«دُبُر» به معنای پشت در مقابل «قُبُل» به معنای پیش رو است، و ذکر این کلمه در اینجا برای بیان پشت کردن به میدان جنگ، به طور کامل است.
=== قاموس قرآن ===
(بر وزن عنق) عقب. مقابل جلو. [یوسف:25] یعنی از پی هم به طرف در دویدند و او پیراهن یوسف را از عقب درید راغب میگوید: دبر شیء خلاف قبل آن است و به طور کنایه به دو عضو مخصوص (آلت تناسلی و مقعد) گفته میشود. پس قبل و دبر در اصل به معنی جلو و عقب اند و آن دو جزء یک شیءاند مثل جلو پیراهن و عقی آن و گاهی کنار از شیء اند مثل اینکه بگوئیم زید در جلو من و یا در عقب من است مثال اوّلی از قرآن نحو [انفال:16] و آیه 25 یوسف که گذشت. و مثال دوّم نحو [ق:40]. و بیشتر استعمال آن در قرآن در قسم اوّل است در المیزان فرموده که استعمال آن در قسم دوّم به طور توسّع و مجاز است (ج 7 ص 92(. جمع دبر ادبار است مثل [انفال:15]، [انفال:50] . از دبر به مناسبت معنای اوّلی افعالی مشتق شده مثل ادبر، تدبّر، ادبّر. همچنین است مدبر و دابر و ادبار. * [معارج:17] میخواند کسی را که به حق پشت کرده و اعراض نموده است [یونس:3] سپس بر عرش تسلّط یافت امر را تدبیر امر، افتادن به دنبال آن است یعنی در پی کار خود است و آن رادنبال میکند. * [محمّد:24] در اقرب الموارد میگوید: «تَدَبَّرَ الْاَمْرَ» یعنی به عواقب آن نظر کرد و در آن فکر نمود و تأمل کرد یعنی آیا در قرآن تفکّر و تدبّر نمیکنند یا بر قلوب قفلها است. همچنین است [مؤمنون:68] که در اصل «یتدبّروا» است. * [توبه:25] یعنی: برگشتند در حال پشت کردن. [طور:49]. ادبار مصدر است بعضی آن را ادبار به فتح اوّل خواندهاند یعنی مقداری از شب را تسبیح خدا کن و نیز در وقت پشت کردن نجوم که با سفیدی فجر به تدریج پشت کرده وناپدید میشوند. اوّلی به نماز شب و نیز بنماز مغرب و عشاء و دوّمی بنافله صبح تفسیر شده چنان که از صادقین علیهما السلام منقول است و همچنین به نماز صبح تفسیر کردهاند (مجمع). * [انعام:45] دابرالقوم به معنی آخر القوم و آن کسی است که در آخر آنها میآید. اصمعی گفته دابره یعنی خدا ریشه و اصل او را قطع کرد معنی آیه چنین میشود: آخر قوم ستمگر قطع گردید به معنی طوری مستأصل شدند که کسی از آنها باقی نماند. [نازعات:1-5] ترجمه آیات در ذیل خواهد آمد. بسیار بسیار بعید است که مراد از نازعات و... ملائکه باشند زیرا جمعی که با الف و تاء بسته میشود یا صفت مؤنث حقیقی است و ملائکه بطور حتم مؤنث حقیقی نیستند و قرآن با آن قول مبارزه کرده است. و یا صفت مذّکر لایعقل است مثل مرفوعات، منصوبات، مجرورات، و ایّام خالیات و یقینی است که ملائکه اولوالعقلاند. بنابراین آن چه گفتهاند مراد از آنها ملائکه است قابل قبول نیست. و خبر قطعی و یقینی نیز در این باره نداریم. ترجمه الفاظ آیات از این قرار است نزع: کندن و قطع کردن. غرق: سختی. نشط: جذب و خروج. سبح: شنا کردن. مدبّرات: تدبیر کنندگان. ناگفته نماند در جریان امور عالم عواملی در کار است که بوسیله آنها امور عالم تدبیر میشود مثلاً دانه گندم که کاشته شد نیروی جذب موّاد را به سوی آن جذب میکند «والنازعات» موادّ نیز در اثر انفعال به سوی آن کشیده میشوند و از مخزن خود خارج میگردند «وَ النّاشِطاتِ» آنگاه موادیّکه از زمین و هوا جذب شده ریشه و ساقه درست کرده و در ان روان میشوند «وَ السَّابِحاتِ» و به سوی مقصد و باروری پیش میروند «وَ السَّابقاتِ» و آنگاه بوسیله همان نیروها دانهها در دسترس قرار میگیرند «وَ الْمُدَبِّراتِ». یا مثلاً بادها از بالای اقیانوسها هواهای مرطوب را که همان ابرها هستند قلع میکنند و ابرها نیز قلع میشوند و به راه میافتنند و سپس در بالای جوّ شناکنان به طرف خشکیها پیش میروند و باران میبارد و تدبیر امر میشود. پس میشود گفت: که مراد از این اوصاف نیروها و موّاد عالم است که در تحت شرایط مخصوص به امر خدا جابجا میشوند و تدبیر امر میکنند. در کتاب آغاز و انجام جهان ص 87 به بعد این اوصاف را به اتمهای مادّه عالم تفسیر نموده و درباره آن به تفصیل سخن گفته است و نیز میگوید معنای آیات کریمه مذکوره خیلی مبهم است و در آنها روشن نشده است که مقصود از آنها چیست؟ و پیداست که گوینده آنها (تبارک و تعالی) هم نمیهواسته است معنای این گفتارها بر هر کسی در هر دورهای معلوم باشد. گاهی میشود که گوینده عمداً و دانسته مقصودش را ابهامآمیز و مرموز بیان کند... مطلب ایشان با ما بعد آیات کگه راجع به حدوث قیامت است کاملا درست در میآید و این تغییر و تحوّل آمدن قیامت را نشان میدهد یعنی روزیکه این نظم و این تحوّلات به آخر رسید زمین میلرزد و نظام از بین میرود. و خلاصه آنکه: نیروهای عالم میکشند و مواد کشیده میشوند و به راه میافتند و در راه مقصود خداوندی پیش میروند و تدبیر امر میکنند. و نتیجه نزع و نشط و سبح عبارت است از پیش رفتن در مقصود و رسیدن به آن. معنی آیات چنین میشود: قسم به آنهائی که به سختی میکنند و آنهائیکه به طرز مخصوصی کنده و رها میشوند. و آنهائیکه به طور مرموز شنا میکنند پس آنهائیکه پیش میروند و بعد تدبیر امر میکنند.
و هر دو به سوی در، دویدند (در حالی که همسر عزیز، یوسف را تعقیب میکرد)؛ و پیراهن او را از پشت (کشید و) پاره کرد. و در این هنگام، آقای آن زن را دم در یافتند! آن زن گفت: «کیفر کسی که بخواهد نسبت به اهل تو خیانت کند، جز زندان و یا عذاب دردناک، چه خواهد بود؟!»