«حَلِیم» از «حلم» به معنای بردباری، در راه رسیدن به یک هدف مقدس است و «أَوّاه» در اصل، به معنای کسی است که فراوان آه می کشد، خواه به خاطر ترس از مسئولیت های خود باشد و یا مشکلات و مصائبی که دامن مردم را گرفته است.
در تفسیر «حَلِیم» گفته اند: او کسی است که در عین توانایی، در هیچ کاری قبل از وقتش شتاب نمی کند، و در کیفر مجرمان عجله ای به خرج نمی دهد. روحی بزرگ دارد و بر احساسات خویش مسلط است.
«راغب» در «مفردات» می گوید: «حلم» به معنای خویشتن داری به هنگام هیجان غضب است، و از آنجا که این حالت از عقل و خرد ناشی می شود گاه به معنای عقل و خرد نیز به کار رفته، و گر نه معنای حقیقی «حلم» همان است که در اول گفته شد.
ضمناً از این توصیف استفاده می شود که خداوند بشارت بقای این فرزند را تا زمانی داده که به سنی قابل توصیف به «حلم» برسد، و چنان که در آیات بعد آمده، او مقام حلیم بودن خود را به هنگام ماجرای «ذبح» نشان داد، همان گونه که ابراهیم(علیه السلام) نیز حلیم بودن خود را در آن هنگام، و هم در موقع آتش سوزی آشکار ساخت.
قابل توجّه این که واژه «حلیم» پانزده مرتبه در قرآن مجید استعمال شده، و غالباً وصفی است برای خداوند جز در دو مورد که توصیفی برای ابراهیم(علیه السلام) و فرزندش در کلام خدا آمده است، و در یک مورد که توصیفی است برای شعیب(علیه السلام) از زبان دیگران.
و «حَلِیم» بودن خدا، اشاره به مسأله آمرزش گناهان، و عدم تعجیل در عقوبت بندگان است.
=== قاموس قرآن ===
به کسر اوّل بردباری. ضیط نفس (مفردات) قاموس آن را بردباری و عقل گفته است. صحاح نیز آن را بردباری گفته. راغب گوید: بعضی آن را عقل گفتهاند ولی معنای اصلی آن عقل نیست بلکه عقل از مسبّبات آن است یعنی آن است یعنی عقل از بردباری است . مؤید قول راغب آیه [صافات:101] است این آیه درباره اسمعیل است و چند آیه بعد از آن، داستان ذبح اسمعیل آمده که به پدرش گفت «سَتَجِدُنی اِنْ شاءَاللّهُ مِنَ الصّابِرینَ» و آن وقت معلوم شد که اسمعیل واقعاً حلیم و بردبار است. ایضاً اگر حلیم به معنی عاقل باشد در آیاتی نظیر [نساء:12] باید گفت معنی آن «واللّه علیم عاقل» است حال آنکه عاقل از اسماء حسنی نیست و حتی در دعای جوشن کبیر هم نیامده است با آنکه شامل هزار اسم میباشد . ایضاً در نهج البلاغه خطبه 14 هست: «خَفَّتْ عُقُولُکُمْ وَ سَفِهَتْ حُلذُمُکُمْ» از مقابله حلوم با عقول معلوم میشود که حلم غیر از عقل است . * [نور:59] حلم (بر وزن عنق و قفل) چیزی است که در خواب دیده شود (قاموس) در اقرب گوید: لکن غالباً در خواب پریشان و قبیح یه کار میرود چنانکه رؤیا در خواب خوب. مراد از حلم در آیه بلوغ اطفال است که به آن احتلام نیز گویند معنی آیه چنین است: و چون کودکان به بلوغ رسیدند باید اجازه بگیرند. راغب حلم را در آیه شریفه از حلم (به کسراوّل) گرفته و گوید: بلوغ حلم، رسیدن به حالی است که میتواند حلم و بردباری داشته باشد . * [طور:32] ممکن احلام جمع حلم به معنی بردباری و یا جمع حلم به معنی خواب باشد در صورت اوّل منظور تأنی و دقّت است یعنی یا دقّت و تفکّرشان به این، امر میکند یا قومی طغیانگراند و در صورت دّوم گویا منظور خیالات است زیرا خوابهای پریشان نیز یک نوع خیالاند. * [یوسف:44] اضغاث مختلط هاست احلام جمع حلم به معنی خوابهای آشفته است چنانکه از اقرب نقل شد یعنی گفتند: خوابهای در هم و برهم و آشفته است و ما به تعبیر چنین خوابها واقف نیستیم. در این آیه خوابهای پریشان به دستههای علف و غیره تشبیه شده است .
بردبار. این کلمه از اسماء حسنی و صیغه مبالغه است و معنی آن درباره خدا چنانکه طبرسی ذیل آیه 225 بقره گوید: مهلت دهنده است «وَاللّه غَفُورٌ حَلیم»: خدا چاره ساز و مهلت دهنده است، به گناهکاران مهلت نی دهد و در عذاب آنها عجله نمیکند. ناگفته نماند مهلت دادن یک نوع بردباری است. پس خدا حلیم است یعنی در عقوبت عجله و در هر نادانی بنده، غضب نمیکند. حلیم مجموعاً 15 بار در قرآن شریف استعمال شده، 11 بار درباره ابراهیم، اسمعیل، و شعیب. [توبه:114]، [هود:87].
خداوند شما را به خاطر سوگندهایی که بدون توجه یاد میکنید، مؤاخذه نخواهد کرد، اما به آنچه دلهای شما کسب کرده، (و سوگندهایی که از روی اراده و اختیار، یاد میکنید،) مؤاخذه میکند. و خداوند، آمرزنده و بردبار است.
و گناهی بر شما نیست که به طور کنایه، (از زنانی که همسرانشان مردهاند) خواستگاری کنید، و یا در دل تصمیم بر این کار بگیرید (بدون اینکه آن را اظهار کنید). خداوند میدانست شما به یاد آنها خواهید افتاد؛ (و با خواسته طبیعی شما به شکل معقول، مخالف نیست؛) ولی پنهانی با آنها قرار زناشویی نگذارید، مگر اینکه به طرز پسندیدهای (به طور کنایه) اظهار کنید! (ولی در هر حال،) اقدام به ازدواج ننمایید، تا عدّه آنها سرآید! و بدانید خداوند آنچه را در دل دارید، میداند! از مخالفت او بپرهیزید! و بدانید خداوند، آمرزنده و بردبار است (و در مجازات بندگان، عجله نمیکند)!
کسانی که در روز روبرو شدن دو جمعیت با یکدیگر (در جنگ احد)، فرار کردند، شیطان آنها را بر اثر بعضی از گناهانی که مرتکب شده بودند، به لغزش انداخت؛ و خداوند آنها را بخشید. خداوند، آمرزنده و بردبار است.
و برای شما، نصف میراث زنانتان است، اگر آنها فرزندی نداشته باشند؛ و اگر فرزندی داشته باشند، یک چهارم از آن شماست؛ پس از انجام وصیتی که کردهاند، و ادای دین (آنها). و برای زنان شما، یک چهارم میراث شماست، اگر فرزندی نداشته باشید؛ و اگر برای شما فرزندی باشد، یک هشتم از آن آنهاست؛ بعد از انجام وصیتی که کردهاید، و ادای دین. و اگر مردی بوده باشد که کلاله [= خواهر یا برادر] از او ارث میبرد، یا زنی که برادر یا خواهری دارد، سهم هر کدام، یک ششم است (اگر برادران و خواهران مادری باشند)؛ و اگر بیش از یک نفر باشند، آنها در یک سوم شریکند؛ پس از انجام وصیتی که شده، و ادای دین؛ بشرط آنکه (از طریق وصیت و اقرار به دین،) به آنها ضرر نزند. این سفارش خداست؛ و خدا دانا و بردبار است.
ای کسانی که ایمان آوردهاید! از چیزهایی نپرسید که اگر برای شما آشکار گردد، شما را ناراحت میکند! و اگر به هنگام نزول قرآن، از آنها سؤال کنید، برای شما آشکار میشود؛ خداوند آنها را بخشیده (و نادیده گرفته) است. و خداوند، آمرزنده و بردبار است.
و استغفار ابراهیم برای پدرش [= عمویش آزر]، فقط بخاطر وعدهای بود که به او داده بود (تا وی را بسوی ایمان جذب کند)؛ امّا هنگامی که برای او روشن شد که وی دشمن خداست، از او بیزاری جست؛ به یقین، ابراهیم مهربان و بردبار بود!