن» و «دعا - خواندن» و نظير آن ها باشد. پس معنا اين مى شود که: چه چيزى تو را خواند و يا وادار کرد به اين که سجده نکنى و مانع از آن شد؟
رده:تفسیر المیزان
آیات این صفحه
آیه ۱ سوره اعرافآیه ۲ سوره اعرافآیه ۳ سوره اعرافآیه ۴ سوره اعرافآیه ۵ سوره اعرافآیه ۶ سوره اعرافآیه ۷ سوره اعرافآیه ۸ سوره اعرافآیه ۹ سوره اعرافآیه ۱۰ سوره اعرافآیه ۱۱ سوره اعرافآیه ۱۲ سوره اعرافآیه ۱۳ سوره اعرافآیه ۱۴ سوره اعرافآیه ۱۵ سوره اعرافآیه ۱۶ سوره اعرافآیه ۱۷ سوره اعرافآیه ۱۸ سوره اعرافآیه ۱۹ سوره اعرافآیه ۲۰ سوره اعرافآیه ۲۱ سوره اعرافآیه ۲۲ سوره اعرافآیه ۲۳ سوره اعرافآیه ۲۴ سوره اعرافآیه ۲۵ سوره اعراف