=== قاموس قرآن ===
نام دو نفر از پیامبران است. 1 - اسمعیل پسر ابراهیم «علیه السلام». 2 - اسمعیل از پیامبران بنی اسرائیل. باید دانست که بعضیها اسمعیل را یک نفر دانسته. و گفتهاند اسمعیل پسر ابراهیم همان اسمعیل صادق الوعد است. و بعضی احتمال دادهاند که صادق الوعد از آن جهت است که پدرش گفت: در خواب میبینم تو را قربانی میکنم. او به پدرش گفت: این کار را بکن من صبر خواهم کرد و وقت عمل به وعده خود وفا کرد. ولی با استمداد از آیات قرآن خواهیم دید که اسمعیل نام دو نفر از پیامبران است و اسمعیل صادق الوعد غیر از اسمعیل بن ابراهیم است که همواره با ابراهیم ذکر شده مثل [بقره:125]، [بقره:127]، [بقره:133]، [بقره:136] و نیز آیه 140 بقره و 84 آل عمران و 163 نساء و 39 سوره ابراهیم. و اسمعیل دیگر در ردیف انبیاء بنی اسرائیل و غیره آمده نظیر [انعام:86-87] [انبیاء:85]، [ص:48]، این مؤید آنست که این دو نفر غیره هماند. گذشته از این: در یک محلّ از قرآن، اسمعیل فرزند ابراهیم و یعقوب خوانده شده و پر روشن است که اسمعیل بن ابراهیم از اولاد یعقوب نیست بلکه عموی آنحضرت است. در سوره مریم از اوّل تا آیه 58 هشت نفر از پیامبران، زکریا، یحیی، عیسی، ابراهیم، موسی، هارون، اسمعیل و ادریس ذکر شده و سپس چنین آمده «اُولئِکَ الّذینَ اَنْعَمَ اللّهُ عَلَیْهِمْ مِنَ النَّبیینَ مَنْ ذُرّیَةِ آدَمَ وَ مِمَّنْ حَمَلْنا مَعَ نُوحٍ وَ مِنْ ذُرِّیَةِ اِبراهیمَ وَ اِسْرائیلَ» یعنی پیامبرانی که در این سوره یاد شدند، همه از اولاد این چهار نفرند، آدم نوح ابراهیم و اسرائیل. در این آیه «مِنْ ذُرِّیَةِ آدَمَ» شامل هر هشت نفر است که گفته شد. و کلمه «مِمَّنْ حَمَلْنا نوحٍ» شامل هفت نفر منهای ادریس است که گفتهاند: ادریس، جَدّ حضرت نوح بود (دائرة المعارف وجدی) و داخل در «مِمَّنْ حَمَلْنا مَعَ نوَحٍ» نیست. آنوقت، اسرائیل با (واو) بر ابراهیم عطف شده و نشان میدهد که شش نفر بقیه که اسمعیل نیز از آنهاست همه از اولاد ابراهیم و اسرائیلاند، یعنی هر که از آنها، فرزند ابراهیم است فرزند اسرائیل نیز است علی هذا بقیّه که ذکریا، یحیی، عیسی، موسی، هارون و اسمعیل بوده باشند هم فرزند ابراهیم و هم فرزند اسرائیل نیز بود. و در نتیجه این اسمعیل غیر از اسمعیل بن ابراهیم است و گرنه برای عطف به او در آیه محمل درستی نخواهد داشت. ناگفته نماند در تفسیر برهان ذیل آیه «اِنَّ کانَ صادِقَ الْوَعْدِ» هشت روایت هست که اسمعیل صادق الوعد غیر از اسمعیل بن ابراهیم است و در بعضی احادیث او را اسمعیل بن حزقیل نقل کردهاند. راجع به اسمعیل بن ابراهیم آنچه در قرآن آمده از این قرار است. 1 - او پیغمبر بود [بقره:136]، آیه 84 آل عمران و 163 نساء نیز در همین مضمون است. 2 - او در بنای کعبه با پدرش شرکت کرد بقره: 127 و همو بود که راضی شد پدرش او را در راه خدا قربانی کند (که در ابراهیم گذشت) گذشته از روایات اهل بیت «علیه السلام» قرآن خود شاهد است که ذبیح او بود نه برادرش اسحق، در سوره صافات پس از نقل داستان مفصل قربانی میگوید «وَ بَشَّرْناهُ بِاِسْحقَ نَبیّاً مِنَ الصّالِحین» این آیه بدست میدهد که اسحق در آن روز هنوز متولد نشده بود و مژده ولادت وی پس از جریان قربانی به ابراهیم داده شد. پس از نوشتن این استدلال دیدم عین آن را امام صادق «علیه السلام» در روایتی که در المیزان از فقیه نقل شده بیان فرمودهاند و نیز در بحار ج 12 ص 129 از حضرت رضا «علیه السلام» نقل گردیده است. برای تکمیل بحث به بحار (ج 12 ص 123) طبع جدید رجوع شود در اصول کافی ج 1 باب مشیت و اراده حدیت چهارم ذبیح را اسحق گفته علامه طباطبائی در ذیل آن فرمده: این خلاف اخبار متظاهر شیعه است. امّا اسمعیل صادق الوعد سه دفعه با ادریس وَیَسَعْ ذکر شده چنان که گذشت و خدا او را در آن سه محل تعریف کرده که از بندگان صابر و برگزیده است و بر عالمیان فضیلت دارد. و نیز درباره او فرموده [مریم:54-55]. یعنی در این کتاب یاد کن اسمعیل را که صادق الوعد و پیامبر بلند پایه بود کسان خود را به نماز خواندن و زکات دادن دستور میداد و نزد پروردگارش پسندیده بود. در قرآن مجید کلمه «اَهل» چون به شخص اضافه شود مثل: اهلی و اهله، اغلب به معنی کسان و خانواده آمده علی هذا از جمله «یأمراهله» میشود استفاده کرد که او فقط به خانواده خود پیغمبر بود و اگر مراد از اهل، قوم باشد باید گفت: که قوم او از یک خانواده بودهاند، در المیزان کلمه «اهله» را به خواصّ که کسان و عشیره و قوم باشد معنی کرده است ولی با مراجعه به قرآن خواهیم دید که «اهل» در موقع اضافه به شخص چنین معنای وسیعی ندارد، مگر بنا بر مطلبی که در «اهل» خواهد آمد و در آن صورت به معنی مطلق پیروان خواهد بود خواه از کسان باشد یا نه. امّاباید گفت که رسالت آن حضرت عام بود و آیه «یأْمُرُ اَهْلَه» ناظر به مطلبی مخصوص است چنانکه درباره حضرت رسول «صلی اللّه علیه و آله و سلم» آمده [شعراء:214]، [طه:132]، با آنکه انذار و امر آن حضرت شامل عموم بود و اینها خطابهای مخصوصاند و مانع از عموم رسالت نیستند. در احادیث شیعه و اهل سنّت هست که: این پیامبر عظیم الشأن بشخص وعده داد که در مکانی حاضر شود، آن شخص نیامد، اسمعیل روی وعده خود یکسال در آنجا منتظر ماند بدین جهت صادق الوعد لقب یافت. و نیز روایت شده که سه روز منتظر ماند. حدیث یکسال در تفسیر برهان به سند ضعیف از امام رضا «علیه السلام» و در مجمع البیان مرسلا از امام صادق «علیه السلام» منقول است و در کافی باب الصدیق واداء الامانة حدیثی به سند حسن نقل شده و در آن هست «فَانْتَظَرَهُ فی ذلِکَ الْمَکانِ سَنَةً» ناگفته نماند، انتظار نشستن یکسال تمام، بعید است و از نظر عرف و عقل خوب نیست مثلا کسی یکسال تمام در محلّی بنشیند، وسائل خورد و خوابش را به آنجا بیاورد، بخورد بخوابد، کار نکند و هر که از آنجا بگذرد، بگوید: منتظر فلانی هستم چون به وی وعده دادهام، چنین کاری خیلی بعید است و در خور شأن یک پیامبر نیست. قهراً مراد آن است که مدّت یکسال مراقب آن محل بود و گاه گاه به آنجا سر میزد ویا کسی میفرستاد که شخص موعود آمده یا نه؟
و (به خاطر بیاورید) هنگامی که خانه کعبه را محل بازگشت و مرکز امن و امان برای مردم قرار دادیم! و (برای تجدید خاطره،) از مقام ابراهیم، عبادتگاهی برای خود انتخاب کنید! و ما به ابراهیم و اسماعیل امر کردیم که: «خانه مرا برای طوافکنندگان و مجاوران و رکوعکنندگان و سجدهکنندگان، پاک و پاکیزه کنید!»
و (نیز به یاد آورید) هنگامی را که ابراهیم و اسماعیل، پایههای خانه (کعبه) را بالا میبردند، (و میگفتند:) «پروردگارا! از ما بپذیر، که تو شنوا و دانایی!
آیا هنگامی که مرگ یعقوب فرا رسید، شما حاضر بودید؟! در آن هنگام که به فرزندان خود گفت: «پس از من، چه چیز را میپرستید؟» گفتند: «خدای تو، و خدای پدرانت، ابراهیم و اسماعیل و اسحاق، خداوند یکتا را، و ما در برابر او تسلیم هستیم.»
بگویید: «ما به خدا ایمان آوردهایم؛ و به آنچه بر ما نازل شده؛ و آنچه بر ابراهیم و اسماعیل و اسحاق و یعقوب و پیامبران از فرزندان او نازل گردید، و (همچنین) آنچه به موسی و عیسی و پیامبران (دیگر) از طرف پروردگار داده شده است، و در میان هیچ یک از آنها جدایی قائل نمیشویم، و در برابر فرمان خدا تسلیم هستیم؛ (و تعصبات نژادی و اغراض شخصی، سبب نمیشود که بعضی را بپذیریم و بعضی را رها کنیم.)»
یا میگویید: «ابراهیم و اسماعیل و اسحاق و یعقوب و اسباط، یهودی یا نصرانی بودند»؟! بگو: «شما بهتر میدانید یا خدا؟! (و با اینکه میدانید آنها یهودی یا نصرانی نبودند، چرا حقیقت را کتمان میکنید؟)» و چه کسی ستمکارتر است از آن کس که گواهی و شهادت الهی را که نزد اوست، کتمان میکند؟! و خدا از اعمال شما غافل نیست.
بگو: «به خدا ایمان آوردیم؛ و (همچنین) به آنچه بر ما و بر ابراهیم و اسماعیل و اسحاق و یعقوب و اسباط نازل گردیده؛ و آنچه به موسی و عیسی و (دیگر) پیامبران، از طرف پروردگارشان داده شده است؛ ما در میان هیچ یک از آنان فرقی نمیگذاریم؛ و در برابرِ (فرمان) او تسلیم هستیم.»
ما به تو وحی فرستادیم؛ همان گونه که به نوح و پیامبران بعد از او وحی فرستادیم؛ و (نیز) به ابراهیم و اسماعیل و اسحاق و یعقوب و اسباط [= بنی اسرائیل] و عیسی و ایّوب و یونس و هارون و سلیمان وحی نمودیم؛ و به داوود زبور دادیم.